खुद्दसिक्खा-पुराणटीका

गन्थारम्भकथा

यो चिरं दीघमद्धानं, विदित्वा दुक्खितं जनं;

तथापि नावबुज्झन्तमनुकम्पाय चोदितो.

बोधाय पणिधिं कत्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तमं;

तस्स पादे नमस्सित्वा, धम्मं सङ्घञ्च साधुकं.

पुब्बाचरियपादेसु, ठपेत्वा सीसमत्तनो;

थेरेन धम्मसिरिना, थिरसीलेन या कता.

‘‘आदितो उपसम्पन्नसिक्खितब्ब’’न्तिआदिना;

खुद्दसिक्खा समासेन, तस्सा अत्थविनिच्छयं.

लिखिस्सामि हितत्थाय, आदिकम्मिकभिक्खुनं;

तत्थ युत्तं गहेतब्बमयुत्तं तुज्झितब्बकन्ति;

गन्थारम्भकथावण्णना

(क) एत्थाह – कतमा खुद्दसिक्खा, कथं सिक्खितब्बा, कस्मा सिक्खितब्बा, के सिक्खन्ति, के सिक्खितसिक्खाति? वुच्चते – अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञावसेन तिस्सो सिक्खा, गन्थवसेनेत्थ सङ्खिपित्वा वुत्तत्ता तद्दीपनो गन्थो ‘‘खुद्दसिक्खा’’ति वुच्चति, अथ वा ‘‘खुद्दं अनेलकं मधुपटल’’न्तिआदीनि विय सिक्खाकामानं मधुरताय खुद्दा च ता सिक्खा चाति खुद्दसिक्खा, अथ वा ‘‘खुद्दपुत्तम्हि समण पोस म’’न्तिआदीसु विय बहुविधत्तापि खुद्दा च ता सिक्खितब्बतो सिक्खा चाति खुद्दसिक्खा. अधिसीलसिक्खा पनेत्थ चारित्तवारित्तवसेन दुविधम्पि सीलं यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानेन तप्पटिपक्खे किलेसे तदङ्गप्पहानवसेन पजहन्तेन सिक्खितब्बा, अधिचित्तसिक्खा पन यथावुत्तेसु आरम्मणेसु अभियोगकरणवसेन झानप्पटिपक्खानं नीवरणगणानं विक्खम्भनप्पहानं कुरुमानेन सिक्खितब्बा, अधिपञ्ञासिक्खा पन यथानुरूपं समुच्छेदवसेन सानुसये किलेसे समुच्छिन्दन्तेन सिक्खितब्बा.

कस्मा सिक्खितब्बाति एत्थ –

जातिआदीहि दुक्खेहि, अनेकेहि उपद्दुतं;

खन्धलोकं जहित्वान, पत्तुं खेमं पुरं सिवं.

कल्याणपुथुज्जनेन सह सत्त सेक्खा सिक्खन्ति. अरहन्तो सिक्खितसिक्खा.

ये वीतमोहा मुनिपुङ्गवस्स;

सिस्सेसु अग्गा मुनिना पसत्था;

ते तीसु सिक्खासु समत्तसिक्खा;

ततो परे केन समत्तसिक्खाति.

आदितोति एत्थ आदिम्हियेवाति अत्थो, आदितो पट्ठायाति वा. उपसम्पन्नेन च उपसम्पन्नाय च सिक्खितब्बं उपसम्पन्नसिक्खितब्बं. सह मातिकाय समातिकं. पुब्बे वुत्तप्पकारं खुद्दसिक्खं पवक्खामि आदरेन, पकारेन वा वक्खामि रतनत्तयं वन्दित्वाति अत्थो. अपिच थेरो आदितोति वचनेन सद्धापब्बजितानं कुलपुत्तानं आलसियदोसेन अप्पटिपज्जन्तानं अञ्ञाणदोसेन अञ्ञथा पटिपज्जन्तानं संवेगं जनेति. कथं? अतिदुल्लभं खणसमवायं पटिलभित्वा तङ्खणं न कुसीतेन वा निरत्थककथापसुतेन वा वीतिनामेतब्बं, किं कातब्बं? आदितो पट्ठाय निरन्तरमेव तीसु सिक्खासु आदरो जनेतब्बोति. एत्थाह – किं तं रतनत्तयं नाम, यं वन्दित्वा थेरो खुद्दसिक्खं पवक्खतीति? वुच्चते – बुद्धरतनं धम्मरतनं सङ्घरतनन्ति इमानि तीणि रतनानि. तानि हि रतिजननट्ठेन ‘‘रतनानी’’ति वुच्चन्ति. अपिच –

‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;

अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (दी. नी. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.२२३; खु. पा. अट्ठ. ६.३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६; महानि. अट्ठ. ५०; उदा. अट्ठ. ४५) –

इमिस्सा गाथाय वसेन रतनत्थो वेदितब्बो.

मातिकावण्णना

(ख-ज) इदानि ‘‘समातिक’’न्ति वुत्तत्ता मातिकं ताव दस्सेतुं ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’तिआदि आरद्धं. सब्बसिक्खानं पन मूलभूतत्ता अधिसीलसिक्खाव पठमं वुत्ता. ‘‘सीले पतिट्ठाया’’ति (सुं. नि. १.१.२३, १९२; पेटको. २२; मि. प. २.१.९) हि वुत्तं. तत्रापि महासावज्जत्ता, मूलच्छेज्जवसेन पवत्तनतो च सब्बपठमं जानितब्बाति पाराजिकाव पठमं वुत्ताति. इदानि यथानिक्खित्तानि मातिकापदानि पटिपाटिया वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’ति पठमपदं उद्धटं, तस्सायमत्थो – पाराजिकाति पराजिता पराजयमापन्ना, सिक्खापदं अतिक्कमित्वा तेनेव आपत्तिं आपज्जित्वा, ताय वा पराजयमापादितानमेतं अधिवचनं, ते पन चत्तारोति वुत्तं होति.

१. पाराजिकनिद्देसवण्णना

१-२. इदानि ते दस्सेतुं ‘‘मग्गत्तये’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतानं वसेन तिस्सो इत्थियो, तयो उभतोब्यञ्जनका, तयो पण्डका, तयो पुरिसाति पाराजिकवत्थुभूतानं निमित्तानं निस्सया द्वादसमत्ता होन्ति, तेसं वच्चमग्गप्पस्सावमग्गमुखमग्गवसेन तयो मग्गा. तत्थ मनुस्सित्थिया तयो, अमनुस्सित्थिया तयो, तिरच्छानगतित्थिया तयोति नव, तथा मनुस्सउभतोब्यञ्जनकादीनं. मनुस्सपण्डकादीनं पन वच्चमग्गमुखमग्गवसेन द्वे द्वे कत्वा छ, तथा मनुस्सपुरिसादीनन्ति सब्बेसं वसेन तिंस मग्गा होन्ति. ते सब्बे परिग्गहेत्वा इध ‘‘मग्गत्तये’’ति वुत्तं, तस्मिं मग्गत्तयेति अत्थो. अनिक्खित्तसिक्खोति भिक्खुभावतो चवितुकामताचित्तेन यथालक्खणं अपच्चक्खातसिक्खोति अत्थो. सन्थतसन्थतेति वत्थादीसु येन केनचि सन्थते वा असन्थते वा. अल्लोकासेति मग्गत्तयस्स पकतिवातेन असम्फुट्ठप्पदेसे. निमित्तन्ति अङ्गजातं. संसन्थतं वा असन्थतं वाति अत्तनो अङ्गजातं वत्थादीनं अञ्ञतरेन पटिच्छन्नं वा अप्पटिच्छन्नं वा. उपादिण्णन्ति अनट्ठकायप्पसादं. वुत्तप्पकारे मग्गत्तये पवेसन्तो चुतो पाराजिकोति सम्बन्धो. नट्ठकायप्पसादं पन पीळकं वा चम्मखिलं वा लोमं वा पवेसन्तस्स दुक्कटं, मनुस्सानं पन जीवमानकसरीरे अक्खिनासाकण्णच्छिद्दवत्थिकोसेसु सत्थकादीहि कतवणे वा मेथुनरागेन तिलबीजमत्तम्पि अङ्गजातं पवेसन्तस्स थुल्लच्चयं, अवसेससरीरेसु उपकच्छकादीसु च दुक्कटं. तिरच्छानगतानं हत्थिअस्सगोणगद्रभओट्ठमहिंसादीनं नासाय थुल्लच्चयं, तथा तेसं वत्थिकोसेसु. सब्बेसम्पि तिरच्छानगतानं अक्खिकण्णवणेसु दुक्कटं, तथा तेसं अवसेससरीरेसुपि.

इदानि पवेसनं नाम न केवलं अत्तुपक्कमेनेव होति, भिक्खुपच्चत्थिकादीनं पन वसेन परूपक्कमेनापि होति, तत्थापि सेवनचित्ते सति पाराजिको होतीति दस्सनत्थं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – यो भिक्खु पवेसनपविट्ठठितउद्धारणक्खणेसु सादियति, तस्मिं खणे सेवनचित्तं उपट्ठपेति, सोपि पाराजिको होति. यो पन भिक्खु सब्बसो असादियन्तो आसीविसमुखं अङ्गारकासुञ्च पविट्ठं विय मञ्ञति, सो निप्पराधो होति. एत्थ ठितं नाम सुक्कविस्सट्ठिसमयप्पवत्ति.

पठमं.

३-४. इदानि दुतियं दस्सेतुं ‘‘आदियेय्या’’तिआदिमाह. ‘‘आदियेय्या’’तिआदीनं पदानं ‘‘अदिन्नं थेय्यचित्तेन भवे पाराजिको’’ति इमिना सम्बन्धो. आदियेय्याति आरामादिं अभियुञ्जित्वा यो भिक्खु गण्हेय्य, सो भवे पाराजिकोति अत्थो. एवं सेसेसुपि. हरेय्याति वेतनेन वा मित्तभावेन वा अञ्ञस्स भण्डं हरन्तो पुन थेय्यचित्ते उप्पन्ने ‘‘सीसे भारं थेय्यचित्तो आमसती’’तिआदिना गण्हेय्याति अत्थो. अवहरेय्याति ‘‘उपनिक्खित्तं भण्डं ‘देहि मे भण्ड’न्ति वुच्चमानो ‘नाहं गण्हामी’’तिआदिना अवहरेय्य. इरियापथं कोपेय्याति ‘‘सहभण्डहारकं नेस्सामी’’ति तेनेव पुरिसेन तं नेतुं तस्स गमनपथं वारेत्वा अञ्ञेन मग्गेन तं सन्तज्जेत्वा नेति, एवं नेन्तस्स तस्स पुरिसस्स पठमपादे थुल्लच्चयं, दुतियपादुद्धारे पाराजिकं. ‘‘थलट्ठं भण्डं थेय्यचित्तो आमसती’’तिआदिना ठाना चावेय्य. परिकप्पितट्ठानं वा सुङ्कघातं वा अतिक्कामेन्तो सङ्केतं वीतिनामेय्य. यं किञ्चि परपरिग्गहितं सस्सामिकं भण्डं तेहि सामिकेहि कायेन वा वाचाय वा न दिन्नन्ति अदिन्नं.

इदानि न इमिनाव आकारेन अवहारको पाराजिको होति, अञ्ञथापि होतीति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. थेय्यावहारको च बलावहारको च कुसावहारको च पटिच्छन्नावहारको च परिकप्पावहारको च भवे पाराजिकोति सम्बन्धो. तत्थ थेय्यावहारो नाम सन्धिच्छेदादीहि वा कंसकूटमानकूटतुलाकूटादीहि वा वञ्चेत्वा गहणं. पसय्हावहारो बलावहारो. कुससङ्कमनं कत्वा परकोट्ठासग्गहणं कुसावहारो. परभण्डं पंसुआदिना पटिच्छादेत्वा सामिकेसु अपस्सित्वा गतेसु पच्चागन्त्वा गहणं पटिच्छन्नावहारो. परिकप्पावहारो पन दुविधो भण्डोकासवसेन. तत्थ ‘‘साटको चे, गण्हिस्सामि, सुत्तञ्चे, न गण्हिस्सामी’’ति भण्डं परिकप्पेत्वा अन्धकारे पसिब्बकं गण्हाति. तत्थ चे साटको होति, उद्धारेयेव पाराजिकं. सचे सुत्तं होति, रक्खति, पुन ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वापि ‘‘यं लद्धं, तं गहेतब्ब’’न्ति उग्गण्हन्तो उद्धारेयेव पाराजिकं, अयं भण्डपरिकप्पो. ओकासपरिकप्पो गब्भद्वारप्पमुखविहारादीनं वसेन परिच्छेदं करोति ‘‘सचे मं एत्थन्तरे पस्सन्ति, दस्सामि, नो चे पस्सन्ति, गण्हित्वा गच्छामी’’ति, तस्स तं परिकप्पितपरिच्छेदं अतिक्कमन्तस्स पदवारेन पाराजिकं वेदितब्बं, अयं ओकासपरिकप्पो.

इदानि इमस्मिं अदिन्नादाने विनिच्छयनयं दस्सेतुं ‘‘भण्डकालग्घदेसेही’’तिआदि वुत्तं. एत्थाति अदिन्नादाने. निच्छयोति विनिच्छयो कातब्बोति अत्थो. तत्थ केनचि भिक्खुना ‘‘मया इदं नाम भण्डं थेय्यचित्तेन गहित’’न्ति वुत्ते विनयधरेन सहसाव तं आपत्तिं अनारोपेत्वा तस्स भण्डस्स सामिकअस्सामिकभावं उपपरिक्खित्वा यदि सस्सामिकं, तस्स भण्डस्स अग्घवसेन आपत्तिया कारेतब्बो. सचे निरालयकाले गहितं, पाराजिकेन न कारेतब्बो, अयं भण्डवसेन विनिच्छयो.

कालोति अवहारकालो. तदेव हि भण्डं कदाचि महग्घं होति, कदाचि अप्पग्घं, तस्मा यस्मिं काले अवहटं, तस्मिं काले यो तस्स अग्घो, तेन अग्घेन आपत्तिया कारेतब्बो, अयं कालवसेन विनिच्छयो.

अग्घोति भण्डग्घो. नवभण्डस्स हि यो अग्घो, सो पच्छा परिहायति, तस्मा सब्बदा भण्डं पकतिअग्घवसेनेव न कारेतब्बं, अयं अग्घवसेन विनिच्छयो. देसोति अवहारदेसो. भण्डुट्ठानदेसे हि भण्डं अप्पग्घं होति, अञ्ञत्थ महग्घं, तस्मा यस्मिं देसे भण्डं अवहटं, तस्मिंयेव देसे अग्घेन कारेतब्बो, अयं देसवसेन विनिच्छयो.

परिभोगेनपि साटकादिकस्स भण्डस्स अग्घो परिहायति, तस्मा तस्स परिभोगवसेन परिहीनापरिहीनभावो उपपरिक्खितब्बो, अयं परिभोगवसेन विनिच्छयो.

दुतियं.

५. इदानि ततियं दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गह’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ मनुस्सविग्गहन्ति पटिसन्धिविञ्ञाणेन सद्धिं उप्पन्नं कललरूपं आदिं कत्वा पकतिया वीसतिवस्ससतायुकस्स सत्तस्स याव मरणकाला एत्थन्तरे अनुपुब्बेन वुद्धिप्पत्तो अत्तभावो, एसो मनुस्सविग्गहो नाम, एवरूपं मनुस्सविग्गहन्ति अत्थो. चिच्चाति वधकचेतनावसेन सञ्चेतेत्वा पकप्पेत्वा अभिवितरित्वा वीतिक्कमोति अत्थो. जीविता वा वियोजयेति वुत्तप्पकारं मनुस्सविग्गहं कललकालेपि तापनमद्दनेहि वा भेसज्जसम्पदानेन वा ततो वा उद्धम्पि तदनुरूपेन उपक्कमेन सन्ततिविकोपनवसेन यो जीविता वियोजेय्य, सो चुतो भवेति सम्बन्धो. किञ्च भिय्यो – ‘‘सत्थहारकं वा’’तिआदि वुत्तं. एत्थ हरतीति हारकं, किं हरति? जीवितं, हरितब्बन्ति वा हारकं, उपनिक्खिपितब्बन्ति अत्थो, सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारकं. अस्साति मनुस्सविग्गहस्स. यथा मनुस्सविग्गहो इच्छितिच्छितक्खणे तं असिआदिसत्थं पटिलभति, तथा सयं मरणचेतनो मरणाधिप्पायो हुत्वा उपनिक्खिपेय्य. सोपि चुतो भवेति अत्थो. एतेन थावरप्पयोगं दस्सेति.

६-७. इदानि ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’तिआदिविधिं दस्सेतुं ‘‘गाहेय्य मरणूपायं, वदेय्य मरणे गुण’’न्ति वुत्तं. तत्थ ‘‘सत्थं वा आहर, विसं वा खाद, रज्जुया वा उब्बन्धित्वा कालं करोही’’तिआदिना नयेन मरणत्थाय उपायं गाहेय्य. मरणसंवण्णना पनेत्थ बहुविधा ‘‘कायेन संवण्णेति, वाचाय कायवाचाय दूतेन लेखाय वा संवण्णेती’’ति वुत्तत्ता. तत्थ कायेन संवण्णेति नाम कायेन विञ्ञापेति. ‘‘यो पपाते पपतनादीनि कत्वा मरति, सो धनं वा लभति, यसं वा लभति, सग्गं वा गच्छती’’तिआदिना नयेन संवण्णेति, आपत्ति दुक्कटस्स. तस्स वचनं सुत्वा कोचि ‘‘मरिस्सामी’’ति दुक्खं वेदनं उप्पादेति, थुल्लच्चयं. मरति चे, पाराजिकं. एवं सेसेसुपि. दूतेन संवण्णनायं पन दूतस्स सासनं आरोचापेति ‘‘एवं आरोचेही’’ति, ‘‘यो एवं मरति, सो धनं वा लभती’’ति सब्बं पुरिमसदिसमेव. लेखाय संवण्णेति नाम गिरिपब्बतपुराणादिलेखं लिखति, ‘‘यो एवं मरती’’तिआदि वुत्तनयमेव. एत्थापि यो मरणूपायं वा गाहेय्य, मरणे वा गुणं वदेय्य, सो चुतो भवेति सम्बन्धो.

इदानि पन इमस्स मनुस्सविग्गहस्स छब्बिधे पयोगे दस्सेतुं ‘‘पयोगा’’तिआदि आरद्धं. साहत्थिकनिस्सग्गिकआणत्तिकथावरइद्धिमयविज्जामयानं वसेन तस्स मनुस्सविग्गहस्स छप्पयोगाति अधिप्पायो. तत्थ साहत्थिकोति सयं मारेन्तस्स कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं. निस्सग्गिकोति दूरे ठितं मारेतुकामस्स कायादीहि उसुसत्तियन्तपासाणादीनं निस्सज्जनं. आणत्तिकोति ‘‘असुकं नाम मारेही’’ति अञ्ञं आणापेन्तस्स आणापनं. थावरोति ओपातक्खणनं, अपस्सेनसंविधानं, असिआदीनं उपनिक्खिपनं, तळाकादीसु विससम्पयोजनं, रूपूपहारोति एवमादि. कम्मविपाकजाय इद्धिया पयोजनं इद्धिपयोगं. मारणत्थाय विज्जानं परिजप्पनं विज्जामयोति.

इदानि इमेसु छसु पयोगेसु आणत्तियं सङ्केतविसङ्केततं दस्सेतुं ‘‘कालवत्थावुधिरियापथा’’तिआदिमाह. तत्थ कालोति पुब्बण्हसायन्हादिकालो च योब्बनथावरियादिकालोपि च. इमेसु यं किञ्चि कालं नियमेत्वा ‘‘इमस्मिं नाम काले मारेही’’ति आणत्तो सचे तस्मिंयेव काले मारेति, आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. सचे नियमितकालतो पुरे वा पच्छा वा मारेति, आणापको मुच्चति. वत्थूति मारेतब्बो पुग्गलो. सचे आणत्तो तमेव मारेति, आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. अथ अञ्ञं मारेति, आणापको मुच्चति. एवं सेसेसुपि वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. आवुधन्ति असिआदि. इरियापथोति मारेतब्बस्स गमनं वा निसज्जा वाति एवमादिको. किरियाविसेसोति विज्झनं वा छेदनं वा भेदनं वा सूलारोपनं वाति एवमादिको. ओकासोति गामो वा वनं वा गेहं वाति एवमादिको. इमेसु यथा यथा वधको आणत्तो, तथा तथा कते आणापकस्स आपत्ति, अञ्ञथा कते विसङ्केतो होति. आणत्तियं पन अयं विसेसो ‘‘अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा आणापेति ‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घातेही’’ति वुत्ताय पाळिया लब्भतीति ञातब्बो.

ततियं.

८-९. इदानि चतुत्थं दस्सेतुं ‘‘झानादिभेद’’न्तिआदिमाह. तस्सत्थो – ‘‘झानं विमोक्खो समाधि समापत्ति ञाणदस्सनं मग्गभावना फलसच्छिकिरिया किलेसप्पहानं विनीवरणता चित्तस्स सुञ्ञागारे अभिरती’’ति एवं वुत्तं उत्तरिमनुस्सधम्मं अत्तनि नत्थिताय नोसन्तं ‘‘मयि अत्थी’’ति अत्तनि वा तं ‘‘अहं एत्थ सन्दिस्सामी’’ति अत्तानं वा तत्थ उपनेत्वा दीपेन्तो चुतो भवे. कोट्ठासं वाति एत्थ ‘‘झानलाभी, विमोक्खलाभी, समाधिलाभी, समापत्तिलाभीम्ही’’ति एवमादिना नयेन कोट्ठासतो वाति अत्थो. एकेकं वाति ‘‘पठमस्स झानस्स लाभी, दुतियस्स झानस्स लाभीम्ही’’ति एवमादिना नयेन एकेकं वाति अत्थो. ‘‘अतीतभवे सोतापन्नोम्ही’’ति वदतो अतीतभवं सन्धाय कथितत्ता पाराजिकं नत्थि, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नभवस्सित’’न्ति वुत्तं, तस्स पच्चुप्पन्नभवनिस्सितं कत्वाति अत्थो. अञ्ञापदेसरहितन्ति ‘‘यो ते विहारे वसति, सो भिक्खु पठमस्स झानस्स लाभी’’तिआदिना नयेन अञ्ञापदेसं विनाति अत्थो. एवं दीपेन्तो हि थुल्लच्चयमापज्जति. दीपेन्तोति ‘‘पठमं झानं समापज्जिं, समापज्जामि, समापन्नो, पठमस्स झानस्स लाभीम्हि, वसीम्हि, सच्छिकतं अस्सा’’ति एवमादिना नयेन दीपेन्तोति अत्थो. ‘‘अधिगतो’’ति मानो अधिमानो, सो यस्स नत्थि, सो अनधिमानिको. केन एवं दीपेन्तोति चे? तं दस्सेतुं ‘‘कायेन वाचा’’तिआदि वुत्तं, कायेन वा वाचाय वा तदुभयेन वाति अत्थो. विञ्ञत्तिपथेति यत्थ ठितो मनुस्सजातिको गहट्ठो वा पब्बजितो वा तस्स वचनं पकतिसोतेन सुत्वा समनन्तरमेव ‘‘इमं नाम एस वदती’’ति जानाति, तत्थ ठत्वा दीपेन्तो चुतो भवे, न देवब्रह्मादीसु अञ्ञतरेन ञातेति अत्थो.

चतुत्थं.

१०. इदानि चतुन्नम्पि साधारणविनिच्छयं वत्तुं ‘‘पाराजिकेते चत्तारो’’तिआदिमाह. तत्थायं सङ्खेपो – चत्तारोपि एते पाराजिका ‘‘एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता’’ति एवं वुत्तसंवासस्स अभब्बताय असंवासा, यथापुरे पुब्बे गिहिकाले च अनुपसम्पन्नकाले च असंवासिका, एवं पच्छा पाराजिकं आपन्नापि असंवासाति. किञ्च भिय्यो – अभब्बा भिक्खुभावाय पुन तेन अत्तभावेन उपसम्पदाय अवत्थुताय उपसम्पन्ना भवितुम्पि अभब्बाति अत्थो. किं वियाति चे? सीसच्छिन्नोव जीवितुं, यथापि सीसच्छिन्नो तेन अत्तभावेन पुन जीवितुं अभब्बो, एवमिमे चत्तारोति अधिप्पायो.

११. इदानि इमेसु चतूसु पाराजिकेसु ये परियायाणत्तीहि सम्भवन्ति, ते दस्सेतुं ‘‘परियायो चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ परियायोति मरणाधिप्पायस्स कायपयोगो वा वचीपयोगो वा. तस्मा ‘‘यो ईदिसे मुहुत्ते सत्थं वा आहरित्वा विसं वा खादित्वा सोब्भादीसु वा पपतित्वा मरति, सो धनं वा लभति, यसं वा लभती’’तिआदिना नयेन मरणं अभिनन्दन्तो ‘‘इदं सुत्वा यो कोचि मरतू’’ति यो परियायेन वदति, तं सुत्वा सचे कोचि तथा मरति, पाराजिकं. नियमितेन पन यं सन्धाय वुत्तं, तस्सेव मरणे पाराजिकं. आणत्ति पन वुत्तत्थायेव. ततिये मनुस्सविग्गहपाराजिके लब्भतीति सम्बन्धो. दुतिये पन अदिन्नादाने आणत्ति एव लब्भति, न परियायोति अत्थो. कस्मा नं परियायेन नापज्जतीति? यथा मनुस्सविग्गहे ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’ति वुत्तं, तथा इध अदिन्नादाने ‘‘वण्णं वा संवण्णेय्या’’ति अवुत्तत्ता. सेसेसूति पठमचतुत्थेसु परियायाणत्तिद्वयं न लब्भतीति अत्थो.

१२. इदानि चतूसुपि यथासम्भवं अङ्गभेदं दस्सेतुं ‘‘सेवेतुकामताचित्त’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ मेथुनधम्मस्साति मेथुनधम्मपाराजिकस्स. बुधाति विनयधरा.

१३. मनुस्ससन्ति मनुस्ससन्तकता. एतेन पेततिरच्छानगतपरिग्गहेसु अनापत्तीति दीपितं होति. तथासञ्ञीति मनुस्ससन्तकवसेन परपरिग्गहितसञ्ञीति अत्थो. वत्थुनो गरुताति पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा तदग्घनकं भण्डं वा होतीति अत्थो. अवहारो चाति पञ्चवीसतिया अवहारेसु येन केनचि अवहारो होतीति अत्थो. अदिन्नादानहेतुयोति अदिन्नादानपाराजिकस्स एतानि पञ्च अङ्गानीति अधिप्पायो.

१४. पाणो मानुस्सकोति मनुस्सजातिकपाणो. तस्मिं पाणे पाणसञ्ञिता. घातचेतनाति वधकचेतना. पयोगोति तंसमुट्ठितो साहत्थिकादीनं छन्नं पयोगानं अञ्ञतरपयोगो. तेन पयोगेन मरणं. पञ्चेते वधहेतुयोति मनुस्सविग्गहपाराजिकस्स पञ्च अङ्गानीति अत्थो.

१५. असन्तताति उत्तरिमनुस्सधम्मस्स अत्तनि असन्तता चाति अत्थो. पापमिच्छतायारोचनाति इमिना यो केवलं पापमिच्छतं विना मन्दत्ता मोमूहत्ता भणति, तस्स अनापत्तीति दीपितं होति. तस्साति यस्स आरोचेति, तस्स मनुस्सजातिता च. ‘‘यो ते विहारे वसति, सो भिक्खु अरहा’’तिआदिना (परि. १६०, ३३६) नाञ्ञापदेसो च. तदेवाति तदा एव तङ्खणेयेव जाननं. असन्तदीपनेति उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनपाराजिकेति अत्थो.

१६. इदानि ‘‘पाराजिका च चत्तारो’’ति एत्थ च-सद्देन सङ्गहितेहि सद्धिं समोधानेत्वा दस्सेतुं ‘‘असाधारणा चत्तारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उब्भजाणुमण्डलिका वज्जप्पटिच्छादिका उक्खित्तानुवत्तिका अट्ठवत्थुकाति इमे चत्तारो भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणा नाम. एतासु उब्भजाणुमण्डलिका नाम या कायसंसग्गरागेन अवस्सुता तेनेव रागेन अवस्सुतस्स मनुस्सपुरिसस्स अक्खकानं अधो, जाणुमण्डलानं कप्परानञ्च उपरि येन केनचि सरीरावयवेन आमसनादिं सादियति, तस्सा अधिवचनं. या पन भिक्खुनी अञ्ञिस्सा भिक्खुनिया पाराजिकसङ्खातं वज्जं जानं पटिच्छादेति, सा वज्जप्पटिच्छादिका नाम. समग्गेन पन सङ्घेन उक्खित्तं भिक्खुं या भिक्खुनी यंदिट्ठिको सो होति, तस्सा दिट्ठिया गहणवसेन अनुवत्तति, सा उक्खित्तानुवत्तिका नाम. या पन कायसंसग्गरागेन तिन्ता तथाविधस्सेव पुरिसस्स हत्थग्गहणं वा सङ्घाटिकण्णग्गहणं वा सादियति, कायसंसग्गसङ्खातस्स असद्धम्मस्स पटिसेवनत्थाय पुरिसस्स हत्थपासे सन्तिट्ठति वा, तत्थ ठत्वा सल्लपति वा, सङ्केतं वा गच्छति, पुरिसस्स आगमनं वा सादियति, केनचि वा पटिच्छन्नोकासं पविसति, हत्थपासे ठत्वा कायं उपसंहरति, अयं अट्ठवत्थुका नामाति वेदितब्बा.

अभब्बका एकादसाति एत्थ पण्डको थेय्यसंवासको तित्थियपक्कन्तको तिरच्छानगतो मातुघातको पितुघातको अरहन्तघातको भिक्खुनिदूसको सङ्घभेदको लोहितुप्पादको उभतोब्यञ्जनकोति इमे एकादस अभब्बपुग्गला नाम. विब्भन्ता भिक्खुनीति यदा भिक्खुनी विब्भमितुकामा हुत्वा सेतवत्थं वा कासायमेव वा गिहिनिवासनाकारेन निवासेति, तदा पाराजिकमापन्ना नाम होति, पुन उपसम्पदं न लभति, सा च पाराजिकाति अत्थो. मुदुपिट्ठिको नाम कतपरिकम्माय मुदुकाय पिट्ठिया समन्नागतो. सो एत्तावता न पाराजिको, अथ खो यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो मुखमग्गवच्चमग्गेसु अञ्ञतरं पवेसेति, तदा पाराजिको होति.

१७-१८. लम्बीति अङ्गजातस्स दीघत्ता एवं वुत्तो. सोपि यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो मुखे वा वच्चमग्गे वा पवेसेति, तदा पाराजिको होति. मुखेन गण्हन्तोति एत्थ यो अनभिरतिया पीळितो परस्स सुत्तस्स वा पमत्तस्स वा अङ्गजातं अत्तनो मुखेन गण्हाति, सो चाति अत्थो. तत्थेवाति परस्स अङ्गजातेवाति अत्थो. यो अनभिरतिया पीळितो परस्स अङ्गजातं कम्मनियं दिस्वा अत्तनो वच्चमग्गेन तस्स उपरि निसीदति, तं अत्तनो वच्चमग्गं पवेसेति, सो चाति अत्थो. एते चत्तारो अनुलोमिका मेथुनस्साति सम्बन्धो. कथमिति चे? मग्गे मग्गप्पवेसनसदिसताय, न उभिन्नं रागवसेन सदिसभावूपगतानं द्वयंद्वयसमापत्तिसदिसताय. इधागता चत्तारोति मेथुनधम्मादिवसेन पाराजिका चत्तारो चाति एवं समोधानतो चतुवीसति पाराजिकाति अत्थो.

एत्थाह – मातुघातकपितुघातकअरहन्तघातका ततियपाराजिकं आपन्ना, भिक्खुनिदूसको लम्बीआदयो चत्तारो पठमपाराजिकं आपन्नायेवाति कत्वा कुतो चतुवीसतीति? अधिप्पायो पनेत्थ अत्थि, मातुघातकादयो हि चत्तारो इध अनुपसम्पन्नायेव अधिप्पेता, लम्बीआदयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा एकेन परियायेन मेथुनधम्मं अप्पटिसेविनोपि होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ताति. पाराजिकविनिच्छयो.

पाराजिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२. सङ्घादिसेसनिद्देसवण्णना

१९. इदानि सङ्घादिसेसं पकासेतुं ‘‘गरुका नवा’’तिआदि आरद्धं. गरुकाति सङ्घादिसेसा इध अधिप्पेता, अञ्ञत्थ पन पाराजिकापि सङ्गय्हन्ति. कस्मा ‘‘तेरसा’’ति अवत्वा ‘‘नवा’’ति वुत्तन्ति चे? वीतिक्कमक्खणेयेव आपज्जितब्बत्ता पठमापत्तिका वुत्ता, यावततियका पन चत्तारो सङ्घादिसेसा सङ्घायत्तत्ता चिरेन आपज्जन्तीति न वुत्ता. तत्थ मोचेतुकामताति मोचेतुकामतायाति अत्थो ‘‘अलज्जिता’’तिआदीसु विय. इमिना पन नयेन मोचनस्सादो मुच्चनस्सादो मुत्तस्सादो मेथुनस्सादो फस्सस्सादो कण्डूवनस्सादो दस्सनस्सादो निसज्जनस्सादो वाचस्सादो गेहसितपेमं वनभङ्गियन्ति एकादस अस्सादा वुत्ता, तेसु एकंयेव मोचनस्सादं गहेत्वा सेसा पटिक्खित्ता होन्ति.

तेसं अस्सादानं वसेन एवं विनिच्छयो वेदितब्बो – मोचेतुं अस्सादो मोचनस्सादो. मोचनस्सादचेतनाय निमित्ते उपक्कमति, मुच्चति, सङ्घादिसेसो. न मुच्चति चे, थुल्लच्चयं. मुच्चनस्सादे सचे अत्तनो धम्मताय मुच्चमानं अस्सादेति, न उपक्कमति, अनापत्ति. सचे मुच्चमानं अस्सादेन्तो उपक्कमित्वा मोचेति, सङ्घादिसेसोव. अत्तनो धम्मताय मुत्ते अस्सादो मुत्तस्सादो. एत्थापि उपक्कमस्स नत्थिताय अनापत्ति. एवं सब्बत्थ. मेथुनस्सादेन इत्थिं गण्हन्तस्स मुत्तेपि अनापत्ति, अयं मेथुनस्सादो. फस्सस्सादो दुविधो अज्झत्तिको बाहिरो चाति. तत्थ अज्झत्तिके ताव अत्तनो निमित्तं ‘‘थद्धं मुदुकन्ति जानिस्सामी’’ति वा लोलभावेन वा कीळापयतो सचे मुच्चति, अनापत्ति. बाहिरफस्सस्सादे कायसंसग्गरागेन मातुगामं फुसतो आलिङ्गतो च मुत्ते अनापत्ति. कण्डूवनस्सादे दद्दुकच्छादीनं वसेन खज्जमानं निमित्तं कण्डूवनस्सादेन कण्डूवतो मुत्तेपि अनापत्ति. दस्सनस्सादे मातुगामस्स अनोकासं उपनिज्झायतो मुत्तेपि अनापत्ति. निसज्जनस्सादे मातुगामेन सद्धिं रहो निसिन्नस्स मुत्तेपि अनापत्ति. वाचाय अस्सादो वाचस्सादो. तेन अस्सादेन मातुगामं मेथुनप्पटिसंयुत्ताहि वाचाहि ओभासन्तस्स मुत्तेपि अनापत्ति. गेहसितपेमे मातादीनं मातादिपेमेन आलिङ्गनादिं करोन्तस्स मुत्तेपि अनापत्ति. वनभङ्गे च सन्थवकरणत्थाय इत्थिया पेसितं पुप्फादिवनभङ्गसञ्ञितं पण्णाकारं ‘‘इत्थन्नामाय नाम इदं मे पेसित’’न्ति अस्सादेन आमसन्तस्स मुत्तेपि अनापत्ति. एतेसु पन मोचनस्सादवसेनेव उपक्कमन्तस्स आपत्ति, सेसानं वसेन अनापत्तीति वेदितब्बं.

सुक्कस्साति ‘‘नीलं पीतकं लोहितकं ओदातं तक्कवण्णं दकवण्णं तेलवण्णं खीरवण्णं दधिवण्णं सप्पिवण्ण’’न्ति (पारा. २३७) एवं आगतेसु दससु वण्णेसु यस्स कस्सचि सुक्कस्साति अधिप्पायो. उपक्कम्माति ‘‘अज्झत्तरूपे मोचेति, बहिद्धारूपे मोचेति, अज्झत्तबहिद्धारूपे मोचेति, आकासे कटिं कम्पेन्तो मोचेती’’ति (पारा. २३७) एवं वुत्तेसु चतूसु उपायेसु अञ्ञतरेन उपायेन ‘‘रागूपत्थम्भे मोचेति, वच्चूपत्थम्भे मोचेति, पस्सावूपत्थम्भे मोचेति, वातूपत्थम्भे मोचेति, उच्चालिङ्गपाणकदट्ठूपत्थम्भे मोचेती’’ति एवं वुत्तेसु पञ्चसु कालेसु किस्मिञ्चि काले अङ्गजाते कम्मनियं पत्ते ‘‘आरोग्यत्थाय मोचेति, सुखत्थाय मोचेति, भेसज्जत्थाय, दानत्थाय, पुञ्ञत्थाय, यञ्ञत्थाय, सग्गत्थाय, बीजत्थाय, वीमंसत्थाय, दवत्थाय मोचेती’’ति (पारा. २३७) एवं वुत्तेसु दससु अधिप्पायेसु येन केनचि अधिप्पायेन हत्थादीसु येन केनचि उपक्कमित्वाति अत्थो. विमोचयन्ति अन्तमसो यं एका खुद्दकमक्खिका पिवेय्य, तत्तकम्पि मोचेन्तोति अत्थो. अञ्ञत्र सुपिनन्तेनाति या सुपिनन्ते सुक्कविस्सट्ठि होति, तं ठपेत्वाति अत्थो. समणोति यो कोचि उपसम्पन्नो. गरुकन्ति सङ्घादिसेसं. फुसेति आपज्जेय्याति अत्थो.

सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदं पठमं.

२०. इदानि कायसंसग्गं दीपेतुं ‘‘इत्थिसञ्ञी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ इत्थिसञ्ञीति तदहुजातायपि मनुस्सित्थिया इत्थिसञ्ञीयेव हुत्वाति अत्थो. सचे तत्थ वेमतिको वा पण्डकपुरिसतिरच्छानगतसञ्ञी वा होति, थुल्लच्चयं, तथा इत्थिया कायेन कायप्पटिबद्धामसने च कायप्पटिबद्धेन कायामसने च यक्खीपेतीपण्डकानं कायेन कायामसने च. पुरिसतिरच्छानगतित्थीनं पन कायेन कायामसनेपि दुक्कटं, तथा यक्खीआदीनं कायेन कायप्पटिबद्धादीसु च. मतित्थिया पन थुल्लच्चयं. कायसंसग्गरागवाति इमिना मातुपेमादिं मोक्खाधिप्पायञ्च पटिक्खिपति. सम्फुसन्तोति कायसंसग्गरागेन उपक्कम्म अन्तमसो लोमेनपि मनुस्सित्थिं सम्फुसन्तोति अत्थसम्बन्धो. इमिना यो इत्थिया आलिङ्गतोपि कायेन न वायमति, केवलं फस्संयेव अनुभवति, तस्स अनापत्तीति दीपितं होति.

कायसंसग्गसिक्खापदं दुतियं.

२१. इदानि दुट्ठुल्लवाचं पकासेतुं ‘‘तथा सुणन्ति’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तथाति इत्थिसञ्ञी. मनुस्सित्थिं सुणन्तिन्ति सम्बन्धो. सुणन्तिन्ति इमिना पटिबलायपि इत्थिया अविञ्ञत्तिपथे ठिताय दूतेन वा पण्णेन वा आरोचेन्तस्स दुट्ठुल्लवाचापत्तिन होतीति दीपितं होति. विञ्ञुञ्चाति इमिना या महल्लिकापि बालापि एळमूगापि असद्धम्मप्पटिसंयुत्तं कथं न जानाति, सा इध नाधिप्पेताति दस्सेति. वच्चमग्गपस्सावमग्गानं वसेन मग्गं वा मेथुनं वा आरब्भाति सम्बन्धो. दुट्ठुल्लवाचाय रागो दुट्ठुल्लवाचारागो, तेन दुट्ठुल्लवाचारागेन. तं अस्सादेन्तो ओभासेत्वा दुरुत्तवचनं वत्वा गरुकं फुसेति अत्थो.

कथं द्वे मग्गे आरब्भ पसंसति गरहति? तत्थ पसंसायपि ताव ‘‘इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, न तावसीसं एति. ‘‘तव वच्चमग्गो च पस्सावमग्गो च सुभो सुसण्ठानो दस्सनीयो, ईदिसेन नाम इत्थिलक्खणेन सुभलक्खणेन समन्नागतासी’’ति वदति, सीसं एति, सङ्घादिसेसो होतीति अत्थो. गरहणे पन ‘‘सिखरणीसि, सम्भिन्नासि, उभतोब्यञ्जनासी’’ति इमानि तीणि सुद्धानियेव सीसं एन्ति वच्चमग्गपस्सावमग्गानं नियतवचनत्ता अच्चोळारिकत्ता च. अञ्ञानि पन ‘‘अनिमित्तासि, निमित्तमत्तासी’’तिआदीनि मग्गानं अनियतवचनत्ता मेथुनेन घटेत्वा वुत्तानि एव सीसं एन्ति. मेथुनप्पटिसंयुत्ते ‘‘देहि मे, अरहसि मे दातु’’न्तिआदीहि पन सीसं न एति, ‘‘मेथुनधम्मं देही’’तिआदिना मेथुनधम्मे घटितेयेव सङ्घादिसेसो. इत्थिया वच्चमग्गपस्सावमग्गे ठपेत्वा अधक्खकं उब्भजाणुमण्डलं आदिस्स वण्णादिभणने थुल्लच्चयं, तथा यक्खीपेतीपण्डकेसु वच्चमग्गपस्सावमग्गे मेथुनेपि. इमेसं पन यक्खीआदीनं अधक्खकादिके वुत्तप्पकारे पदेसे दुंक्कटं, तथा इत्थियादीनं उब्भक्खके अधोजाणुमण्डले कायप्पटिबद्धे चाति.

दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदं ततियं.

२२. इदानि अत्तकामपारिचरियं दस्सेतुं ‘‘वत्वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ वत्वाति दुट्ठुल्लोभासने वुत्तप्पकारं इत्थिं इत्थिसञ्ञीयेव हुत्वा वत्वाति अत्थो. अत्तकामुपट्ठानवण्णन्ति एत्थ मेथुनधम्मसङ्खातेन कामेन उपट्ठानं कामुपट्ठानं, अत्तनो अत्थाय कामुपट्ठानं अत्तकामुपट्ठानं, अत्तना वा कामितं इच्छितन्ति अत्तकामं, सयं मेथुनरागवसेन पत्थितन्ति अत्थो, अत्तकामञ्च तं उपट्ठानञ्चाति अत्तकामुपट्ठानं, तस्स वण्णो अत्तकामुपट्ठानवण्णो, तं अत्तकामुपट्ठानवण्णं. ‘‘एतदग्गं, भगिनि, पारिचरियानं या मादिसं सीलवन्तं कल्याणधम्मं ब्रह्मचारिं एतेन धम्मेन परिचरेय्या’’ति एवं वत्वाति सम्बन्धो. मेथुनरागिनोति इमिना गिलानपच्चयादीहि उपट्ठानस्स वण्णं भणतो अनापत्तीति दीपितं होति. वाचा मेथुनयुत्तेनाति एत्थ मेथुनयुत्तेनेव वाचाय मेथुनयाचने गरुकं होति, न अञ्ञथाति अधिप्पायो.

अत्तकामपारिचरियसिक्खापदं चतुत्थं.

२३. इदानि सञ्चरित्तं दस्सेतुं ‘‘पटिग्गहेत्वा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ पटिग्गहेत्वाति इत्थिया वा पुरिसेन वा उभिन्नं मातादीहि वा ‘‘भन्ते, इत्थन्नामं इत्थिं वा पुरिसं वा एवं भणाही’’ति वुत्तो तेसं वचनं ‘‘साधू’’ति वा ‘‘होतू’’ति वा ‘‘भणामी’’ति वा येन केनचि आकारेन वचीभेदं कत्वा, सीसकम्पनादीहि वा सम्पटिच्छित्वाति अत्थो. सन्देसन्ति एत्थ पन इत्थी दसविधा मातुरक्खिता पितुरक्खिता मातापितुरक्खिता भातुरक्खिता भगिनिरक्खिता ञातिरक्खिता गोत्तरक्खिता धम्मरक्खिता सारक्खा सपरिदण्डाति. दस भरियायो धनक्कीता छन्दवासिनी भोगवासिनी पटवासिनी ओदपत्तकिनी ओभटचुम्बटका दासी च भरिया च कम्मकारी च भरिया च धजाहटा मुहुत्तिका चाति.

तासु मातुरक्खिता भिक्खुं पहिणति ‘‘गच्छ, भन्ते, इत्थन्नामं ब्रूहि ‘होमि इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता…पे… मुहुत्तिका चा’’ति, अयं इत्थिया सन्देसो नाम. सचे मातुरक्खिताय मातापिताभाताभगिनिआदयो भिक्खुं पहिणन्ति ‘‘गच्छ, भन्ते, इत्थन्नामं ब्रूहि ‘होतु इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता…पे… मुहुत्तिका चा’’ति, अयम्पि इत्थिया सन्देसोयेव नाम. एवं पितुरक्खितादीसुपि नयो नेतब्बो. पुरिसो भिक्खुं पहिणति ‘‘गच्छ, भन्ते, इत्थन्नामं मातुरक्खितं ब्रूहि…पे… सपरिदण्डं ब्रूहि ‘होतु किर इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता…पे… मुहुत्तिका चा’’ति, अयं पुरिसस्स सन्देसो नाम. सचे पुरिसस्स मातापिताभाताभगिनिआदयो भिक्खुं पहिणन्ति ‘‘गच्छ, भन्ते, इत्थन्नामं मातुरक्खितं ब्रूहि…पे… सपरिदण्डं ब्रूहि ‘होतु इत्थन्नामस्स भरिया धनक्कीता…पे… मुहुत्तिका चा’’ति, अयम्पि पुरिसस्स सन्देसोयेव नाम, आणापनन्ति अत्थो.

वीमंसित्वाति एत्थ वुत्तप्पकारेन सासनं गहेत्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा तेसं अवस्सारोचनकानं मातापिताभाताभगिनिआदीनं वा आरोचेत्वाति अत्थो. हरन्ति यत्थ पहितो, तत्थ गन्त्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा आरोचेति, सा इत्थी वा पुरिसो वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छतु वा, मा वा, लज्जाय वा तुण्ही होतु, पुन आगन्त्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा हरन्तो गरुकं फुसेति सम्बन्धो. एत्तावता ‘‘पटिग्गण्हति वीमंसति पच्चाहरती’’ति वुत्तं अङ्गत्तयं सम्पादितं होति. इमाय तिवङ्गसम्पत्तिया सङ्घादिसेसो, इतो येहि केहिचि द्वीहि अङ्गेहि थुल्लच्चयं, एकेन दुक्कटं. यक्खीपेतीपण्डकेसु अङ्गत्तयेनपि थुल्लच्चयमेव, एकेन वा द्वीहि वा दुक्कटन्ति.

सञ्चरित्तसिक्खापदं पञ्चमं.

२४. इदानि कुटिकारसिक्खापदं आवि कातुं ‘‘संयाचितपरिक्खार’’न्तिआदि आरद्धं. तत्रायं सङ्खेपत्थो – ‘‘वासिं देथ, फरसुं देथा’’तिआदिना सयं पवत्तितयाचनाय गहितपरिक्खारं संयाचितपरिक्खारं पदभाजने वुत्तनयेन सङ्घं तिक्खत्तुं याचित्वा लद्धभिक्खूहि वा सङ्घेनेव वा तत्थ गन्त्वा सारम्भानारम्भसपरिक्कमनापरिक्कमनभावं ञत्वा अदेसितवत्थुकं ‘‘कुटि नाम उल्लित्ता वा होति अवलित्ता वा उल्लित्तावलित्ता वा’’ति (पारा. ३४९) एवं वुत्तलक्खणं कुटिं. ‘‘तत्रिदं पमाणं, दीघसो द्वादस विदत्थियो सुगतविदत्थिया, तिरियं सत्तन्तरा’’ति (पारा. ३४८) एवं वुत्तपमाणातिक्कन्तं, ‘‘मय्हं वासागारं एसा’’ति एवं अत्ता उद्देसो एतिस्साति अत्तुद्देसा, तं अत्तुद्देसं कत्वा गरुं सङ्घादिसेसं फुसेति सम्बन्धो. अयं पनेत्थ विनिच्छयो – अदेसितवत्थुकं पमाणातिक्कन्तं कुन्थकिपिल्लिकादीनं आसये कतत्ता सारम्भं द्वीहि बलीबद्देहि युत्तेन सकटेन गन्तुं असक्कुणेय्यताय अपरिक्कमनं उल्लित्तादिभेदं कुटिं अत्तनो वसनत्थाय करोन्तो वा कारापेन्तो वा ‘‘इदानि निट्ठानं गमिस्सती’’ति पठमपिण्डदाने थुल्लच्चयं, दुतियपिण्डदानेन लेपे घटिते द्वे च सङ्घादिसेसे द्वे च दुक्कटानि, सचे देसितवत्थुकायेव वा पमाणातिक्कन्तायेव वा होति, एकं सङ्घादिसेसं द्वे च दुक्कटानि आपज्जतीति.

कुटिकारसिक्खापदं छट्ठं.

२५. इदानि विहारकारसिक्खापदं दस्सेतुं ‘‘महल्लक’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ महल्लकन्ति सस्सामिकभावेन संयाचितकुटितो महन्तभावो एतस्स अत्थि, यस्मा वा वत्थुं देसापेत्वा पमाणातिक्कमेनापि कातुं वट्टति, तस्मा पमाणमहन्ततायपि महल्लको, तं महल्लकं विहारं वा कत्वाति अत्थो. एत्थ पन अदेसितवत्थुकभावेन एको सङ्घादिसेसो, सेसं अनन्तरसदिसमेव. इध च तत्थ च वासागारं ठपेत्वा उपोसथागारं वा जन्ताघरं वा अग्गिसालं वा भविस्सतीति एवमादिना नयेन करोन्तस्स अनापत्ति.

विहारकारसिक्खापदं सत्तमं.

२६. इदानि अमूलकसिक्खापदं पकासेतुं ‘‘अमूलकेना’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अमूलकेनाति यं चोदकेन चुदितकम्हि पुग्गले अदिट्ठं असुतं अपरिसङ्कितं, इदं एतेसं दस्सनसवनपरिसङ्कासङ्खातानं मूलानं अभावतो अमूलकं, तेन अमूलकेन वत्थुनाति सम्बन्धो. तत्थ अदिट्ठं नाम अत्तनो पसादचक्खुना वा दिब्बचक्खुना वा अदिट्ठं. असुतं नाम तथेव केनचि वुच्चमानं न सुतं. अपरिसङ्कितं नाम चित्तेन अपरिसङ्कितं, तं पन दिट्ठसुतमुतवसेन तिविधं. तत्थ भिक्खुञ्च मातुगामञ्च तथारूपे ठाने दिस्वा ‘‘अद्धा इमेहि कत’’न्ति वा ‘‘करिस्सन्ती’’ति वा परिसङ्कति, इदं दिट्ठपरिसङ्कितं नाम. अन्धकारे पटिच्छन्नोकासे वा भिक्खुस्स च मातुगामस्स च वचनं सुत्वा दुतियस्स अत्थिभावं अजानन्तो पुब्बे वुत्तनयेन परिसङ्कति, इदं सुतपरिसङ्कितं नाम. धुत्तेहि इत्थीहि सद्धिं पच्चन्तविहारेसु पुप्फगन्धसुरादीहि अनुभवित्वा गतट्ठानं दिस्वा ‘‘केन नु खो इदं कत’’न्ति वीमंसन्तो तत्र केनचि भिक्खुना गन्धादीहि पूजा कता होति, भेसज्जत्थाय अरिट्ठं वा पीतं, सो तस्स गन्धं घायित्वा ‘‘अयं सो भविस्सती’’ति परिसङ्कति, इदं मुतपरिसङ्कितं नाम. एवं तिविधाय परिसङ्काय अभावेन अपरिसङ्कितन्ति अत्थो.

चोदेन्तोति ‘‘पाराजिकं धम्मं आपन्नोसि, अस्समणोसि, असक्यपुत्तियोसी’’तिआदीहि वचनेहि सयं चोदेन्तोति अत्थो. एवं चोदेन्तस्स वाचाय वाचाय सङ्घादिसेसो. चोदापेन्तो वाति अत्तना तस्स समीपे ठत्वा अञ्ञं भिक्खुं आणापेत्वा चोदापेन्तो तस्स आणत्तस्स वाचाय वाचाय गरुं फुसेति अत्थो. अथ सोपि चावनाधिप्पायेन ‘‘मयापि दिट्ठं अत्थी’’तिआदिना नयेन चोदेति, द्विन्नम्पि वाचाय आपत्ति. वत्थुना अन्तिमेन चाति भिक्खुनो अनुरूपेसु एकूनवीसतिया पाराजिकेसु अञ्ञतरेनाति अत्थो. चावेतुन्ति ब्रह्मचरिया चावेतुं, यो सुद्धं वा असुद्धं वा कतूपसम्पदं पुग्गलं सुद्धदिट्ठिको समानो चावनाधिप्पायेन चोदेति वा चोदापेति वा, तस्स सङ्घादिसेसोति अधिप्पायो. सुणमानन्ति इमिना परम्मुखा दूतेन वा पण्णेन वा चोदेति. चोदेन्तस्स न रुहतीति दीपितं होति. परम्मुखा पन सत्तहि आपत्तिक्खन्धेहि वदन्तस्स दुक्कटं.

अमूलकसिक्खापदं अट्ठमं.

२७. इदानि अञ्ञभागियसिक्खापदं दस्सेतुं ‘‘अञ्ञस्स किरिय’’न्तिआदिमाह. तत्थ अञ्ञस्स किरियन्ति अञ्ञस्स खत्तियादिजातिकस्स पाराजिकस्स वीतिक्कमसङ्खातं किरियं दिस्वाति सम्बन्धो. तेन लेसेनाति ‘‘दस लेसा जातिलेसो नामलेसो गोत्तलेसो लिङ्गलेसो आपत्तिलेसो पत्तलेसो चीवरलेसो उपज्झायलेसो आचरियलेसो सेनासनलेसो’’ति (पारा. ३९४) एवं वुत्तेसु दससु लेसेसु यो तस्मिं पुग्गले दिस्सति, तेन लेसेन तदञ्ञं पुग्गलं ब्रह्मचरिया चावेतुं अन्तिमवत्थुना चोदेन्तो गरुकं फुसेति अत्थो. तत्थ अञ्ञम्पि वत्थुं लिस्सति सिलिस्सति वोहारमत्तेनेव ईसकं अल्लीयतीति लेसो, जातियेव लेसो जातिलेसो. एस नयो सेसपदेसुपि. लेसेन चोदेन्तो कथं चोदेति? अञ्ञो खत्तियजातिको इमिना चोदकेन पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो दिट्ठो होति, सो अञ्ञं अत्तनो वेरिं खत्तियजातिकं भिक्खुं पस्सित्वा तं खत्तियजातिलेसं गहेत्वा एवं चोदेति ‘‘खत्तियो मया दिट्ठो पाराजिकं धम्मं अज्झापज्जन्तो, त्वम्पि खत्तियो पाराजिकं धम्मं आपन्नोसी’’ति वा ‘‘सो त्वं खत्तियो, नाञ्ञो, पाराजिकं धम्मं अज्झापन्नोसी’’ति वा चोदेति. एवं नामलेसादयोपि वेदितब्बा.

अञ्ञभागियसिक्खापदं नवमं.

२८. एत्तावता ‘‘गरुका नवा’’ति उद्दिट्ठे वित्थारतो दस्सेत्वा इदानि तेसु आपन्नेसु पटिपज्जनाकारं दस्सेतुं ‘‘छादेति जानमापन्न’’न्तिआदि वुत्तं. तस्सायं पिण्डत्थो – यो भिक्खु ‘‘अयं इत्थन्नामा आपत्ती’’ति आपत्तिवसेन वा ‘‘इदं भिक्खूनं न वट्टती’’ति एवं वत्थुवसेन वा जानमापन्नं आपत्तिं याव छादेति, ताव तेन भिक्खुना अकामा परिवासो वसितब्बोति. चरेय्याति मानत्तं समादाय वसेय्य. कित्तकं दिवसन्ति चे? छ रत्तियो. मानत्तवासो पन सङ्घेयेव, न गणे, न पुग्गले, तेन वुत्तं ‘‘सङ्घे’’ति. परिवुत्थोति ‘‘तयो खो उपालि पारिवासिकस्स भिक्खुनो रत्तिच्छेदा सहवासो विप्पवासो अनारोचना’’ति (चूळव. ८३) एवं वुत्तं रत्तिच्छेदं अकत्वा परिवुत्थोति अत्थो. तत्थ सहवासोति पकतत्तेन भिक्खुना सद्धिं एकच्छन्ने उदकपातट्ठानब्भन्तरे वासो. विप्पवासो नाम अञ्ञं पकतत्तं भिक्खुं विना वासो. अनारोचनाति आगन्तुकादीनं अनारोचना. एतेसु तीसु एकेनापि रत्तिच्छेदो होति एव. एत्थ पन उपचारसीमगतानं आरोचेतब्बं, न बहि ठितानं, बहि ठितानम्पि सचे सद्दं सुणाति, पस्सति, दूरं वा गन्त्वा आरोचेतब्बमेव, अनारोचेन्तस्स रत्तिच्छेदो चेव वत्तभेदे दुक्कटञ्च होति. अजानन्तस्सेव उपचारसीमं पविसित्वा गच्छन्ति चे, रत्तिच्छेदोव होति, न वत्तभेदो.

चिण्णमानत्तन्ति ‘‘चत्तारो खो, उपालि, मानत्तचारिकस्स भिक्खुनो रत्तिच्छेदा सहवासो विप्पवासो अनारोचना ऊने गणे चरण’’न्ति (चूळव. ९२) एवं वुत्तं रत्तिच्छेदं अकत्वा चिण्णमानत्तं परिनिट्ठितमानत्तन्ति अत्थो. एत्थ पन सहवासादयो परिवासे वुत्तप्पकारा एव. ‘‘ऊने गणे चरण’’न्ति एत्थ गणो चत्तारो वा अतिरेका वा भिक्खू, तस्मा सचेपि तीहि भिक्खूहि सद्धिं वसति, रत्तिच्छेदो होतियेव, ‘‘सचे पन तेन तेसं अत्थिभावं दिस्वा आरोचिते पक्कमन्ति, ऊने गणे चरणदोसो न होती’’ति (चूळव. अट्ठ. ९७) अट्ठकथासु वुत्तं किर. अब्भेय्याति तं भिक्खुं वीसतिगणो सङ्घो अब्भेय्य सम्पटिच्छेय्य, अब्भानकम्मवसेन ओसारेय्याति अत्थो. सचे एकेनपि ऊनो वीसतिगणो भिक्खुसङ्घो तं भिक्खुं अब्भेय्य, सो च भिक्खु न अब्भितो, ते च भिक्खू गारय्हा, दुक्कटं आपज्जन्तीति अत्थो.

२९. इदानि यथा छादिता आपत्ति छन्ना होति, तं पकारं दस्सेतुं ‘‘आपत्ती’’तिआदि वुत्तं. तत्थायं पदयोजना – आपत्तिता च अनुक्खित्तता च अनन्तरायता च पहुत्तता च आपत्तिनुक्खित्तअनन्तरायपहुत्ततायो, एतासु चतूसु तथासञ्ञिता च छादेतुकामो हुत्वा छादना चाति एवं दसहङ्गेहि अरुणुग्गमम्हि छन्ना होतीति. एत्थ पन आपत्तिआदीसु चतूसु आपत्तिसञ्ञिता च अनुक्खित्तसञ्ञिता च अनन्तरायसञ्ञिता च पहुत्तसञ्ञिता चाति एवं सञ्ञावसेन योजेत्वा अट्ठङ्गानि गहेतब्बानि, छादेतुकामोति इदमेकं, छादनाति इदमेकन्ति एवं दस.

एतेसु पन आदितो पट्ठाय अयं विनिच्छयो – ‘‘आपत्ति च होति आपत्तिसञ्ञी चा’’ति एत्थ यं आपन्नो, सा तेरसन्नं अञ्ञतरा होति, सोपि च तत्थ गरुकापत्तिसञ्ञीयेव हुत्वा जानन्तो छादेति, छन्ना होति. सचे तत्थ अनापत्तिसञ्ञी वा अञ्ञापत्तिसञ्ञी वा वेमतिको वा होति, अच्छन्नाव होति. तिविधं पन उक्खेपनीयकम्मं, तेन अकतो अनुक्खित्तो. सो चे पकतत्तसञ्ञी हुत्वा छादेति, छन्ना होति. सचे अपकतत्तसञ्ञी छादेति, अच्छन्ना होति. अपकतत्तेन पन पकतत्तसञ्ञिनापि अपकतत्तसञ्ञिनापि छादितं अच्छादितमेव होतीति. अनन्तरायिकोति यस्स दससु राजचोरअग्गिउदकमनुस्सामनुस्सवाळसरीसपजीवितब्रह्मचरियन्तरायेसुपि एकोपि नत्थि, सो चे अनन्तरायिकसञ्ञी हुत्वा छादेति, छन्ना होति. सचे सो अन्धकारभीरुको अनन्तराये एव वाळादिअन्तरायसञ्ञी हुत्वा छादेति, अच्छन्नाव होति. पहूति यो सक्कोति सभागभिक्खुनो समीपं गन्तुञ्चेव आरोचितुञ्च, सो चे पहुसञ्ञी हुत्वा छादेति, छन्ना होति. यो पन अपहु हुत्वा पहुसञ्ञी, पहु वा अपहुसञ्ञी हुत्वा छादेति, अच्छन्नाव होतीति.

अरुणुग्गमम्हीति एत्थ पुरेभत्तं वा आपत्तिं आपन्नो होति पच्छाभत्तं वा, याव अरुणं न उग्गच्छति, ताव आरोचेतब्बा. सचे पन अरुणब्भन्तरे सतक्खत्तुम्पि छादेतुकामता उप्पज्जति, अच्छन्नाव होति. आरोचेन्तो पन सभागसङ्घादिसेसं आपन्नस्स आरोचेतुं न वट्टति. सचे आरोचेति, आपत्ति पन आविकता होति, आरोचनपच्चया पन अञ्ञं दुक्कटं आपत्तिं आपज्जति. इमिना अञ्ञम्पि वत्थुसभागापत्तिं आरोचेतुं न वट्टतीति दीपितो होति. आरोचेन्तेन पन ‘‘अहं तव सन्तिके एकं आपत्तिं आवि करोमी’’ति वा ‘‘आचिक्खामी’’ति वा ‘‘आरोचेमी’’ति वा ‘‘एकं आपत्तिं आपन्नभावं जानाही’’ति वा ‘‘एकं गरुकापत्तिं आवि करोमी’’ति वा आदिना नयेन वत्तब्बं, एत्तावता अच्छन्नाव होति. सचे ‘‘लहुकापत्तिं आरोचेमी’’ति वदति, छन्नाव होतीति. सङ्घादिसेसविनिच्छयो.

सङ्घादिसेसनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

३. चीवरनिद्देसवण्णना

३०. एवं गरुके सिक्खितब्बाकारं दस्सेत्वा इदानि चीवरेसु दस्सेतुं ‘‘चीवर’’न्ति उद्धटं. तत्थ जातितो छ चीवरानि (महाव. ३३९; पारा. अट्ठ. २.४६२-४६३; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना), तानि कानीति चे, तं दस्सेतुं ‘‘खोमा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ खोमं नाम खोमवाकसुत्तेहि कतं वत्थं. साणं नाम साणवाकेहि कतं वत्थं. भङ्गं नाम खोमसुत्तादीहि पञ्चहि मिस्सेत्वा कतं वत्थं. पाटेक्कं वाकमयमेव वाति वदन्ति. कम्बलं नाम मनुस्सलोमं वाळलोमं ठपेत्वा लोमेहि वायित्वा कतं वत्थं. छळेतानीति छ एतानि. सह अनुलोमेहीति सानुलोमानि. जातितो पन कप्पियानि छ चीवरानीति वुत्तं होति.

३१. इदानि तेसं अनुलोमानि दस्सेतुं ‘‘दुकूल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ (महाव. अट्ठ. ३०५) दुकूलं साणस्स अनुलोमं वाकमयत्ता. पट्टुण्णन्ति पट्टुण्णदेसे पाणकेहि सञ्जातवत्थं. सोमारदेसे, चीनदेसे जातं सोमारचीनजं पटन्ति सम्बन्धो. इमानि तीणिपि कोसेय्यस्स अनुलोमानि पाणकेहि कतसुत्तमयत्ता. इद्धिजन्ति एहिभिक्खूनं पुञ्ञिद्धिया निब्बत्तचीवरं. तं पन खोमादीनं अञ्ञतरं होति. कप्परुक्खेहि निब्बत्तं जालिनिया देवकञ्ञाय अनुरुद्धत्थेरस्स दिन्नवत्थादिकं देवदिन्नं. तम्पि खोमादीहि निब्बत्तवत्थसदिसत्ता छन्नम्पि अनुलोमं होतियेव कप्पासिकस्स वा, इद्धिजम्पि तथेव वेदितब्बं. तस्स तस्साति खोमादिकस्स. अनुलोमिकन्ति अनुरूपं.

३२-३३. एवं जातितो सानुलोमानि छ चीवरानि दस्सेत्वा इदानि तेसु अधिट्ठानादिकं विधानं दस्सेतुं ‘‘तिचीवर’’न्तिआदि वुत्तं. एत्थ (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिकखापदवण्णना; महाव. ३५८) धिट्ठानतो पुब्बे तिचीवरं नाम पाटेक्कं नत्थि सङ्घाटिआदिप्पहोनकस्स पच्चत्थरणादिवसेनापि अधिट्ठातुं अनुञ्ञातत्ता. तस्मा ‘‘तिचीवरं अधिट्ठेय्य न विकप्पेय्या’’ति एत्थ ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्ति एवं नामे गहिते ‘‘अधिट्ठान’’मिच्चेव वत्तब्बं, ‘‘विकप्पेमी’’ति पन न वत्तब्बन्ति अधिप्पायो. एवं सेसेसुपि. मुखपुञ्छनञ्च निसीदनञ्च मुखपुञ्छननिसीदनं. कण्डुच्छादिन्ति कण्डुप्पटिच्छादिं अधिट्ठेय्य, न विकप्पेय्याति सम्बन्धो. एत्थाति इमेसु नवसु चीवरेसु. तिचीवरन्ति तिचीवराधिट्ठाननयेन अधिट्ठिततिचीवरं. विना अलद्धसम्मुतिको भिक्खु अविप्पवाससम्मुतिअलद्धट्ठाने एकाहम्पि हत्थपासं विजहित्वा न वसेय्याति अत्थो. ‘‘न भिक्खवे चातुमासं निसीदनेन विप्पवसितब्बं, यो विप्पवसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति खुद्दकक्खन्धके (चूळव. २६३) वुत्तत्ता चातुमासं निसीदनं विना न वसेय्याति अत्थो.

३४. इदानि अधिट्ठानविधिं दस्सेतुं ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ मिच्चधिट्ठयेति इति अधिट्ठये, ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति एवं सङ्घाटिं अधिट्ठयेति अत्थो. अहत्थपासमेतन्ति दूरे ठितं पन ठपितोकासं सल्लक्खेत्वा सचे एकं, ‘‘एत’’न्ति, बहूनि चे, ‘‘एतानी’’ति वत्वा अधिट्ठयेति अत्थसम्बन्धो. सेसेसुपि अयं नयोति यथा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वुत्तं, एवं ‘‘इमं उत्तरासङ्गं, इमं कण्डुप्पटिच्छादिं अधिट्ठामी’’ति एवं अत्तनो नामेनेव वत्वा सम्मुखापि परम्मुखापि वुत्तनयेन अधिट्ठातब्बन्ति वुत्तं होति.

३५. इदानि सचे पुब्बे अधिट्ठितं तिचीवरं निसीदनं वस्सिकसाटिकं कण्डुप्पटिच्छादीति इमेसु छसु चीवरेसु अञ्ञतरं चीवरं अत्थि, पुन तथाविधं चीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरितुं इच्छन्तेन ‘‘द्वे पन न वट्टन्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) वुत्तत्ता पुब्बे अधिट्ठितं पच्चुद्धरित्वा अधिट्ठातब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘अधिट्ठहन्तो’’तिआदि वुत्तं, तं उत्तानमेव. पत्ताधिट्ठहने तथाति ‘‘इमं पत्तं, एतं पत्त’’न्ति एवं नाममत्तमेव विसेसो. सेसं तादिसमेवाति अत्थो.

३६. एतं इमं व सङ्घाटिं संसेति एत्थ सचे अन्तोगब्भे वा सामन्तविहारे वा होति, ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा ‘‘एतं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’ति वाचा भिन्दितब्बा, सचे हत्थपासे होति, ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्ति तेसं तेसं नामवसेन वाचा भिन्दितब्बाति अत्थो. पच्चुद्धारेपि एसेव नयो. एत्थ पन ‘‘द्वे चीवरस्स अधिट्ठाना कायेन वा अधिट्ठेति, वाचाय वा अधिट्ठेती’’ति (परि. ३२२) वुत्तत्ता सङ्घाटिआदिकं हत्थेन गहेत्वा ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नयेन चित्तेन आभोगं कत्वा कायविकारं करोन्तेन कायेन अधिट्ठातब्बं, येन केनचि सरीरावयवेन अफुसन्तस्स न वट्टति. वाचाय अधिट्ठहन्तेन वचीभेदं कत्वाव अधिट्ठातब्बं. तथा पत्तेपि. विदूति पण्डितो.

३७-८. इदानि तेसं पमाणपरिच्छेदं दस्सेतुं ‘‘सङ्घाटि पच्छिमन्तेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दीघतो मुट्ठिपञ्चकतो (पारा. अट्ठ. २.४६९; कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) पट्ठाय ‘‘तत्रिदं सुगतस्स सुगतचीवरप्पमाणं, दीघसो नव विदत्थियो सुगतविदत्थिया, तिरियं छ विदत्थियो’’ति (पाचि. ५४८) एवं वुत्तसुगतचीवरूनापि वट्टति. तिरियं पन मुट्ठित्तिकं. च-सद्देन अतिरेकम्पि वट्टतीति अत्थो. उत्तरासङ्गस्सपि एतदेव पमाणन्ति तं दस्सेतुं ‘‘तथा एकंसिकस्सापी’’ति वुत्तं. अन्तरवासकस्स पन ‘‘पारुपनेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतु’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) अट्ठकथावचनतो ‘‘द्विहत्थो वा’’ति वुत्तं.

३९. निसीदनस्स दीघेनाति एत्थ (पाचि. ५३१ आदयो; पाचि. अट्ठ. ५३१; कङ्खा. अट्ठ. निसीदनसिक्खापदवण्णना) निसीदनन्ति सन्थतसदिसं सन्थरित्वा एकस्मिं अन्ते वुत्तप्पमाणेन द्वीसु ठानेसु फालेत्वा कताहि तीहि दसाहि युत्तस्स परिक्खारस्सेतं नामं.

४०. कण्डुप्पटिच्छादि (पाचि. ५३८; महाव. ३५४; पाचि. अट्ठ. ५३७; कङ्खा. अट्ठ. कण्डुप्पटिच्छादिसिक्खापदवण्णना) नाम यस्स अधोनाभिउब्भजाणुमण्डलं कण्डु वा पिळका वा अस्सावो वा थुल्लकच्छु वा आबाधो, तस्स पटिच्छादनत्थाय अनुञ्ञातं चीवरं. गाथायो सुविञ्ञेय्याव.

४१. अड्ढतेय्यावाति (पाचि. ५४४) एत्थ ततो उद्धं न वट्टतीति अत्थो.

४२. एत्थाति सङ्घाटितो पट्ठाय याव वस्सिकसाटिका, ताव दस्सितचीवरेसूति अत्थो. तदुत्तरिन्ति ततो तेसं चीवरानं वुत्तप्पमाणतो उत्तरिं करोन्तस्स छेदनपाचित्ति होतीति पाठसेसो, तं अतिरेकं छिन्दित्वा पुन पाचित्तियं देसेतब्बन्ति अत्थो. पच्चत्थरणमुखचोळाति एत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, याव महन्तं पच्चत्थरणं आकङ्खति, ताव महन्तं पच्चत्थरणं कातु’’न्ति (महाव. ३५३) वुत्तत्ता पच्चत्थरणस्स पमाणपरिच्छेदो नत्थि,. मुखपुञ्छनचोळस्स पन उक्कट्ठवसेन वा अन्तिमवसेन वा पमाणपरिच्छेदो न वुत्तो, तस्मा तम्पि अप्पमाणिकं. तेन वुत्तं ‘‘आकङ्खितप्पमाणिका’’ति, इच्छितप्पमाणिकाति अत्थो. याव एकं धोवीयति, ताव अञ्ञं परिभोगत्थाय इच्छितब्बन्ति द्वेपि वट्टन्ति.

४३. न दीपितन्ति कत्थ न दीपितं? अट्ठकथासु. कस्माति चे? ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खूनं परिपुण्णं होति तिचीवरं, अत्थो च होति परिस्सावनेहिपि थविकाहिपि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, परिक्खारचोळक’’न्ति (महाव. ३५७) बहूनं पत्तथविकपरिस्सावनादीनं सङ्गहवसेन वुत्तत्ता पाटेक्कं निधानमुखन्ति. यस्मा पन भगवता ‘‘यं यं लब्भति, तं तं इमिना विधानेन अधिट्ठहित्वा पुन येन येन परिस्सावनादिना अत्थो होति, तं तं कत्वा गण्हन्तू’’ति अनुकम्पाय अनुञ्ञातं, तस्मा विकप्पनुपगपच्छिमचीवरप्पमाणं थविकम्पि पटपरिस्सावनम्पि बहूनिपि एकतो कत्वा ‘‘इमानि चीवरानि परिक्खारचोळानि अधिट्ठामी’’ति वत्वा अधिट्ठातुम्पि वट्टतियेव. तस्मा वुत्तं ‘‘तथा वत्वा’’ति, ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति वत्वाति अत्थो. विकप्पियन्ति विकप्पनुपगं.

४४. अहतकप्पानन्ति (महाव. ३४८) एकवारं धोवितकानं.

४५. उतुद्धटानन्ति उतुतो दीघकालतो उद्धटानं, कतवत्थकिच्चानं पिलोतिकानन्ति वुत्तं होति. सेसाति उत्तरासङ्गअन्तरवासका. पंसु विय कुच्छितभावं पटिक्कूलभावं उलति गच्छतीति पंसुकूलं, चोळखण्डानमेतं नामं, तस्मिं पंसुकूले यथारुचीति अत्थो. कस्माति चे? ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अहतानं दुस्सानं अहतकप्पानं दिगुणं सङ्घाटिं एकच्चियं उत्तरासङ्गं एकच्चियं अन्तरवासकं, उतुद्धटानं दुस्सानं चतुग्गुणं सङ्घाटिं दिगुणं उत्तरासङ्गं दिगुणं अन्तरवासकं, पंसुकूले यावदत्थं, पापणिके उस्साहो करणीयो’’ति वुत्तत्ता, तस्मा सुसानादीसु पतितपंसुकूले च अन्तरापणे पतितपिलोतिकचीवरे च पटपरिच्छेदो नत्थि, पटसतम्पि वट्टतीति सिद्धं.

४६. इदानि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छिन्नकं सङ्घाटिं छिन्नकं उत्तरासङ्गं छिन्नकं अन्तरवासक’’न्ति (महाव. ३४५) वत्वा पुन ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो तिचीवरे कयिरमाने सब्बं छिन्नकं नप्पहोति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे छिन्नकानि एकं अच्छिन्नकन्ति. द्वे छिन्नकानि एकं अच्छिन्नकं नप्पहोति. अनुजानामि, भिक्खवे, द्वे अच्छिन्नकानि एकं छिन्नकन्ति. एकं छिन्नकं नप्पहोति. अनुजानामि, भिक्खवे, अन्वाधिकम्पि आरोपेतुं. न च, भिक्खवे, सब्बं अच्छिन्नकं धारेतब्बं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. ३६०) एवं वुत्तविधानं दस्सेतुं ‘‘तीसू’’तिआदि आरद्धं. तस्स अत्थो – तीसु चीवरेसु यं छिन्दित्वा सिब्बितुं सब्बपच्छिमप्पमाणं पहोति, तं छिन्दितब्बं. सब्बेसु पन अप्पहोन्तेसु अन्वाधिकं आदियेय्याति. तत्थ अन्वाधि नाम अनुवातं विय संहरित्वा चीवरस्स उपरि सङ्घाटिआकारेन आरोपेतब्बं. आगन्तुकपत्तन्तिपि वदन्ति. इदं पन अप्पहोनके अनुञ्ञातं. सचे पहोति, न वट्टन्ति, छिन्दितब्बमेव. अनादिण्णन्ति अनारोपितं अन्वाधिकं. न धारेय्याति तिचीवराधिट्ठानवसेन अधिट्ठहित्वा न धारेतब्बन्ति अधिप्पायो.

४७-८. इदानि उदोसितसिक्खापदनयं दस्सेतुं ‘‘गामे’’तिआदि वुत्तं. एत्थ पन सचे गामो (पारा. ४७८; पारा. अट्ठ. २.४७७-४७८; कङ्खा. अट्ठ. उदोसितसिक्खापदवण्णना) एकस्स रञ्ञो वा भोजकस्स वा वसेन एककुलस्स होति, पाकारादिना परिक्खित्तत्ता एकूपचारो च, एवरूपे गामे चीवरं निक्खिपित्वा तस्मिं गामे यथारुचितट्ठाने वसितुं लब्भति. सचे सो गामो अपरिक्खित्तो, यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं होति, तस्मिं घरे वसितब्बं, तस्स वा घरस्स समन्ततो हत्थपासा न विजहितब्बं.

सचे सो गामो वेसालिकुसिनारादयो विय नानाराजूनं वा भोजकानं वा होति, वुत्तप्पकारेन परिक्खित्तो च, एवरूपे गामे यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं घरे वा वत्थब्बं. यस्सा वीथिया तं घरं होति, तस्सा वीथिया तस्स घरस्स सम्मुखाट्ठाने सभाये वा नगरद्वारे वा वत्थब्बं, तेसं सभायद्वारानं हत्थपासा वा न विजहितब्बं. सचे अपरिक्खित्तो, यस्मिं घरे निक्खित्तं, तत्थ वा तस्स हत्थपासे वा वत्थब्बं.

निवेसनादयो हम्मियपरियोसाना गामपरिक्खेपतो बहि सन्निविट्ठाति वेदितब्बा. इतरथा तेसं गामग्गहणेनेव गहितत्ता गामस्स एककुलनानाकुलएकूपचारनानूपचारतावसेनेव विनिच्छयो वत्तब्बो सिया. निवेसनादीनं वसेनेव पाळियं (पारा. ४७८ आदयो) अत्थो विभत्तो, न गामवसेन. उदोसितविनिच्छये अयं नयो वुत्तोयेव.

निवेसनेति एत्थ सचे एककुलस्स निवेसनं होति परिक्खित्तञ्च, अन्तोनिवेसने चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोनिवेसने वत्थब्बं. अपरिक्खित्तञ्चे होति, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं वत्थब्बं, तस्स गब्भस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं. सचे नानाकुलस्स होति परिक्खित्तञ्च, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं गब्भे वत्थब्बं, सब्बेसं साधारणद्वारमूले वा तेसं गब्भद्वारमूले वा तेसं गब्भद्वारमूलानं वा हत्थपासा न विजहितब्बं. अपरिक्खित्तञ्चे होति, यस्मिं गब्भे चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं गब्भे वत्थब्बं, हत्थपासा वा न विजहितब्बं.

उदोसितोति यानादीनं भण्डानं साला. पासादोति दीघपासादो. हम्मियन्ति मुण्डच्छदनपासादो. नावा पन थलं आरोपेत्वा निक्खित्तापि होति, समुद्दे ठितापि. सचे एककुलस्स नावा होति, अन्तोनावाय चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोनावाय वत्थब्बं. नानाकुलस्स नावा होति नानागब्भा नानाओवरका, यस्मिं ओवरके चीवरं निक्खित्तं, तस्मिं वत्थब्बं, चीवरस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं.

अट्टोति पटिराजादीनं पटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमिको पतिस्सयविसेसो. माळोति एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो. इमेसु पन उदोसितादीसु माळपरियोसानेसु निवेसने वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो. निवेसनन्ति पन उदोसितादीनं वसेन अकताय पतिस्सयविकतिया अधिवचनं.

आरामो नाम पुप्फारामफलारामादिको. सचे एककुलस्स आरामो होति परिक्खित्तो च, अन्तोआरामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोआरामे वत्थब्बं. सचे अपरिक्खित्तो, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं. सचे नानाकुलस्स आरामो होति परिक्खित्तो च, द्वारमूले वा वत्थब्बं, द्वारमूलस्स हत्थपासा वा न विजहितब्बं. अपरिक्खित्तो चे, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

सत्थो नाम जङ्घसत्थसकटसत्थानमञ्ञतरो. सचे एककुलस्स सत्थो होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा पुरतो वा पच्छतो वा सत्तब्भन्तरा न विजहितब्बा, पस्सतो अब्भन्तरं न विजहितब्बं. अब्भन्तरं नाम अट्ठवीसतिहत्थं होति. सचे गच्छन्तो सत्थो सकटे वा भग्गे, गोणे वा नट्ठे अन्तरा छिज्जति, यस्मिं कोट्ठासे चीवरं निक्खिपितब्बं, तत्थ वसितब्बं. सचे नानाकुलस्स होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

खेत्तखलेसु आरामे वुत्तसदिसोव विनिच्छयो. दुमेति रुक्खमूले. सचे एककुलस्स रुक्खमूलं होति, यं मज्झन्हिककाले समन्ता छाया फरति, तस्मिं ठाने अविरळे पदेसे तस्स छायाय फुट्ठोकासस्स अन्तो एव निक्खिपितब्बं. सचे विरळसाखस्स पन रुक्खस्स आतपेन फुट्ठोकासे ठपेति, अरुणुग्गमने सचे सो भिक्खु तस्स हत्थपासे न होति, अञ्ञस्मिं वा ठाने तस्स छायायपि होति, निस्सग्गियं होतियेव. नानाकुलस्स चे होति, चीवरस्स हत्थपासा न विजहितब्बं.

अज्झोकासे पन विञ्झाटवीआदीसु अरञ्ञेसुपि समुद्दमज्झे मच्छबन्धानं अगमनपथेसु दीपकेसुपि चीवरं ठपेत्वा ततो समन्ता सत्तब्भन्तरे पदेसे यत्थ कत्थचि वसितब्बं. सचे सत्तब्भन्तरतो केसग्गमत्तम्पि अतिक्कमित्वा अरुणं उट्ठपेति, निस्सग्गियं होति.

एत्थ पन पाळियं ‘‘गामो एकूपचारो नानूपचारो’’तिआदिना (पारा. ४७७) अविसेसेन मातिकं निक्खिपित्वापि गामनिवेसनउदोसितखेत्तधञ्ञकरणआरामविहारानं एकूपचारनानूपचारता ‘‘गामो एकूपचारो नाम एककुलस्स गामो होति परिक्खित्तो च अपरिक्खित्तो चा’’तिआदिना (पारा. ४७८) परिक्खित्तापरिक्खित्तवसेन विभत्ता. अट्टमाळपासादहम्मियनावासत्थरुक्खमूलअज्झोकासानम्पि एवं अवत्वा ‘‘एककुलस्स अट्टो होति, नानाकुलस्स अट्टो होती’’तिआदिना (पारा. ४८४) नयेन एककुलनानाकुलवसेन च अन्ते ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो नाम अगामके अरञ्ञे समन्ता सत्तब्भन्तरा एकूपचारो, ततो परं नानूपचारो’’ति (पारा. ४९४) च एवं एकूपचारनानूपचारता विभत्ता. तस्मा गामादीसु परिक्खित्तं एकूपचारं, अपरिक्खित्तं नानूपचारन्ति च अट्टादीसु यं एककुलस्स, तं एकूपचारं नानाकुलस्स नानूपचारन्ति च गहेतब्बं. अज्झोकासपदे वुत्तनयेन गहेतब्बं.

भिक्खुसम्मुतियाञ्ञत्राति यं गिलानस्स भिक्खुनो चीवरं आदाय पक्कमितुं असक्कोन्तस्स ञत्तिदुतियेन कम्मेन अविप्पवाससम्मुति दीयति, तं ठपेत्वाति अत्थो. लद्धसम्मुतिकस्स पन याव रोगो न वूपसम्मति, तस्मिं वूपसन्ते अञ्ञो वा कुप्पति, अनापत्तियेव.

४९. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कण्डुप्पटिच्छादिं याव आबाधा अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतुं. वस्सिकसाटिकं वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तत्ता रोगपरियन्ता कण्डुप्पटिच्छादि, वस्सानपरियन्ता वस्सिकसाटिकाति अत्थो. सेसाति तिचीवरादयो कालवसेन अपरियन्तिकाति अत्थो.

५०. पच्चत्थरणादित्तयं सदसम्पि अदसम्पि रत्तम्पि अरत्तम्पि आदिण्णकप्पम्पि अनादिण्णकप्पम्पि लब्भतीति अत्थो. निसीदनन्ति निसीदनञ्च रत्तं अनादिण्णकप्पञ्च लब्भतीति अधिप्पायो. पच्चत्थरणपरिक्खारमुखपुञ्छनचोळानि पन नीलम्पि पीतकम्पि लोहितकम्पि पुप्फदसादिकम्पि वट्टन्ति, तस्मा ‘‘सदसम्पी’’तिआदि वुत्तं. एवरूपं पन निवासेतुं वा पारुपितुं वा न वट्टति, केवलं पच्चत्थरणादिवसेन अधिट्ठानमत्तं कातुं वट्टति.

५१. तिचीवरं कण्डुप्पटिच्छादि वस्सिकसाटिकाति इदं पन सेसचीवरपञ्चकं अदसं रजितंयेव कप्पति, तञ्च आदिण्णकप्पमेवाति अत्थो. सदसंव निसीदनन्ति इदं पन पुब्बे ‘‘सदसम्पी’’ति एत्थ वुत्तत्ता अदसम्पि निसीदनं वट्टतीति सम्मोहनिवारणत्थं वुत्तन्ति वदन्ति.

५२. अनधिट्ठितन्ति तिचीवरादिवसेन अनधिट्ठितं. अनिस्सट्ठं नाम अञ्ञेसं अविस्सज्जितं, तं पन विकप्पेत्वा परिभुञ्जितब्बन्ति अत्थो.

इदानि विकप्पनुपगस्स पमाणं हेट्ठिमपरिच्छेदेन दस्सेतुं ‘‘हत्थदीघ’’न्तिआदिमाह. तत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवरं विकप्पेतु’’न्ति (महाव. ३५८) वुत्तत्ता दीघतो एकहत्थं पुथुलतो उपड्ढहत्थं विकप्पेतब्बन्ति अधिप्पायो.

५३. तिचीवरस्साति विनयतिचीवरस्स, न धुतङ्गतिचीवरस्स. तस्स पन इमेसु नवसु चीवरत्तयमेव लब्भति, न अञ्ञं लब्भति. सब्बमेतन्ति सब्बं अधिट्ठानविधानञ्च परिहरणविधानञ्चाति अत्थो. परिक्खारचोळियो सब्बन्ति तिचीवरादिकं नवविधम्पि चीवरं. तथा वत्वाति ‘‘परिक्खारचोळ’’न्ति वत्वा. अधिट्ठतीति अधिट्ठाति. किं पन तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टतीति? आम वट्टति, ‘‘परिक्खारचोळं नाम पाटेक्कं निधानमुखमेतन्ति तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. उदोसितसिक्खापदे पन तिचीवरं अधिट्ठहित्वा परिहरन्तस्स परिहारो वुत्तो’’ति अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.४६९) वुत्तं, तस्मा तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहन्तेन पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बं.

५४. इदानि एतेसं अधिट्ठानविजहनाकारं दस्सेतुं ‘‘अच्छेदविस्सज्जनगाहविब्भमा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अच्छेदोति चोरादीहि अच्छिन्दनं. विस्सज्जनन्ति अञ्ञेसं दानं. कथं पन दिन्नं, कथं गहितं सुदिन्नं सुग्गहितञ्च होतीति? सचे ‘‘इदं तुय्हं देमि ददामि दज्जामि ओणोजेमि परिच्चजामि निस्सज्जामि विस्सज्जामी’’ति वा ‘‘इत्थन्नामस्स देमि…पे… विस्सज्जामी’’ति वा वदति, सम्मुखापि परम्मुखापि दिन्नंयेव होति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्च. ‘‘तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं करिस्सती’’ति वुत्ते ‘‘ममसन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं करिस्सामी’’ति वदति, दुद्दिन्नं दुग्गहितञ्च. सचे पन ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’’ति गण्हाति, सुग्गहितं.

गाहोति विस्सासग्गाहो (पारा. अट्ठ. १.१३१). सो पन एवं वेदितब्बो – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहङ्गेहि समन्नागतस्स विस्सासं गहेतुं. सन्दिट्ठो च होति, सम्भत्तो च, आलपितो च, जीवति च, जानाति च ‘गहिते मे अत्तमनो भविस्सती’’’ति (महाव. ३५६). तत्थ सन्दिट्ठोति दिट्ठमत्तकमित्तो. सम्भत्तोति दळ्हमित्तो. आलपितोति ‘‘मम सन्तकं यं इच्छसि, तं गण्हेय्यासि, आपुच्छित्वा गहणे कारणं नत्थी’’ति वुत्तो. जीवतीति अनुट्ठानसेय्याय सयितोपि याव जीवितिन्द्रियुपच्छेदं न पापुणाति. गहिते च अत्तमनोति गहिते च तुट्ठचित्तो. एवरूपस्स सन्तकं ‘‘गहिते मे अत्तमनो भविस्सती’’ति जानन्तेन गहेतुं वट्टति. अनवसेसपरियादानवसेन चेतानि पञ्च अङ्गानि वुत्तानि, विस्सासग्गाहो पन तीहि अङ्गेहि रुहति. कथं? सन्दिट्ठो जीवति गहिते अत्तमनो, सम्भत्तो जीवति गहिते अत्तमनो, आलपितो जीवति गहिते अत्तमनोति एवं.

यो पन जीवति, न च गहिते अत्तमनो होति, तस्स सन्तकं विस्सासभावेन गहितम्पि पुन दातब्बं. ददन्तेन मतकधनं ताव ये तस्स धने इस्सरा गहट्ठा वा पब्बजिता वा, तेसं दातब्बं. यो पन पठमंयेव ‘‘सुट्ठु कतं तया मम सन्तकं गण्हन्तेना’’ति वचीभेदेन वा चित्तुप्पादमत्तेन वा अनुमोदित्वा पच्छा केनचि कारणेन कुपितो, सो पच्चाहरापेतुं न लभति. योपि अदातुकामो, चित्तेन पन अधिवासेति, न किञ्चि वदति, सोपि पुन पच्चाहरापेतुं न लभति. यो पन ‘‘मया तुम्हाकं सन्तकं गहित’’न्ति वा ‘‘परिभुत्त’’न्ति वा वुत्ते नाधिवासेति, ‘‘पटिदेही’’ति भणति, सो पच्चाहरापेतुं लभति.

विब्भमाति इमिना भिक्खुनियायेव अधिट्ठानविजहनं गहितं होति. सा पन यदा विब्भमति, तदा अस्समणी होति. भिक्खु पन विब्भमन्तोपि याव सिक्खं न पच्चक्खाति, ताव भिक्खुयेवाति अधिट्ठानं न विजहतीति. लिङ्गसिक्खाति लिङ्गपरिवत्तनञ्च सिक्खापच्चक्खानञ्चाति अत्थो. सब्बेसूति नवसु चीवरेसु. अधिट्ठानवियोगकारणाति अधिट्ठानविजहनकारणा, इमेसु अञ्ञतरेन अधिट्ठानं विजहतीति अत्थो.

किञ्च भिय्यो (पारा. अट्ठ. २.४६९) – तिचीवरस्स पन विनिब्बिद्धछिद्दञ्च अधिट्ठानविजहनं करोतीति अत्थो. तत्थ सङ्घाटिउत्तरासङ्गानं दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्स तिरियन्ततो अट्ठङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो कनिट्ठङ्गुलिनखपिट्ठिप्पमाणकं छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति. अन्तरवासकस्स दीघन्ततो विदत्थिप्पमाणस्सेव तिरियन्ततो चतुरङ्गुलप्पमाणस्स पदेसस्स ओरतो छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति, परतो पन न भिन्दति. तस्मा छिद्दे जाते तिचीवरं अतिरेकचीवरं होति, सूचिकम्मं कत्वा पुन अधिट्ठातब्बं. इतरेसं पन छिद्देन विजहनं नाम नत्थि. यो पन तिचीवरेपि दुब्बलट्ठाने पठमं अग्गळं दत्वा पच्छा दुब्बलट्ठानं छिन्दित्वा अपनेति, अधिट्ठानं न भिज्जति. मण्डलपरिवत्तनेपि एसेव नयो. यो पन उभो कोटियो मज्झे करोन्तो सचे पठमं छिन्दित्वा पच्छा घटेति, अधिट्ठानं विजहति, अथ घटेत्वा छिन्दति, न विजहति. रजकेहि धोवापेत्वा सेतकं करोन्तस्सापि न विजहति एव.

५५. इदानि अकप्पियचीवरानि दस्सेतुं ‘‘कुसवाकफलकानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ कुसचीरं (महाव. ३७१; महाव. अट्ठ. ) नाम कुसे गन्थेत्वा कतचीवरं. वाकचीरं नाम तापसानं वक्कलं. फलकचीरं नाम फलकानि सिब्बित्वा कतचीवरं. केसकम्बलन्ति केसेहि तन्तं वायित्वा कतकम्बलं. वालकम्बलन्ति चमरवालेहि वायित्वा कतकम्बलं. उलूकपक्खन्ति उलूकसकुणस्स पक्खेहि कतनिवासनं. अजिनक्खिपन्ति सलोमं सखुरं अजिनमिगचम्मं. इमेसु सत्तसु वत्थेसु यं किञ्चि धारयतो थुल्लच्चयन्ति अत्थो. यथा इमेसु थुल्लच्चयं, तथा अक्कनाळं निवासेन्तस्स. अक्कनाळं नाम अक्कदण्डे वाकादीहि गन्थेत्वा कतचीवरं. ‘‘न भिक्खवे अक्कनाळं निवासेतब्बं, यो निवासेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. ३७१) हि वुत्तं.

५६. कदलेरकक्कदुस्से पोत्थके चापीति एत्थ कदलिएरकअक्कमकचिवाकेहि कतानि वत्थानि एवं वुत्तानीति वेदितब्बानि. एतेसु पोत्थकोयेव पाळियं आगतो, इतरानि तग्गतिकत्ता अट्ठकथासु पटिक्खित्तानि. इमेसु चतूसुपि दुक्कटमेव. ‘‘न भिक्खवे नग्गियं तित्थियसमादानं समादियितब्बं, यो समादियेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति (महाव. ३७०) वुत्तत्ता नग्गियम्पि न कप्पति एव. सब्बमेव नीलकं सब्बनीलकं. एवं सेसेसुपि. एत्थ नीलं उमापुप्फवण्णं होति. मञ्जेट्ठकं मञ्जेट्ठकवण्णमेव. पीतकं कणिकारपुप्फवण्णं. लोहितकं जयसुमनपुप्फवण्णं. कण्हकं अद्दारिट्ठकवण्णं.

५७. महारङ्गं नाम सतपदिपिट्ठिवण्णं. महानामं नाम रत्तसम्भिन्नवण्णं होति. पदुमपुप्फवण्णन्तिपि वुत्तं, मन्दरत्तन्ति अत्थो. तिरीटकेति रुक्खतचे. अच्छिन्नदीघदसकेति सब्बसो अच्छिन्नदसके च मज्झे छिन्नदसके चाति अत्थो. अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा कतदसं फलदसं नाम. केतकपुप्फादिपुप्फसदिसाहि दसाहि युत्तं पुप्फदसं नाम. एतेसुपि ‘‘पोत्थके चापी’’ति एत्थ वुत्तअपि-सद्देन दुक्कटन्ति वेदितब्बं. तथाति यथा एतेसु कदलिदुस्सादीसु पुप्फदसावसानेसु दुक्कटं, तथा कञ्चुकवेठनेसुपि यं किञ्चि धारेन्तस्स दुक्कटन्ति अत्थो.

एतेसु पन अयं विनिच्छयो (महाव. अट्ठ. ३७२) – सब्बनीलकादीनि रजनानि वमेत्वा पुन रजित्वा धारेतब्बानि, न सक्का चे वमेतुं, पच्चत्थरणादीनि वा कारेतब्बानि, तिपट्टचीवरस्स मज्झे वा दातब्बानि. अच्छिन्नदसकादीनि दसा छिन्दित्वा धारेतब्बानि. कञ्चुकं विजटेत्वा रजित्वा परिभुञ्जितब्बं. वेठनेपि एसेव नयो. तिरीटकं पादपुञ्छनं कातब्बं. सब्बन्ति इमं वुत्तप्पकारं कुसचीरादिकं अकप्पियचीवरं अच्छिन्नचीवरो लभतीति अत्थो. वुत्तम्पि चेतं परिवारे.

‘‘अकप्पकतं नापि रजनाय रत्तं,

तेन निवत्थो येन कामं वजेय्य;

न चस्स होति आपत्ति,

सो च धम्मो सुगतेन देसितो;

पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति. (परि. ४८१);

अयञ्हि पञ्हो अच्छिन्नचीवरभिक्खुं सन्धाय वुत्तो, तस्मा हि यं किञ्चि अकप्पियचीवरं निवासेत्वा वा पारुपित्वा वा अच्छिन्नचीवरकेन अञ्ञं परियेसितब्बं. एत्थ पन ‘‘इध पन, भिक्खवे, मनुस्सा निस्सीमगतानं भिक्खूनं चीवरं देन्ति ‘इमं चीवरं इत्थन्नामस्स देमा’ति, अनुजानामि, भिक्खवे, सादितुं, न ताव तं गणनूपगं, याव न हत्थं गच्छती’’ति (महाव. २५९) वुत्तत्ता याव आहरित्वा तं न दिन्नं, ‘‘तुम्हाकं, भन्ते, चीवरं उप्पन्न’’न्ति पहिणित्वा वा नारोचितं, ताव गणनं न उपेति, अनधिट्ठितं वट्टति. पत्तेपि एसेव नयो. आनेत्वा दिन्ने वा आरोचिते वा परिहारो नत्थि, दसाहं अधिट्ठातब्बं. चीवरविनिच्छयो.

चीवरनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

४. रजननिद्देसवण्णना

५८. इदानि तेसं चीवरानं रजनविधानं दस्सेतुं ‘‘रजनानि चा’’ति वुत्तं. तत्थ ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, छ रजनानि मूलरजनं खन्धरजनं तचरजनं पत्तरजनं पुप्फरजनं फलरजन’’न्ति (महाव. ३४४) एवं भगवता अनुञ्ञातत्ता ‘‘छप्पकारानि अनुञ्ञातानि सत्थुना’’ति वुत्तं.

५९. तत्थ मूलेति मूलरजनेति अत्थो. हलिद्दिं विवज्जिय सब्बं लब्भन्ति सम्बन्धो. एवं सेसेसुपि. तुङ्गहारको नाम एको सकण्टकरुक्खो, तस्स हरितालवण्णं खन्धरजनं होति. गिहिपरिभुत्तं पन अल्लिपत्तेन एकवारं रजितुं वट्टति. फलरजने अकप्पियं नाम नत्थि, सब्बं वट्टतीति. रजनविनिच्छयो.

रजननिद्देसवण्णना निट्ठिता.

५. पत्तनिद्देसवण्णना

६०. इदानि भाजनविकतिं दस्सेतुं ‘‘पत्तो चा’’ति उद्धटं. एत्थ पन पठमगाथा सुविञ्ञेय्या.

६१. दुतिये ‘‘मगधनाळिद्वयतण्डुलसाधित’’न्ति वत्तब्बे विभत्तिलोपं अकत्वा गाथाबन्धसुखत्थं ‘‘मगधे नाळिद्वयतण्डुलसाधित’’न्ति वुत्तं, पचितन्ति अत्थो. एत्थ (पारा. ६०२; पारा. अट्ठ. २.६०२; कङ्खा. अट्ठ. पत्तसिक्खापदवण्णना) मगधनाळि नाम अड्ढतेरसपलं गण्हाति. ओदनन्ति एत्थ सब्बप्पकारसम्पन्नं अवस्सावितोदनं गहेतब्बं. ओदनस्स चतुत्थभागप्पमाणं नातिघनं नातितनुकं हत्थहारियमुग्गसूपञ्च आलोपस्स आलोपस्स अनुरूपं याव चरिमकालोपप्पहोनकं मच्छमंसादिब्यञ्जनञ्च यो पत्तो गण्हाति, सो उक्कट्ठो नामाति अत्थो. सप्पितेलतक्करसकञ्जिकादीनि पन गणनूपगानि न होन्ति, तानि हि ओदनगतिकानेव होन्ति, नेव हापेतुं, न वड्ढेतुं सक्कोन्ति. एवमेतं सब्बं पक्खित्तं सचे पत्तस्स हेट्ठिमराजिसमं तिट्ठति, सुत्तेन वा हीरेन वा छिन्दन्तस्स सुत्तस्स वा हीरस्स वा हेट्ठिमन्तं फुसति, अयं उक्कट्ठो नाम पत्तो. सचे तं राजिं अतिक्कमित्वा थूपीकतं तिट्ठति, अयं उक्कट्ठोमको नाम पत्तो. सचे तं राजिं न सम्पापुणाति, अन्तोगतमेव होति, अयं उक्कट्ठुक्कट्ठो नाम पत्तो.

६२. ‘‘मज्झिमो नाम पत्तो नाळिकोदनं गण्हाती’’ति वुत्तत्ता ‘‘मज्झिमो तस्सुपड्ढो वा’’ति वुत्तं. एत्थापि वुत्तप्पकारेन मज्झिमो मज्झिमोमको मज्झिमुक्कट्ठोति पत्तत्तिकं वेदितब्बं. ‘‘ओमको नाम पत्तो पत्थोदनं गण्हाती’’ति (पारा. ६०२) वचनतो ‘‘ततोपड्ढो’’ति वुत्तं. मगधनाळिया उपड्ढनाळिकोदनञ्च तदूपियं सूपं ब्यञ्जनञ्च गण्हाति, सो ओमको नाम. इधापि ओमको ओमकोमको ओमकुक्कट्ठोति पत्तत्तिकं वेदितब्बं. इमेसु पन नवसु पत्तेसु उक्कट्ठुक्कट्ठो च ओमकोमको च अपत्तो. एतेसु अधिट्ठातब्बकिच्चं नत्थि, सेसा सत्त पत्ता अधिट्ठातब्बा, विकप्पेतब्बा चाति अत्थो.

६३. अतिरेकपत्तोति (पारा. ६०१) अनधिट्ठितो अविकप्पितो. सकोति ससन्तको. कप्पोति कप्पियो. अयमेवेत्थ सङ्खेपो – यो पत्तो काकणिकमत्तस्सापि मूलस्स दातब्बस्स नत्थिताय सको. अयोपत्तो पञ्चहि पाकेहि मत्तिकापत्तो द्वीहि पाकेहि पक्कत्ता कप्पो. सो दसाहपरमं कालं अनधिट्ठितो अविकप्पितो धारेय्योति.

६४. अच्छेदादयो चीवरे वुत्तप्पभेदायेव. छिद्देनाति (पारा. अट्ठ. २.६०८; कङ्खा. अट्ठ. पत्तसिक्खापदवण्णना) एत्थ यस्स पत्तस्स मुखवट्टितो हेट्ठा द्वङ्गुलप्पदेसे येन छिद्देन कङ्गुसित्थं निक्खमति, तत्तकेन छिद्देन भिज्जति. तस्मिं पन अयचुण्णादीहि पटिपाकतिके कते दसाहब्भन्तरे पुन अधिट्ठातब्बं. पत्ताधिट्ठानमुज्झतीति पत्तो अधिट्ठानं उज्झति.

६५. इदानि परिहरणविधिं दस्सेतुं ‘‘पत्तं न पटिसामेय्य सोदक’’न्तिआदि आरद्धं. सोदकं (चूळव. २५४) पत्तं न पटिसामेय्य, आतपे च सोदकं पत्तं न ओतपेति अधिप्पायो. न निदहेति निरुदकं कत्वापि अतिकालं न निदहेति अधिप्पायो. भुम्याति भूमियं. न ठपेति तट्टिकाचम्मखण्डादीसु येन केनचि अनत्थताय पंसुसक्खरमिस्साय भूमिया न ठपेय्याति अत्थो. नो च लग्गयेति एत्थपि नागदन्तादीसु (चूळव. २५४) यत्थ कत्थचि लग्गन्तस्स दुक्कटमेव.

६६. मिड्ढन्तेति (चूळव. २५४; चूळव. अट्ठ. २५४) मिड्ढपरियन्ते. सचे पन परिवत्तेत्वा तत्थेव पतिट्ठाति, एवरूपाय वित्थिण्णाय मिड्ढिया अब्भन्तरपरिच्छेदे ठपेतुं वट्टति, न परियन्ते. परिभण्डन्तेति बाहिरपस्से कताय तनुकमिड्ढिया अन्तेति अत्थो. अङ्के वाति (चूळव. २५४) द्विन्नं ऊरूनं मज्झे. एत्थ पन अंसबद्धके अंसकूटे लग्गेत्वा अङ्के ठपेतुं वट्टति, न इतरथा. आतपत्तकेति छत्ते. एत्थ भत्तपूरोपि अंसकूटे लग्गितपत्तोपि ठपेतुं न वट्टति.