३. चीवरनिद्देसवण्णना

३०. एवं गरुके सिक्खितब्बाकारं दस्सेत्वा इदानि चीवरेसु दस्सेतुं ‘‘चीवर’’न्ति उद्धटं. तत्थ जातितो छ चीवरानि (महाव. ३३९; पारा. अट्ठ. २.४६२-४६३; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना), तानि कानीति चे, तं दस्सेतुं ‘‘खोमा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ खोमं नाम खोमवाकसुत्तेहि कतं वत्थं. साणं नाम साणवाकेहि कतं वत्थं. भङ्गं नाम खोमसुत्तादीहि पञ्चहि मिस्सेत्वा कतं वत्थं. पाटेक्कं वाकमयमेव वाति वदन्ति. कम्बलं नाम मनुस्सलोमं वाळलोमं ठपेत्वा लोमेहि वायित्वा कतं वत्थं. छळेतानीति छ एतानि. सह अनुलोमेहीति सानुलोमानि. जातितो पन कप्पियानि छ चीवरानीति वुत्तं होति.

३१. इदानि तेसं अनुलोमानि दस्सेतुं ‘‘दुकूल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ (महाव. अट्ठ. ३०५) दुकूलं साणस्स अनुलोमं वाकमयत्ता. पट्टुण्णन्ति पट्टुण्णदेसे पाणकेहि सञ्जातवत्थं. सोमारदेसे, चीनदेसे जातं सोमारचीनजं पटन्ति सम्बन्धो. इमानि तीणिपि कोसेय्यस्स अनुलोमानि पाणकेहि कतसुत्तमयत्ता. इद्धिजन्ति एहिभिक्खूनं पुञ्ञिद्धिया निब्बत्तचीवरं. तं पन खोमादीनं अञ्ञतरं होति. कप्परुक्खेहि निब्बत्तं जालिनिया देवकञ्ञाय अनुरुद्धत्थेरस्स दिन्नवत्थादिकं देवदिन्नं. तम्पि खोमादीहि निब्बत्तवत्थसदिसत्ता छन्नम्पि अनुलोमं होतियेव कप्पासिकस्स वा, इद्धिजम्पि तथेव वेदितब्बं. तस्स तस्साति खोमादिकस्स. अनुलोमिकन्ति अनुरूपं.

३२-३३. एवं जातितो सानुलोमानि छ चीवरानि दस्सेत्वा इदानि तेसु अधिट्ठानादिकं विधानं दस्सेतुं ‘‘तिचीवर’’न्तिआदि वुत्तं. एत्थ (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिकखापदवण्णना; महाव. ३५८) धिट्ठानतो पुब्बे तिचीवरं नाम पाटेक्कं नत्थि सङ्घाटिआदिप्पहोनकस्स पच्चत्थरणादिवसेनापि अधिट्ठातुं अनुञ्ञातत्ता. तस्मा ‘‘तिचीवरं अधिट्ठेय्य न विकप्पेय्या’’ति एत्थ ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्ति एवं नामे गहिते ‘‘अधिट्ठान’’मिच्चेव वत्तब्बं, ‘‘विकप्पेमी’’ति पन न वत्तब्बन्ति अधिप्पायो. एवं सेसेसुपि. मुखपुञ्छनञ्च निसीदनञ्च मुखपुञ्छननिसीदनं. कण्डुच्छादिन्ति कण्डुप्पटिच्छादिं अधिट्ठेय्य, न विकप्पेय्याति सम्बन्धो. एत्थाति इमेसु नवसु चीवरेसु. तिचीवरन्ति तिचीवराधिट्ठाननयेन अधिट्ठिततिचीवरं. विना अलद्धसम्मुतिको भिक्खु अविप्पवाससम्मुतिअलद्धट्ठाने एकाहम्पि हत्थपासं विजहित्वा न वसेय्याति अत्थो. ‘‘न भिक्खवे चातुमासं निसीदनेन विप्पवसितब्बं, यो विप्पवसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति खुद्दकक्खन्धके (चूळव. २६३) वुत्तत्ता चातुमासं निसीदनं विना न वसेय्याति अत्थो.

३४. इदानि अधिट्ठानविधिं दस्सेतुं ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ मिच्चधिट्ठयेति इति अधिट्ठये, ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति एवं सङ्घाटिं अधिट्ठयेति अत्थो. अहत्थपासमेतन्ति दूरे ठितं पन ठपितोकासं सल्लक्खेत्वा सचे एकं, ‘‘एत’’न्ति, बहूनि चे, ‘‘एतानी’’ति वत्वा अधिट्ठयेति अत्थसम्बन्धो. सेसेसुपि अयं नयोति यथा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वुत्तं, एवं ‘‘इमं उत्तरासङ्गं, इमं कण्डुप्पटिच्छादिं अधिट्ठामी’’ति एवं अत्तनो नामेनेव वत्वा सम्मुखापि परम्मुखापि वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बन्ति वुत्तं होति.

३५. इदानि सचे पुब्बे अधिट्ठितं तिचीवरं निसीदनं वस्सिकसाटिकं कण्डुप्पटिच्छादीति इमेसु छसु चीवरेसु अञ्ञतरं चीवरं अत्थि, पुन तथाविधं चीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरितुं इच्छन्तेन ‘‘द्वे पन न वट्टन्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) वुत्तत्ता पुब्बे अधिट्ठितं पच्चुद्धरित्वा अधिट्ठातब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘अधिट्ठहन्तो’’तिआदि वुत्तं, तं उत्तानमेव. पत्ताधिट्ठहने तथाति ‘‘इमं पत्तं, एतं पत्त’’न्ति एवं नाममत्तमेव विसेसो. सेसं तादिसमेवाति अत्थो.

३६. एतं इमं व सङ्घाटिं संसेति एत्थ सचे अन्तोगब्भे वा सामन्तविहारे वा होति, ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा, सचे हत्थपासे होति, ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्ति तेसं तेसं नामवसेन वाचा भिन्दितब्बाति अत्थो. पच्चुद्धारेपि एसेव नयो. एत्थ पन ‘‘द्वे चीवरस्स अधिट्ठाना कायेन वा अधिट्ठेति, वाचाय वा अधिट्ठेती’’ति (परि. ३२२) वुत्तत्ता सङ्घाटिआदिकं हत्थेन गहेत्वा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नयेन चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन अधिट्ठातब्बं, येन केनचि सरीरावयवेन अफुसन्तस्स न वट्टति. वाचाय अधिट्ठहन्तेन वचीभेदं कत्वाव अधिट्ठातब्बं. तथा पत्तेपि. विदूति पण्डितो.

३७-८. इदानि तेसं पमाणपरिच्छेदं दस्सेतुं ‘‘सङ्घाटि पच्छिमन्तेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दीघतो मुट्ठिपञ्चकतो (पारा. अट्ठ. २.४६९; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) पट्ठाय ‘‘तत्रिदं सुगतस्स सुगतचीवरप्पमाणं, दीघसो नव विदत्थियो सुगतविदत्थिया, तिरियं छ विदत्थियो’’ति (पाचि. ५४८) एवं वुत्तसुगतचीवरूनापि वट्टति. तिरियं पन मुट्ठित्तिकं. च-सद्देन अतिरेकम्पि वट्टतीति अत्थो. उत्तरासङ्गस्सपि एतदेव पमाणन्ति तं दस्सेतुं ‘‘तथा एकंसिकस्सापी’’ति वुत्तं. अन्तरवासकस्स पन ‘‘पारुपनेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतु’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) अट्ठकथावचनतो ‘‘द्विहत्थो वा’’ति वुत्तं.

३९. निसीदनस्स दीघेनाति एत्थ (पाचि. ५३१ आदयो; पाचि. अट्ठ. ५३१; कङ्खा. अट्ठ. निसीदनसिक्खापदवण्णना) निसीदनन्ति सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते वुत्तप्पमाणेन द्वीसु ठानेसु फालेत्वा कताहि तीहि दसाहि युत्तस्स परिक्खारस्सेतं नामं.

४०. कण्डुप्पटिच्छादि (पाचि. ५३८; महाव. ३५४; पाचि. अट्ठ. ५३७; कङ्खा. अट्ठ. कण्डुप्पटिच्छादिसिक्खापदवण्णना) नाम यस्स अधोनाभिउब्भजाणुमण्डलं कण्डु वा पिळका वा अस्सावो वा थुल्लकच्छु वा आबाधो, तस्स पटिच्छादनत्थाय अनुञ्ञातं चीवरं. गाथायो सुविञ्ञेय्याव.

४१. अड्ढतेय्यावाति (पाचि. ५४४) एत्थ ततो उद्धं न वट्टतीति अत्थो.

४२. एत्थाति सङ्घाटितो पट्ठाय याव वस्सिकसाटिका, ताव दस्सितचीवरेसूति अत्थो. तदुत्तरिन्ति ततो तेसं चीवरानं वुत्तप्पमाणतो उत्तरिं करोन्तस्स छेदनपाचित्ति होतीति पाठसेसो, तं अतिरेकं छिन्दित्वा पुन पाचित्तियं देसेतब्बन्ति अत्थो. पच्चत्थरणमुखचोळाति एत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, याव महन्तं पच्चत्थरणं आकङ्खति, ताव महन्तं पच्चत्थरणं कातु’’न्ति (महाव. ३५३) वुत्तत्ता पच्चत्थरणस्स पमाणपरिच्छेदो नत्थि,. मुखपुञ्छनचोळस्स पन उक्कट्ठवसेन वा अन्तिमवसेन वा पमाणपरिच्छेदो न वुत्तो, तस्मा तम्पि अप्पमाणिकं. तेन वुत्तं ‘‘आकङ्खितप्पमाणिका’’ति, इच्छितप्पमाणिकाति अत्थो. याव एकं धोवीयति, ताव अञ्ञं परिभोगत्थाय इच्छितब्बन्ति द्वेपि वट्टन्ति.

४३. न दीपितन्ति कत्थ न दीपितं? अट्ठकथासु. कस्माति चे? ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खूनं परिपुण्णं होति तिचीवरं, अत्थो च होति परिस्सावनेहिपि थविकाहिपि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खारचोळक’’न्ति (महाव. ३५७) बहूनं पत्तथविकपरिस्सावनादीनं सङ्गहवसेन वुत्तत्ता पाटेक्कं निधानमुखन्ति. यस्मा पन भगवता ‘‘यं यं लब्भति, तं तं इमिना विधानेन अधिट्ठहित्वा पुन येन येन परिस्सावनादिना अत्थो होति, तं तं कत्वा गण्हन्तू’’ति अनुकम्पाय अनुञ्ञातं, तस्मा विकप्पनुपगपच्छिमचीवरप्पमाणं थविकम्पि पटपरिस्सावनम्पि बहूनिपि एकतो कत्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति वत्वा अधिट्ठातुम्पि वट्टतियेव. तस्मा वुत्तं ‘‘तथा वत्वा’’ति, ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति वत्वाति अत्थो. विकप्पियन्ति विकप्पनुपगं.

४४. अहतकप्पानन्ति (महाव. ३४८) एकवारं धोवितकानं.

४५. उतुद्धटानन्ति उतुतो दीघकालतो उद्धटानं, कतवत्थकिच्चानं पिलोतिकानन्ति वुत्तं होति. सेसाति उत्तरासङ्गअन्तरवासका. पंसु विय कुच्छितभावं पटिक्कूलभावं उलति गच्छतीति पंसुकूलं, चोळखण्डानमेतं नामं, तस्मिं पंसुकूले यथारुचीति अत्थो. कस्माति चे? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अहतानं दुस्सानं अहतकप्पानं दिगुणं सङ्घाटिं एकच्चियं उत्तरासङ्गं एकच्चियं अन्तरवासकं, उतुद्धटानं दुस्सानं चतुग्गुणं सङ्घाटिं दिगुणं उत्तरासङ्गं दिगुणं अन्तरवासकं, पंसुकूले यावदत्थं, पापणिके उस्साहो करणीयो’’ति वुत्तत्ता, तस्मा सुसानादीसु पतितपंसुकूले च अन्तरापणे पतितपिलोतिकचीवरे च पटपरिच्छेदो नत्थि, पटसतम्पि वट्टतीति सिद्धं.

४६. इदानि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छिन्नकं सङ्घाटिं छिन्नकं उत्तरासङ्गं छिन्नकं अन्तरवासक’’न्ति (महाव. ३४५) वत्वा पुन ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो तिचीवरे कयिरमाने सब्बं छिन्नकं नप्पहोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे छिन्नकानि एकं अच्छिन्नकन्ति. द्वे छिन्नकानि एकं अच्छिन्नकं नप्पहोति. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे अच्छिन्नकानि एकं छिन्नकन्ति. एकं छिन्नकं नप्पहोति. अनुजानामि, भिक्खवे, अन्वाधिकम्पि आरोपेतुं. न च, भिक्खवे, सब्बं अच्छिन्नकं धारेतब्बं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. ३६०) एवं वुत्तविधानं दस्सेतुं ‘‘तीसू’’तिआदि आरद्धं. तस्स अत्थो – तीसु चीवरेसु यं छिन्दित्वा सिब्बितुं सब्बपच्छिमप्पमाणं पहोति, तं छिन्दितब्बं. सब्बेसु पन अप्पहोन्तेसु अन्वाधिकं आदियेय्याति. तत्थ अन्वाधि नाम अनुवातं विय संहरित्वा चीवरस्स उपरि सङ्घाटिआकारेन आरोपेतब्बं. आगन्तुकपत्तन्तिपि वदन्ति. इदं पन अप्पहोनके अनुञ्ञातं. सचे पहोति, न वट्टन्ति, छिन्दितब्बमेव. अनादिण्णन्ति अनारोपितं अन्वाधिकं. न धारेय्याति तिचीवराधिट्ठानवसेन अधिट्ठहित्वा न धारेतब्बन्ति अधिप्पायो.

४७-८. इदानि उदोसितसिक्खापदनयं दस्सेतुं ‘‘गामे’’तिआदि वुत्तं. एत्थ पन सचे गामो (पारा. ४७८; पारा. अट्ठ. २.४७७-४७८; कङ्खा. अट्ठ. उदोसितसिक्खापदवण्णना) एकस्स रञ्ञो वा भोजकस्स वा वसेन एककुलस्स होति, पाकारादिना परिक्खित्तत्ता एकूपचारो च, एवरूपे गामे चीवरं निक्खिपित्वा तस्मिं गामे यथारुचितट्ठाने वसितुं लब्भति. सचे सो गामो अपरिक्खित्तो, यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं होति, तस्मिं घरे वसितब्बं, तस्स वा घरस्स समन्ततो हत्थपासा न विजहितब्बं.

सचे सो गामो वेसालिकुसिनारादयो विय नानाराजूनं वा भोजकानं वा होति, वुत्तप्पकारेन परिक्खित्तो च, एवरूपे गामे यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं घरे वा वत्थब्बं. यस्सा वीथिया तं घरं होति, तस्सा वीथिया तस्स घरस्स सम्मुखाट्ठाने सभाये वा नगरद्वारे वा वत्थब्बं, तेसं सभायद्वारानं हत्थपासा वा न विजहितब्बं. सचे अपरिक्खित्तो, यस्मिं घरे निक्खित्तं, तत्थ वा तस्स हत्थपासे वा वत्थब्बं.

निवेसनादयो हम्मियपरियोसाना गामपरिक्खेपतो बहि सन्निविट्ठाति वेदितब्बा. इतरथा तेसं गामग्गहणेनेव गहितत्ता गामस्स एककुलनानाकुलएकूपचारनानूपचारतावसेनेव विनिच्छयो वत्तब्बो सिया. निवेसनादीनं वसेनेव पाळियं (पारा. ४७८ आदयो) अत्थो विभत्तो, न गामवसेन. उदोसितविनिच्छये अयं नयो वुत्तोयेव.

निवेसनेति एत्थ सचे एककुलस्स निवेसनं होति परिक्खित्तञ्च, अन्तोनिवेसने चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोनिवेसने वत्थब्बं. अपरिक्खित्तञ्चे होति, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं वत्थब्बं, तस्स गब्भस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं. सचे नानाकुलस्स होति परिक्खित्तञ्च, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं गब्भे वत्थब्बं, सब्बेसं साधारणद्वारमूले वा तेसं गब्भद्वारमूले वा तेसं गब्भद्वारमूलानं वा हत्थपासा न विजहितब्बं. अपरिक्खित्तञ्चे होति, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं गब्भे वत्थब्बं, हत्थपासा वा न विजहितब्बं.

उदोसितोति यानादीनं भण्डानं साला. पासादोति दीघपासादो. हम्मियन्ति मुण्डच्छदनपासादो. नावा पन थलं आरोपेत्वा निक्खित्तापि होति, समुद्दे ठितापि. सचे एककुलस्स नावा होति, अन्तोनावाय चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोनावाय वत्थब्बं. नानाकुलस्स नावा होति नानागब्भा नानाओवरका, यस्मिं ओवरके चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं वत्थब्बं, चीवरस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं.

अट्टोति पटिराजादीनं पटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमिको पतिस्सयविसेसो. माळोति एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो. इमेसु पन उदोसितादीसु माळपरियोसानेसु निवेसने वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. निवेसनन्ति पन उदोसितादीनं वसेन अकताय पतिस्सयविकतिया अधिवचनं.

आरामो नाम पुप्फारामफलारामादिको. सचे एककुलस्स आरामो होति परिक्खित्तो च, अन्तोआरामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोआरामे वत्थब्बं. सचे अपरिक्खित्तो, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं. सचे नानाकुलस्स आरामो होति परिक्खित्तो च, द्वारमूले वा वत्थब्बं, द्वारमूलस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं. अपरिक्खित्तो चे, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

सत्थो नाम जङ्घसत्थसकटसत्थानमञ्ञतरो. सचे एककुलस्स सत्थो होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा पुरतो वा पच्छतो वा सत्तब्भन्तरा न विजहितब्बा, पस्सतो अब्भन्तरं न विजहितब्बं. अब्भन्तरं नाम अट्ठवीसतिहत्थं होति. सचे गच्छन्तो सत्थो सकटे वा भग्गे, गोणे वा नट्ठे अन्तरा छिज्जति, यस्मिं कोट्ठासे चीवरं निक्खिपितब्बं, तत्थ वसितब्बं. सचे नानाकुलस्स होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

खेत्तखलेसु आरामे वुत्तसदिसोव विनिच्छयो. दुमेति रुक्खमूले. सचे एककुलस्स रुक्खमूलं होति, यं मज्झन्हिककाले समन्ता छाया फरति, तस्मिं ठाने अविरळे पदेसे तस्स छायाय फुट्ठोकासस्स अन्तो एव निक्खिपितब्बं. सचे विरळसाखस्स पन रुक्खस्स आतपेन फुट्ठोकासे ठपेति, अरुणुग्गमने सचे सो भिक्खु तस्स हत्थपासे न होति, अञ्ञस्मिं वा ठाने तस्स छायायपि होति, निस्सग्गियं होतियेव. नानाकुलस्स चे होति, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

अज्झोकासे पन विञ्झाटवीआदीसु अरञ्ञेसुपि समुद्दमज्झे मच्छबन्धानं अगमनपथेसु दीपकेसुपि चीवरं ठपेत्वा ततो समन्ता सत्तब्भन्तरे पदेसे यत्थ कत्थचि वसितब्बं. सचे सत्तब्भन्तरतो केसग्गमत्तम्पि अतिक्कमित्वा अरुणं उट्ठपेति, निस्सग्गियं होति.

एत्थ पन पाळियं ‘‘गामो एकूपचारो नानूपचारो’’तिआदिना (पारा. ४७७) अविसेसेन मातिकं निक्खिपित्वापि गामनिवेसनउदोसितखेत्तधञ्ञकरणआरामविहारानं एकूपचारनानूपचारता ‘‘गामो एकूपचारो नाम एककुलस्स गामो होति परिक्खित्तो च अपरिक्खित्तो चा’’तिआदिना (पारा. ४७८) परिक्खित्तापरिक्खित्तवसेन विभत्ता. अट्टमाळपासादहम्मियनावासत्थरुक्खमूलअज्झोकासानम्पि एवं अवत्वा ‘‘एककुलस्स अट्टो होति, नानाकुलस्स अट्टो होती’’तिआदिना (पारा. ४८४) नयेन एककुलनानाकुलवसेन च अन्ते ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो नाम अगामके अरञ्ञे समन्ता सत्तब्भन्तरा एकूपचारो, ततो परं नानूपचारो’’ति (पारा. ४९४) च एवं एकूपचारनानूपचारता विभत्ता. तस्मा गामादीसु परिक्खित्तं एकूपचारं, अपरिक्खित्तं नानूपचारन्ति च अट्टादीसु यं एककुलस्स, तं एकूपचारं नानाकुलस्स नानूपचारन्ति च गहेतब्बं. अज्झोकासपदे वुत्तनयेन गहेतब्बं.

भिक्खुसम्मुतियाञ्ञत्राति यं गिलानस्स भिक्खुनो चीवरं आदाय पक्कमितुं असक्कोन्तस्स ञत्तिदुतियेन कम्मेन अविप्पवाससम्मुति दीयति, तं ठपेत्वाति अत्थो. लद्धसम्मुतिकस्स पन याव रोगो न वूपसम्मति, तस्मिं वूपसन्ते अञ्ञो वा कुप्पति, अनापत्तियेव.

४९. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कण्डुप्पटिच्छादिं याव आबाधा अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतुं. वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तत्ता रोगपरियन्ता कण्डुप्पटिच्छादि, वस्सानपरियन्ता वस्सिकसाटिकाति अत्थो. सेसाति तिचीवरादयो कालवसेन अपरियन्तिकाति अत्थो.

५०. पच्चत्थरणादित्तयं सदसम्पि अदसम्पि रत्तम्पि अरत्तम्पि आदिण्णकप्पम्पि अनादिण्णकप्पम्पि लब्भतीति अत्थो. निसीदनन्ति निसीदनञ्च रत्तं अनादिण्णकप्पञ्च लब्भतीति अधिप्पायो. पच्चत्थरणपरिक्खारमुखपुञ्छनचोळानि पन नीलम्पि पीतकम्पि लोहितकम्पि पुप्फदसादिकम्पि वट्टन्ति, तस्मा ‘‘सदसम्पी’’तिआदि वुत्तं. एवरूपं पन निवासेतुं वा पारुपितुं वा न वट्टति, केवलं पच्चत्थरणादिवसेन अधिट्ठानमत्तं कातुं वट्टति.

५१. तिचीवरं कण्डुप्पटिच्छादि वस्सिकसाटिकाति इदं पन सेसचीवरपञ्चकं अदसं रजितंयेव कप्पति, तञ्च आदिण्णकप्पमेवाति अत्थो. सदसंव निसीदनन्ति इदं पन पुब्बे ‘‘सदसम्पी’’ति एत्थ वुत्तत्ता अदसम्पि निसीदनं वट्टतीति सम्मोहनिवारणत्थं वुत्तन्ति वदन्ति.

५२. अनधिट्ठितन्ति तिचीवरादिवसेन अनधिट्ठितं. अनिस्सट्ठं नाम अञ्ञेसं अविस्सज्जितं, तं पन विकप्पेत्वा परिभुञ्जितब्बन्ति अत्थो.

इदानि विकप्पनुपगस्स पमाणं हेट्ठिमपरिच्छेदेन दस्सेतुं ‘‘हत्थदीघ’’न्तिआदिमाह. तत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तत्ता दीघतो एकहत्थं पुथुलतो उपड्ढहत्थं विकप्पेतब्बन्ति अधिप्पायो.

५३. तिचीवरस्साति विनयतिचीवरस्स, न धुतङ्गतिचीवरस्स. तस्स पन इमेसु नवसु चीवरत्तयमेव लब्भति, न अञ्ञं लब्भति. सब्बमेतन्ति सब्बं अधिट्ठानविधानञ्च परिहरणविधानञ्चाति अत्थो. परिक्खारचोळियो सब्बन्ति तिचीवरादिकं नवविधम्पि चीवरं. तथा वत्वाति ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति वत्वा. अधिट्ठतीति अधिट्ठाति. किं पन तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टतीति? आम वट्टति, ‘‘परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखमेतन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. उदोसितसिक्खापदे पन तिचीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरन्तस्स परिहारो वुत्तो’’ति अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.४६९) वुत्तं, तस्मा तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहन्तेन पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बं.

५४. इदानि एतेसं अधिट्ठानविजहनाकारं दस्सेतुं ‘‘अच्छेदविस्सज्जनगाहविब्भमा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अच्छेदोति चोरादीहि अच्छिन्दनं. विस्सज्जनन्ति अञ्ञेसं दानं. कथं पन दिन्नं, कथं गहितं सुदिन्नं सुग्गहितञ्च होतीति? सचे ‘‘इदं तुय्हं देमि ददामि दज्जामि ओणोजेमि परिच्चजामि निस्सज्जामि विस्सज्जामी’’ति वा ‘‘इत्थन्नामस्स देमि…पे… विस्सज्जामी’’ति वा वदति, सम्मुखापि परम्मुखापि दिन्नंयेव होति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्च. ‘‘तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं करिस्सती’’ति वुत्ते ‘‘ममसन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं करिस्सामी’’ति वदति, दुद्दिन्नं दुग्गहितञ्च. सचे पन ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’’ति गण्हाति, सुग्गहितं.

गाहोति विस्सासग्गाहो (पारा. अट्ठ. १.१३१). सो पन एवं वेदितब्बो – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहङ्गेहि समन्नागतस्स विस्सासं गहेतुं. सन्दिट्ठो च होति, सम्भत्तो च, आलपितो च, जीवति च, जानाति च ‘गहिते मे अत्तमनो भविस्सती’’’ति (महाव. ३५६). तत्थ सन्दिट्ठोति दिट्ठमत्तकमित्तो. सम्भत्तोति दळ्हमित्तो. आलपितोति ‘‘मम सन्तकं यं इच्छसि, तं गण्हेय्यासि, आपुच्छित्वा गहणे कारणं नत्थी’’ति वुत्तो. जीवतीति अनुट्ठानसेय्याय सयितोपि याव जीवितिन्द्रियुपच्छेदं न पापुणाति. गहिते च अत्तमनोति गहिते च तुट्ठचित्तो. एवरूपस्स सन्तकं ‘‘गहिते मे अत्तमनो भविस्सती’’ति जानन्तेन गहेतुं वट्टति. अनवसेसपरियादानवसेन चेतानि पञ्च अङ्गानि वुत्तानि, विस्सासग्गाहो पन तीहि अङ्गेहि रुहति. कथं? सन्दिट्ठो जीवति गहिते अत्तमनो, सम्भत्तो जीवति गहिते अत्तमनो, आलपितो जीवति गहिते अत्तमनोति एवं.

यो पन जीवति, न च गहिते अत्तमनो होति, तस्स सन्तकं विस्सासभावेन गहितम्पि पुन दातब्बं. ददन्तेन मतकधनं ताव ये तस्स धने इस्सरा गहट्ठा वा पब्बजिता वा, तेसं दातब्बं. यो पन पठमंयेव ‘‘सुट्ठु कतं तया मम सन्तकं गण्हन्तेना’’ति वचीभेदेन वा चित्तुप्पादमत्तेन वा अनुमोदित्वा पच्छा केनचि कारणेन कुपितो, सो पच्चाहरापेतुं न लभति. योपि अदातुकामो, चित्तेन पन अधिवासेति, न किञ्चि वदति, सोपि पुन पच्चाहरापेतुं न लभति. यो पन ‘‘मया तुम्हाकं सन्तकं गहित’’न्ति वा ‘‘परिभुत्त’’न्ति वा वुत्ते नाधिवासेति, ‘‘पटिदेही’’ति भणति, सो पच्चाहरापेतुं लभति.

विब्भमाति इमिना भिक्खुनियायेव अधिट्ठानविजहनं गहितं होति. सा पन यदा विब्भमति, तदा अस्समणी होति. भिक्खु पन विब्भमन्तोपि याव सिक्खं न पच्चक्खाति, ताव भिक्खुयेवाति अधिट्ठानं न विजहतीति. लिङ्गसिक्खाति लिङ्गपरिवत्तनञ्च सिक्खापच्चक्खानञ्चाति अत्थो. सब्बेसूति नवसु चीवरेसु. अधिट्ठानवियोगकारणाति अधिट्ठानविजहनकारणा, इमेसु अञ्ञतरेन अधिट्ठानं विजहतीति अत्थो.

किञ्च भिय्यो (पारा. अट्ठ. २.४६९) – तिचीवरस्स पन विनिब्बिद्धछिद्दञ्च अधिट्ठानविजहनं करोतीति अत्थो. तत्थ सङ्घाटिउत्तरासङ्गानं दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो कनिट्ठङ्गुलिनखपिट्ठिप्पमाणकं छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति. अन्तरवासकस्स दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो पन न भिन्दति. तस्मा छिद्दे जाते तिचीवरं अतिरेकचीवरं होति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. इतरेसं पन छिद्देन विजहनं नाम नत्थि. यो पन तिचीवरेपि दुब्बलट्ठाने पठमं अग्गळं दत्वा पच्छा दुब्बलट्ठानं छिन्दित्वा अपनेति, अधिट्ठानं न भिज्जति. मण्डलपरिवत्तनेपि एसेव नयो. यो पन उभो कोटियो मज्झे करोन्तो सचे पठमं छिन्दित्वा पच्छा घटेति, अधिट्ठानं विजहति, अथ घटेत्वा छिन्दति, न विजहति. रजकेहि धोवापेत्वा सेतकं करोन्तस्सापि न विजहति एव.

५५. इदानि अकप्पियचीवरानि दस्सेतुं ‘‘कुसवाकफलकानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ कुसचीरं (महाव. ३७१; महाव. अट्ठ. ) नाम कुसे गन्थेत्वा कतचीवरं. वाकचीरं नाम तापसानं वक्कलं. फलकचीरं नाम फलकानि सिब्बित्वा कतचीवरं. केसकम्बलन्ति केसेहि तन्तं वायित्वा कतकम्बलं. वालकम्बलन्ति चमरवालेहि वायित्वा कतकम्बलं. उलूकपक्खन्ति उलूकसकुणस्स पक्खेहि कतनिवासनं. अजिनक्खिपन्ति सलोमं सखुरं अजिनमिगचम्मं. इमेसु सत्तसु वत्थेसु यं किञ्चि धारयतो थुल्लच्चयन्ति अत्थो. यथा इमेसु थुल्लच्चयं, तथा अक्कनाळं निवासेन्तस्स. अक्कनाळं नाम अक्कदण्डे वाकादीहि गन्थेत्वा कतचीवरं. ‘‘न भिक्खवे अक्कनाळं निवासेतब्बं, यो निवासेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. ३७१) हि वुत्तं.

५६. कदलेरकक्कदुस्से पोत्थके चापीति एत्थ कदलिएरकअक्कमकचिवाकेहि कतानि वत्थानि एवं वुत्तानीति वेदितब्बानि. एतेसु पोत्थकोयेव पाळियं आगतो, इतरानि तग्गतिकत्ता अट्ठकथासु पटिक्खित्तानि. इमेसु चतूसुपि दुक्कटमेव. ‘‘न भिक्खवे नग्गियं तित्थियसमादानं समादियितब्बं, यो समादियेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. ३७०) वुत्तत्ता नग्गियम्पि न कप्पति एव. सब्बमेव नीलकं सब्बनीलकं. एवं सेसेसुपि. एत्थ नीलं उमापुप्फवण्णं होति. मञ्जेट्ठकं मञ्जेट्ठकवण्णमेव. पीतकं कणिकारपुप्फवण्णं. लोहितकं जयसुमनपुप्फवण्णं. कण्हकं अद्दारिट्ठकवण्णं.

५७. महारङ्गं नाम सतपदिपिट्ठिवण्णं. महानामं नाम रत्तसम्भिन्नवण्णं होति. पदुमपुप्फवण्णन्तिपि वुत्तं, मन्दरत्तन्ति अत्थो. तिरीटकेति रुक्खतचे. अच्छिन्नदीघदसकेति सब्बसो अच्छिन्नदसके च मज्झे छिन्नदसके चाति अत्थो. अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा कतदसं फलदसं नाम. केतकपुप्फादिपुप्फसदिसाहि दसाहि युत्तं पुप्फदसं नाम. एतेसुपि ‘‘पोत्थके चापी’’ति एत्थ वुत्तअपि-सद्देन दुक्कटन्ति वेदितब्बं. तथाति यथा एतेसु कदलिदुस्सादीसु पुप्फदसावसानेसु दुक्कटं, तथा कञ्चुकवेठनेसुपि यं किञ्चि धारेन्तस्स दुक्कटन्ति अत्थो.

एतेसु पन अयं विनिच्छयो (महाव. अट्ठ. ३७२) – सब्बनीलकादीनि रजनानि वमेत्वा पुन रजित्वा धारेतब्बानि, न सक्का चे वमेतुं, पच्चत्थरणादीनि वा कारेतब्बानि, तिपट्टचीवरस्स मज्झे वा दातब्बानि. अच्छिन्नदसकादीनि दसा छिन्दित्वा धारेतब्बानि. कञ्चुकं विजटेत्वा रजित्वा परिभुञ्जितब्बं. वेठनेपि एसेव नयो. तिरीटकं पादपुञ्छनं कातब्बं. सब्बन्ति इमं वुत्तप्पकारं कुसचीरादिकं अकप्पियचीवरं अच्छिन्नचीवरो लभतीति अत्थो. वुत्तम्पि चेतं परिवारे.

‘‘अकप्पकतं नापि रजनाय रत्तं,

तेन निवत्थो येन कामं वजेय्य;

न चस्स होति आपत्ति,

सो च धम्मो सुगतेन देसितो;

पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८१);

अयञ्हि पञ्हो अच्छिन्नचीवरभिक्खुं सन्धाय वुत्तो, तस्मा हि यं किञ्चि अकप्पियचीवरं निवासेत्वा वा पारुपित्वा वा अच्छिन्नचीवरकेन अञ्ञं परियेसितब्बं. एत्थ पन ‘‘इध पन, भिक्खवे, मनुस्सा निस्सीमगतानं भिक्खूनं चीवरं देन्ति ‘इमं चीवरं इत्थन्नामस्स देमा’ति, अनुजानामि, भिक्खवे, सादितुं, न ताव तं गणनूपगं, याव न हत्थं गच्छती’’ति (महाव. २५९) वुत्तत्ता याव आहरित्वा तं न दिन्नं, ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, चीवरं उप्पन्न’’न्ति पहिणित्वा वा नारोचितं, ताव गणनं न उपेति, अनधिट्ठितं वट्टति. पत्तेपि एसेव नयो. आनेत्वा दिन्ने वा आरोचिते वा परिहारो नत्थि, दसाहं अधिट्ठातब्बं. चीवरविनिच्छयो.

चीवरनिद्देसवण्णना निट्ठिता.