१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना

दसमे अदिन्नन्ति कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा गण्हन्तस्स हत्थपासे ठत्वा कायकायप्पटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरेन न दिन्नं, अप्पटिग्गहितकस्सेतं नामं. अप्पटिग्गहितकञ्हि भिक्खुनो अत्तनो सन्तकम्पि अज्झोहरितुं न वट्टति. पटिग्गहितं अन्तमसो विस्सासिकसन्तकम्पि वट्टति, तस्स लक्खणं वुत्तविपल्लासेन वेदितब्बं. सचे हि यो कोचि अनुपसम्पन्नो अन्तमसो तिरच्छानोपि भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा हत्थपासे ठितो कायादीनं अञ्ञतरेन देति, तञ्चे भिक्खुना येन केनचि सरीरावयवेन वा, तप्पटिबद्धेन वा, संहारिमेन च अन्तमसो मञ्चेनापि, धारेतुं समत्थेन च अन्तमसो अतत्थजातकरुक्खपण्णेनापि, सूचिया परामट्ठमत्तेनापि पटिग्गहितं, पटिग्गहितमेव होति. पटिबद्धप्पटिबद्धं नाम इध नत्थि, यम्पि नत्थुकरणिया दिय्यमानं नासिकाय, अकल्लको वा मुखेन पटिग्गण्हाति, सब्बं वट्टति, आभोगमत्तमेव हेत्थ पमाणं. पुब्बाभोगे च सति पच्छा निद्दायन्तस्स पत्ते दिन्नम्पि हत्थपासे सति पटिग्गहितमेव होति. यम्पि ‘‘पत्तेन पटिग्गण्हिस्सामी’’ति निसिन्नस्सेव हत्थे पतति, तं वट्टतियेव. अभिहटभाजनतो पतितरजम्पि वट्टति, तत्थ ठितनिसिन्ननिपन्नानं पवारणासिक्खापदे वुत्तनयेनेव हत्थपासो वेदितब्बो.

सचे पन दायकप्पटिग्गाहकेसु एको आकासे होति, एको भूमियं, भूमट्ठस्स सीसेन आकासट्ठस्स च ठपेत्वा दातुं वा गहेतुं वा पसारितहत्थं यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. सचेपि एको कूपे होति, एको कूपतटे, एको वा रुक्खे, एको पथवियं, वुत्तनयेनेव हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. तस्मिं ठत्वा सचेपि द्वे तयो वा सामणेरा यं मज्झिमो पुरिसो उक्खिपितुं सक्कोति, एवरूपं भारं पवट्टेन्ता भिक्खुनो भूमियं ठपितहत्थं आरोपेन्ति, उक्खिपित्वा वा भिक्खुनो पसारितहत्थे एकदेसेनापि ठपेन्ति, तं पटिग्गहितमेव होति. यं पन पिण्डाय चरन्तस्स पत्ते रजं पतति, तं अप्पटिग्गहितमेव होति, तस्मा पटिग्गहेत्वाव भिक्खा गण्हितब्बा. अप्पटिग्गहेत्वा गण्हन्तस्स विनयदुक्कटं, तं पन पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सचे ‘‘पटिग्गहेत्वा देथा’’ति वुत्ते वचनं अस्सुत्वा वा अनादियित्वा वा भिक्खं देन्तियेव, विनयदुक्कटा मुच्चति, पुन पटिग्गहेत्वा अञ्ञा भिक्खा पटिग्गहेतब्बा. सचे महावातो ततो ततो रजं पातेति, न सक्का होति भिक्खं गहेतुं, ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दस्सामी’’ति सुद्धचित्तेन आभोगं कत्वा गण्हितुं वट्टति. तं अनुपसम्पन्नस्स दत्वा पुन तेन दिन्नं वा तस्स विस्सासेन वा पटिग्गहेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. अस्सुखेळसिङ्घाणिकादीसु यं ठानतो चवित्वा हत्थे वा पत्ते वा पतति, तं पटिग्गहेतब्बं, अङ्गलग्गं पटिग्गहितमेव. पतन्तम्पि वोच्छिन्नञ्चे अन्तरा न गहेतब्बं, उग्गहितकं नाम होति, तं पच्छा पटिग्गहितम्पि न वट्टति. यं पन भेसज्जं वा मूलफलं वा मातादीनं अत्थाय गहेत्वा छायत्थाय वा फलिनिसाखं उक्खिपित्वा गच्छति, ततो यं इच्छति, तं पुन पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. यो पन तत्थ जातकफलिनिसाखाय वा वल्लिया वा गहेत्वा चालेति. तस्स ततो लद्धं फलं न वट्टति, दुरुपचिण्णदुक्कटञ्च आपज्जति, अञ्ञस्स तं वट्टति, फलिरुक्खं पन अपस्सयितुं वा आलम्बितुं वा वट्टति, पटिग्गहेत्वा ठपिते यं अञ्ञं अङ्कुरादि उप्पज्जति, पटिग्गहितमेव तं. याव हि हत्थतो मुत्ते निरपेक्खो न होति, निरपेक्खताय वा हत्थतो न मुच्चति, ताव न पटिग्गहणं विजहति, अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो.

मुखद्वारन्ति गलनाळिकं. मुखेन वा हि पविट्ठं होतु, नासिकाय वा, गलेन अज्झोहरणीयताय सब्बम्पि तं मुखद्वारं पवेसितमेव होति. आहारन्ति यंकिञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा सत्ताहकालिकं वा यावजीविकं वा. सब्बञ्हेतं अज्झोहरणीयत्ता ‘आहारो’ति वुच्चति, तत्थ सब्बम्पि धञ्ञं वा धञ्ञानुलोमं वा तालनाळिकेरपनसलबुजअलाबुकुम्भण्डपुस्सफलतिपुसफलएळालुकसङ्खातं नवविधं महाफलञ्चेव अपरण्णञ्च, यञ्चञ्ञं वनमूलपत्तपुप्फफलादि आहारत्थं फरति, तं सब्बं याव मज्झन्हिककालो, ताव परिभुञ्जितब्बतो यावकालिकं नाम. अम्बपानं जम्बुपानं चोचपानं मोचपानं मधुकपानं मुद्दिकपानं सालूकपानं फारुसकपानन्ति इमानि अट्ठ पानानि, यानि च तेसं अनुलोमानि वेत्ततिन्तिणिकमातुलुङ्गकपिट्ठकोसम्बकरमन्दादिखुद्दकफलपानानि, एतानि सब्बानि अनुपसम्पन्नेहि सीतोदकेन मद्दित्वा कतानि आदिच्चपाकानि वा याव रत्तिया पच्छिमयामं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बतो यामकालिकानि नाम. अवसेसेसु अनुञ्ञातफलपत्तपुप्फरसेसुपि एसेव नयो. सप्पिआदीनि पञ्च भेसज्जानि सत्ताहं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बतो सत्ताहकालिकानि नाम. इदं पन यावकालिकादित्तयं कालविमुत्तञ्च उदकं ठपेत्वा अवसेसमूलफलाफलादि यं नेव खादनीयत्थं न भोजनीयत्थं फरति, तं यावजीवं निदहित्वा सति पच्चये परिभुञ्जितब्बतो यावजीविकं नाम. आहरेय्याति पवेसेय्य. अञ्ञत्र उदकदन्तपोनाति इदं अनाहारेपि उदके आहारसञ्ञाय, दन्तपोने च ‘‘मुखद्वारं आहटं इद’’न्ति सञ्ञाय कुक्कुच्चायन्तानं कुक्कुच्चविनोदनत्थं वुत्तं. उदकञ्हि यथासुखं पातुं, दन्तकट्ठञ्च दन्तपोनपरिभोगेन परिभुञ्जितुं वट्टति. ठपेत्वा पन इदं द्वयं अवसेसं अज्झोहरणत्थाय गण्हतो गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं, सचेपि दन्तकट्ठरसो अजानन्तस्स अन्तो पविसति, पाचित्तियमेव.

वेसालियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ अदिन्नं आहारं आहरणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र उदकदन्तपोना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पटिग्गहितके अप्पटिग्गहितसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. पटिग्गहितसञ्ञिस्स, उदकदन्तपोने, चत्तारि महाविकटानि सति पच्चये असति कप्पियकारके सामं गहेत्वा परिभुञ्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. एत्थ दुब्बचोपि असमत्थोपि कप्पियकारको असन्तपक्खेयेव तिट्ठति, छारिकाय असति सुक्खदारुं झापेत्वा, तस्मिञ्च असति अल्लदारुं रुक्खतो छिन्दित्वापि कातुं, मत्तिकत्थाय च पथविं खणितुम्पि वट्टति, इदं पन चतुब्बिधम्पि महाविकटं कालोदिस्सं नाम सप्पदट्ठक्खणेयेव सामं गहेतुं वट्टति, अञ्ञदा पटिग्गाहापेत्वा परिभुञ्जितब्बं. अप्पटिग्गहितकता, अननुञ्ञातता, धूमादिअब्बोहारिकाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति.

दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भोजनवग्गो चतुत्थो.