५. अचेलकवग्गो
१. अचेलकसिक्खापदवण्णना
अचेलकवग्गस्स पठमे एतेसं अचेलकादीनं अञ्ञतित्थियानं यंकिञ्चि आमिसं एकप्पयोगेन देन्तस्स एकं पाचित्तियं, अवच्छिन्दित्वा अवच्छिन्दित्वा देन्तस्स पयोगे पयोगे पाचित्तियं.
वेसालियं आयस्मन्तं आनन्दं आरब्भ परिब्बाजिकाय द्वे पूवे दानवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, उदकदन्तपोनं देन्तस्स, अतित्थिये तित्थियसञ्ञिस्स, वेमतिकस्स च दुक्कटं. अतित्थिये अतित्थियसञ्ञिस्स, अनुपसम्पन्नेन दापेन्तस्स, तेसं सन्तिके भाजनं निक्खिपित्वा ‘‘इदं गण्हथा’’ति भणन्तस्स, तेसं वा निक्खित्तभाजने देन्तस्स, बाहिरलेपं देन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अञ्ञतित्थियता, अननुञ्ञातता, अज्झोहरणीयं अज्झोहरणत्थाय सहत्था अनिक्खित्तभाजने दानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति.
अचेलकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. उय्योजनसिक्खापदवण्णना
दुतिये दापेत्वा वा अदापेत्वा वाति यंकिञ्चि आमिसं दापेत्वा वा न दापेत्वा वा. उय्योजेय्याति मातुगामेन सद्धिं हसनकीळनरहोनिसज्जादीनि कत्तुकामो ‘गच्छा’तिआदीनि वत्वा उय्योजेय्य. एतदेवाति एतं अनाचारमेव पच्चयं करित्वा, न अञ्ञं पतिरूपं कारणं. पाचित्तियन्ति उय्योजनमत्ते ताव दुक्कटं, यदा पनस्स सो दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वा एकेन पादेन विजहति, अपरं दुक्कटं, दुतियेन विजहिते पाचित्तियं. एत्थ च दस्सनूपचारस्स अज्झोकासे ठत्वा द्वादसहत्थप्पमाणं, तथा सवनूपचारस्स. सचे पन अन्तरा कुट्टद्वारपाकारादयो होन्ति, तेहि अन्तरितभावोयेव उपचारातिक्कमो.
सावत्थियं उपनन्दं आरब्भ उय्योजनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, उय्योजनाणत्तिकाय साणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अनुपसम्पन्ने तिकदुक्कटं, उभिन्नम्पि कलिसासनारोपने दुक्कटमेव, ‘‘उभो एकतो न यापेस्सामा’’ति एवमादीहि पतिरूपकारणेहि उय्योजेन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अनाचारं आचरितुकामता, तदत्थमेव उपसम्पन्नस्स उय्योजनं, एवं उय्योजितस्स उपचारातिक्कमोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानीति.
उय्योजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. सभोजनसिक्खापदवण्णना
ततिये सह उभोहि जनेहीति सभोजनं, तस्मिं सभोजने. अथ वा सभोजनेति सभोगे, रागपरियुट्ठितपुरिसस्स हि इत्थी भोगो, इत्थिया च पुरिसो, तेनेवस्स पदभाजने ‘‘इत्थी चेव होति, पुरिसो चा’’तिआदि (पाचि. २८१) वुत्तं. अनुपखज्ज निसज्जं कप्पेय्याति अनुपविसित्वा निसीदेय्य, यं तस्मिं कुले सयनिघरं, तस्स महाचतुस्सालादीसु कतस्स महल्लकस्स पिट्ठसङ्घाटतो हत्थपासं विजहित्वा अन्तोसयनस्स आसन्ने ठाने, खुद्दकस्स वा वेमज्झं अतिक्कमित्वा निसीदेय्याति अत्थो, एवं निसिन्नस्स पाचित्तियं.
सावत्थियं उपनन्दं आरब्भ अनुपखज्ज निसज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, असयनिघरे सयनिघरसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नसयनिघरसञ्ञिस्स, वुत्तलक्खणं पदेसं अनतिक्कमित्वा निसिन्नस्स, भिक्खुस्मिं दुतियके सति, उभोसु निक्खन्तेसु वा, वीतरागेसु वा निसीदन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अवीतरागजायम्पतिकानं सन्निहितता, सयनिघरता, दुतियस्स भिक्खुनो अभावो, अनुपखज्ज निसीदनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमपाराजिकसदिसानीति.
सभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४-५. रहोपटिच्छन्न-रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना
चतुत्थपञ्चमानि सावत्थियं उपनन्दं आरब्भ पटिच्छन्नासने च, रहो च निसज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तानि, साधारणपञ्ञत्तियो, एतेसम्पि समुट्ठानादीनि पठमपाराजिकसदिसानेव. सेसो कथानयो अनियतद्वये वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
रहोपटिच्छन्न-रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. चारित्तसिक्खापदवण्णना
छट्ठे निमन्तितोति पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन निमन्तितो. सभत्तो समानोति तेनेव निमन्तनभत्तेन सभत्तो समानो. सन्तं भिक्खुं अनापुच्छाति अन्तोउपचारसीमाय दस्सनूपचारे भिक्खुं दिस्वा यं सक्का होति पकतिवचनेन आपुच्छितुं, तादिसं ‘‘अहं इत्थन्नामस्स घरं गच्छामी’’ति वा ‘‘चारित्तं आपज्जामी’’ति वा ईदिसेन वचनेन अनापुच्छित्वा. पुरेभत्तं वा पच्छाभत्तं वाति येन भत्तेन निमन्तितो, तस्मिं भुत्ते वा अभुत्ते वा. कुलेसु चारित्तं आपज्जेय्याति यस्मिं कुले निमन्तितो, ततो अञ्ञानि कुलानि पविसेय्य. अञ्ञत्र समया पाचित्तियन्ति सचे सो भिक्खु वुत्तलक्खणं दुविधम्पि समयं ठपेत्वा अवीतिवत्ते मज्झन्हिके अञ्ञं कुलं पविसति, अथस्स घरूपचारोक्कमने दुक्कटं, पठमपादेन उम्मारं अतिक्कमन्तस्स अपरम्पि दुक्कटं, दुतियपादेन अतिक्कमे पाचित्तियं.
राजगहे उपनन्दं आरब्भ चारित्तापज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘सन्तं भिक्खुं, अनापुच्छा, पुरेभत्तं पच्छाभत्तं, अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ चतुब्बिधा अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अनिमन्तिते निमन्तितसञ्ञिस्स, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. तस्मिं अनिमन्तितसञ्ञिस्स, समये सन्तं भिक्खुं आपुच्छित्वा, असन्तं भिक्खुं अनापुच्छित्वा पविसतो, अञ्ञस्स घरेन वा घरूपचारेन वा मग्गो होति, तेन गच्छतो, अन्तरारामभिक्खुनुपस्सयतित्थियसेय्यपटिक्कमनभत्तियघरानि गच्छतो, आपदासु, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरेन निमन्तनसादियनं, सन्तं भिक्खुं अनापुच्छना, भत्तियघरतो अञ्ञघरप्पविसनं, मज्झन्हिकानतिक्कमो, समयस्स वा आपदानं वा अभावोति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.
चारित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. महानामसिक्खापदवण्णना
सत्तमे चतुमासप्पच्चयपवारणाति चत्तारो मासे गिलानप्पच्चयपवारणा, सब्बञ्चेतं वत्थुवसेन वुत्तं. अयं पनेत्थ अत्थो – चतुमासपवारणा वा होतु, पुनपवारणा वा, निच्चपवारणा वा, सब्बापि सादितब्बा, ‘‘इदानि मम रोगो नत्थी’’ति न पटिक्खिपितब्बा, ‘‘रोगे पन सति विञ्ञापेस्सामी’’ति अधिवासेतब्बाति. ततो चे उत्तरि सादियेय्याति एत्थ सचे तत्थ रत्तीहि वा भेसज्जेहि वा परिच्छेदो कतो होति ‘‘एत्तकायेव रत्तियो, एत्तकानि वा भेसज्जानि विञ्ञापेतब्बानी’’ति, अथ ततो रत्तिपरियन्ततो वा भेसज्जपरियन्ततो वा उत्तरि, न भेसज्जकरणीयेन वा भेसज्जं, अञ्ञभेसज्जकरणीयेन वा अञ्ञं भेसज्जं विञ्ञापेन्तस्स पाचित्तियं.
सक्केसु छब्बग्गिये आरब्भ भेसज्जविञ्ञापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, नततुत्तरि ततुत्तरिसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नततुत्तरि नततुत्तरिसञ्ञिस्स, येहि भेसज्जेहि पवारितो, ततो अञ्ञेहि वा अधिकतरेहि वा अत्थे सति, यासु च रत्तीसु पवारितो, ता अतिक्कमित्वापि अत्थे सति यथाभूतं आचिक्खित्वा विञ्ञापेन्तस्स, ये च ञातके वा पुग्गलिकप्पवारणाय पवारिते वा अपरियन्तपवारणाय वा पवारिते, अञ्ञस्स वा अत्थाय, अत्तनो वा धनेन विञ्ञापेन्ति, तेसं, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सङ्घपवारणता, ततो भेसज्जविञ्ञत्ति, अगिलानता, परियन्तातिक्कमोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि सञ्चरित्तसदिसानीति.
महानामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना
अट्ठमे उय्युत्तन्ति कतउय्योगं, गामतो निक्खन्तन्ति अत्थो. सेनन्ति चतुरङ्गिनिं. अञ्ञत्र तथारूपप्पच्चयाति तथारूपे कारणे असति केवलं सेनं दस्सनत्थाय गच्छतो पदे पदे दुक्कटं, दस्सनूपचारे ठत्वा पस्सतो पाचित्तियं. दस्सनूपचारो नाम यत्थ ठितो पस्सति, तं पन विजहित्वा पुनप्पुनं पस्सतो पयोगे पयोगे पाचित्तियं.
सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ सेनादस्सनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र तथारूपप्पच्चया’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, हत्थिआदीसु एकमेकं दस्सनाय गमने वुत्तनयेनेव दुक्कटं, तथा अनुय्युत्ते उय्युत्तसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. अनुय्युत्तसञ्ञिनो पन, आरामे ठत्वा अत्तनो ठितोकासं आगतं, पटिपथं आगच्छन्तञ्च पस्सतो, तथारूपप्पच्चये, आपदासु, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. उय्युत्तसेनं दस्सनत्थाय गमनं, अनुञ्ञातोकासतो अञ्ञत्र दस्सनं, तथारूपप्पच्चयस्स आपदाय वा अभावोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानि, इदं पन लोकवज्जं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.
उय्युत्तसेनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. सेनावाससिक्खापदवण्णना
नवमे ततो चे उत्तरीति तिरत्ततो उत्तरि चतुत्थदिवसे अत्थङ्गते सूरिये सेनाय तिट्ठतु वा निसीदतु वा सयतु वा, सचेपि आकासे इद्धिया कञ्चि इरियापथं कप्पेति, पाचित्तियमेव.
सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ अतिरेकतिरत्तं सेनाय वसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, ऊनकतिरत्ते अतिरेकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. ऊनकसञ्ञिस्स, ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसतो, गिलानस्स वा गिलानकरणीयेन वा वसतो, पटिसेनारुद्धाय सेनाय, केनचि पलिबुद्धस्स, आपदासु, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. तिरत्तातिक्कमो, सेनाय सूरियस्स अत्थङ्गमो, गिलानतादीनं अभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.
सेनावाससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. उय्योधिकसिक्खापदवण्णना
दसमे उग्गन्त्वा उग्गन्त्वा एत्थ युज्झन्तीति उय्योधिकं, सम्पहारट्ठानस्सेतं नामं. बलस्स अग्गं जानन्ति एत्थाति बलग्गं, बलगणनट्ठानन्ति अत्थो. सेनाय वियूहं सेनाब्यूहं, सेनानिवेसस्सेतं नामं. अनीकस्स दस्सनं अनीकदस्सनं. अनीकं नाम ‘‘द्वादसपुरिसो हत्थी, तिपुरिसो अस्सो, चतुप्पुरिसो रथो’’तिइमिना (पाचि. ३१४) लक्खणेन तयो हत्थी पच्छिमकं हत्थानीकं, अस्सानीकरथानीकेसुपि एसेव नयो. चत्तारो पन आवुधहत्था पुरिसा पच्छिमकं पत्तानीकं. एतेसु यंकिञ्चि दस्सनाय गच्छतो पदे पदे दुक्कटं, दस्सनूपचारे ठत्वा पस्सतो पाचित्तियं, उपचारं पन विजहित्वा पुनप्पुनं पस्सतो पयोगे पयोगे पाचित्तियं. सेसं उय्युत्तसेनासिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, आपत्तिभेदो पनेत्थ नत्थेवाति.
उय्योधिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
अचेलकवग्गो पञ्चमो.