पाचित्तियकण्डो

१. मुसावादवग्गो

१. मुसावादसिक्खापदवण्णना

पाचित्तियेसु मुसावादवग्गस्स पठमे सम्पजानमुसावादेति पुब्बेपि जानित्वा वचनक्खणेपि जानन्तस्सेव मुसावादभणने. भणनञ्च नाम इध अभूतस्स वा भूततं, भूतस्स वा अभूततं कत्वा कायेन वा वाचाय वा विञ्ञापनप्पयोगो, निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं. तस्मा यो सम्पजानमुसावादं वदति, तस्स तंनिमित्तं तंहेतु तप्पच्चया पाचित्तियं होतीति एवमेत्थ अञ्ञेसु च ईदिसेसु अत्थो वेदितब्बो.

सावत्थियं हत्थकं सक्यपुत्तं आरब्भ अवजानित्वा पटिजाननादिवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनत्थं मुसा भणन्तस्स पाराजिकं, अमूलकेन पाराजिकेन अनुद्धंसनत्थं सङ्घादिसेसो, सङ्घादिसेसेन अनुद्धंसनत्थं पाचित्तियं, आचारविपत्तिया अनुद्धंसनत्थं दुक्कटं, ‘‘यो ते विहारे वसी’’तिआदिना (पारा. २२०) परियायेन उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनत्थं पटिविजानन्तस्स मुसा भणिते थुल्लच्चयं, अप्पटिविजानन्तस्स दुक्कटं, केवलं मुसा भणन्तस्स इध पाचित्तियं. अनुपधारेत्वा सहसा भणन्तस्स, ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. विसंवादनपुरेक्खारता, विसंवादनचित्तेन यमत्थं वत्तुकामो, तस्स पुग्गलस्स विञ्ञापनपयोगो चाति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानीति.

मुसावादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. ओमसवादसिक्खापदवण्णना

दुतिये ओमसवादेति ओविज्झनवचने, जातिनामगोत्तकम्मसिप्पआबाधलिङ्गकिलेसआपत्तिअक्कोसेसु भूतेन वा अभूतेन वा येन केनचि पाराजिकं आपन्नं वा अनापन्नं वा यंकिञ्चि भिक्खुं याय कायचि वाचाय वा हत्थमुद्दाय वा अनञ्ञापदेसेन अक्कोसनवचने पाचित्तियन्ति अत्थो.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ ओमसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तेहियेव दसहि अक्कोसवत्थूहि ‘‘सन्ति इधेकच्चे चण्डाला’’तिआदिना (पाचि. २६) नयेन अञ्ञापदेसं कत्वा अक्कोसन्तस्स, ‘‘चोरोसि गण्ठिभेदकोसी’’तिआदीहि पाळिमुत्तकपदेहि अक्कोसन्तस्स, यथा तथा वा अनुपसम्पन्नं अक्कोसन्तस्स च दुक्कटं. इध भिक्खुनीपि अनुपसम्पन्नसङ्ख्यं गच्छति. अनक्कोसितुकामस्स केवलं दवकम्यताय वदतो सब्बत्थ दुब्भासितं. अत्थधम्मअनुसासनिपुरेक्खारानं, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. यं अक्कोसति, तस्स उपसम्पन्नता, अनञ्ञापदेसेन जातिआदीहि अक्कोसनं, ‘‘मं अक्कोसती’’ति जानना, अत्थपुरेक्खारतादीनं अभावोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, वेदना पन इध दुक्खाति.

ओमसवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना

ततिये भिक्खुपेसुञ्ञेति भिक्खुस्स पेसुञ्ञे, जातिआदीहि अक्कोसवत्थूहि भिक्खू अक्कोसन्तस्स भिक्खुनो सुत्वा वचनं भिक्खुनो पियकम्यताय वा भेदाधिप्पायेन वा यो अक्कुद्धो, तस्स भिक्खुस्स कायेन वा वाचाय वा उपसंहटे तस्मिं पेसुञ्ञकरणवचने पाचित्तियन्ति अत्थो.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ पेसुञ्ञउपसंहरणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, वुत्तनयेनेव अञ्ञापदेसेन अक्कोसन्तस्स वचनूपसंहारे वा पाळिमुत्तकअक्कोसूपसंहारे वा अनुपसम्पन्नस्स च उपसंहारे दुक्कटं. इधापि भिक्खुनी अनुपसम्पन्नट्ठाने ठिता. न पियकम्यताय, न भेदाधिप्पायेन केवलं पापगरहिताय वदन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. जातिआदीहि अनञ्ञापदेसेन अक्कोसन्तस्स भिक्खुनो सुत्वा वचनं भिक्खुस्स उपसंहरणं, पियकम्यताभेदाधिप्पायेसु अञ्ञतरता, तस्स विजाननाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानेवाति.

पेसुञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना

चतुत्थे पदसो धम्मं वाचेय्याति सङ्गीतित्तयं अनारुळ्हम्पि राजोवादतिक्खिन्द्रियचतुपरिवत्तननन्दोपनन्दकुलुम्पसुत्तमग्गकथादिधम्मञ्च सङ्गीतित्तयमारुळ्हं तिपिटकधम्मञ्च पदं पदं वाचेय्य, पदानुपदअन्वक्खरअनुब्यञ्जनेसु एकेकं कोट्ठासन्ति अत्थो. पाचित्तियन्ति एतेसु पदादीसु भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा यंकञ्चि कोट्ठासं अवसेसपुग्गलेहि सद्धिं एकतो भणन्तस्स पदादिगणनाय पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ पदसो धम्मवाचनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं. उपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. अनुपसम्पन्नेन सद्धिं एकतो उद्देसग्गहणे, सज्झायकरणे, तस्स सन्तिके उद्देसग्गहणे, येभुय्येन पगुणगन्थं भणन्तस्स, ओसारेन्तस्स च खलितट्ठाने ‘‘एवं भणाही’’ति वचने च एकतो भणन्तस्सापि, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अनुपसम्पन्नता, वुत्तलक्खणं धम्मं पदसो वाचनता, एकतो ओसापनञ्चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. पदसोधम्मसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पदसोधम्मसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

पञ्चमे अनुपसम्पन्नेनाति भिक्खुं ठपेत्वा अन्तमसो पाराजिकवत्थुभूतेन तिरच्छानगतेनापि. उत्तरिदिरत्ततिरत्तन्ति द्विन्नं वा तिण्णं वा रत्तीनं उपरि. सहसेय्यन्ति सब्बच्छन्नपरिच्छन्ने येभुय्येन छन्नपरिच्छन्ने वा सेनासने पुब्बापरियेन वा एकक्खणेन वा एकतो निपज्जनं. कप्पेय्याति विदहेय्य सम्पादेय्य. तत्थ छदनं अनाहच्च दियड्ढहत्थुब्बेधेन पाकारादिना परिच्छिन्नम्पि सब्बपरिच्छन्नमिच्चेव वेदितब्बं, तस्मा इमिना लक्खणेन समन्नागतो सचेपि सत्तभूमिको पासादो एकूपचारो होति, सतगब्भं वा चतुसालं, यो तत्थ वा अञ्ञत्थ वा तादिसे तेन वा अञ्ञेन वा अनुपसम्पन्नेन सह तिस्सो रत्तियो सयित्वा चतुत्थदिवसे अत्थङ्गते सूरिये अनुपसम्पन्ने निपन्ने गब्भद्वारं पिधाय वा अपिधाय वा निपज्जति, पठमनिपन्नो वा तस्मिं निपज्जन्ते न वुट्ठाति, तस्स उभिन्नं उट्ठहित्वा निपज्जनप्पयोगगणनाय अनुपसम्पन्नगणनाय च पाचित्तियं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं (पाचि. अट्ठ. ५१) सब्बप्पकारतो वुत्तो.

आळवियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अनुपसम्पन्नेन सहसेय्यवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘उत्तरिदिरत्ततिरत्त’’न्ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, उपसम्पन्ने अनुपसम्पन्नसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा उपद्धच्छन्नपरिच्छन्नादीसु च दुक्कटं. ऊनकदिरत्ततिरत्तं वसन्तस्स, ततियाय रत्तिया पुरारुणा निक्खमित्वा पुन वसन्तस्स, सब्बच्छन्नसब्बापरिच्छन्नादीसु वसन्तस्स, इतरस्मिं निसिन्ने निपज्जन्तस्स, निपन्ने वा निसीदन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पाचित्तियवत्थुकसेनासनं, तत्थ अनुपसम्पन्नेन सह निपज्जनं, चतुत्थदिवसे सूरियत्थङ्गमनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.

पठमसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना

छट्ठे मातुगामेनाति अन्तमसो तदहुजातायपि मनुस्सित्थिया. दिस्समानरूपा पन यक्खिपेतियो पण्डको मेथुनवत्थुभूता च तिरच्छानित्थियो इध दुक्कटवत्थुका होन्ति.

सावत्थियं आयस्मन्तं अनुरुद्धत्थेरं आरब्भ मातुगामेन सहसेय्यवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सेसं अनन्तरसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं अञ्ञत्र रत्तिपरिच्छेदा, तत्र हि चतुत्थदिवसे आपत्ति, इध पन पठमदिवसेपीति.

दुतियसहसेय्यसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना

सत्तमे उत्तरिछप्पञ्चवाचाहीतिएत्थ एको गाथापादो एका वाचाति एवं सब्बत्थ वाचापमाणं वेदितब्बं. धम्मं देसेय्याति पदसोधम्मसिक्खापदे वुत्तलक्खणं धम्मं वा अट्ठकथाधम्मं वा भासेय्य. अञ्ञत्र विञ्ञुना पुरिसविग्गहेनाति विना विञ्ञुना पुरिसेन. मनुस्सविग्गहं गहेत्वा ठितेन पन यक्खेन वा पेतेन वा तिरच्छानेन वा सद्धिं ठितायपि धम्मं देसेतुं न वट्टति. पाचित्तियन्ति दुतियानियते वुत्तलक्खणेन मनुस्सेन विना विञ्ञुमनुस्सित्थिया छन्नं वाचानं उपरि पदादिवसेन धम्मं देसेन्तस्स पदादिगणनाय, बहूनं देसयतो मातुगामगणनाय च पाचित्तियं.

सावत्थियं उदायित्थेरं आरब्भ मातुगामस्स धम्मदेसनावत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र विञ्ञुना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अमातुगामे मातुगामसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा यक्खिपेतिपण्डकमनुस्सविग्गहतिरच्छानित्थीनं देसेन्तस्स च दुक्कटं. छहि वाचाहि, ततो वा ओरं देसेन्तस्स, वुत्तलक्खणे वा पुरिसे सति, सयं वा उट्ठाय, पुन निसीदित्वा मातुगामस्स वा उट्ठहित्वा पुन निसिन्नस्स, अञ्ञस्स वा मातुगामस्स देसयतो, ‘‘दीघनिकायो नाम भन्ते किमत्थियो’’ति एवं पन पुट्ठे सब्बम्पि दीघनिकायं देसेन्तस्स, अञ्ञस्सत्थाय वुच्चमानं मातुगामे सुणन्ते, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. वुत्तलक्खणस्स धम्मस्स छन्नं वाचानं उपरि देसना, वुत्तलक्खणो मातुगामो, इरियापथपरिवत्ताभावो, कप्पियकारकस्साभावो, अपञ्हाविस्सज्जनाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पदसोधम्मसदिसानेव, केवलं इध किरियाकिरियं होतीति.

धम्मदेसनासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. भूतारोचनसिक्खापदवण्णना

अट्ठमे उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति चतुत्थपाराजिके वुत्तलक्खणं उत्तरिमनुस्सानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च धम्मं. भूतस्मिं पाचित्तियन्ति अत्तनि झानादिधम्मे सति तं भिक्खुञ्च भिक्खुनिञ्च ठपेत्वा अञ्ञस्स आरोचयतो पाचित्तियं.

वेसालियं वग्गुमुदातीरिये भिक्खू आरब्भ तेसं भूतारोचनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, निप्परियायेन अत्तनि विज्जमानं झानादिधम्मं आरोचेन्तस्स सचे यस्स आरोचेति, सो अनन्तरमेव ‘‘अयं झानलाभी’’ति वा ‘‘अरियो’’ति वा येन केनचि आकारेन तमत्थं जानाति, पाचित्तियं. नो चे जानाति, दुक्कटं. परियायेन आरोचितं पन जानातु वा, मा वा, दुक्कटमेव. तथारूपे कारणे सति उपसम्पन्नस्स आरोचयतो, आदिकम्मिकस्स च अनापत्ति. यस्मा पन अरियानं उम्मत्तकादिभावो नत्थि, झानलाभिनो पन तस्मिं सति झाना परिहायन्ति, तस्मा ते इध न गहिता. उत्तरिमनुस्सधम्मस्स भूतता, अनुपसम्पन्नस्स आरोचनं, तङ्खणविजानना, अनञ्ञापदेसोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. भूतारोचनसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, कुसलाब्याकतचित्तेहि द्विचित्तं, सुखमज्झत्तवेदनाहि द्विवेदनन्ति.

भूतारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना

नवमे भिक्खुस्साति पाराजिकं अनज्झापन्नस्स. दुट्ठुल्लन्ति किञ्चापि द्विन्नं आपत्तिक्खन्धानमेतं अधिवचनं, इध पन सङ्घादिसेसमेव अधिप्पेतं. अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतियाति यं सङ्घो अभिण्हापत्तिकस्स भिक्खुनो आयतिं संवरत्थाय आपत्तीनञ्च कुलानञ्च परियन्तं कत्वा वा अकत्वा वा तिक्खत्तुं अपलोकेत्वा कतिकं करोति, तं ठपेत्वा, अयथाकतिकाय ‘‘अयं असुचिं मोचेत्वा सङ्घादिसेसं आपन्नो’’तिआदिना नयेन वत्थुना सद्धिं आपत्तिं घटेत्वा आरोचेन्तस्स पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ दुट्ठुल्लापत्तिआरोचनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अदुट्ठुल्लाय दुट्ठुल्लसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं, अवसेसे छ आपत्तिक्खन्धे, अनुपसम्पन्नस्स पुरिमपञ्चसिक्खापदवीतिक्कमसङ्खातं दुट्ठुल्लं वा इतरं अदुट्ठुल्लं वा अज्झाचारं आरोचेन्तस्सापि दुक्कटमेव. वत्थुमत्तं वा आपत्तिमत्तं वा आरोचेन्तस्स, भिक्खुसम्मुतिपरिच्छेदं अनतिक्कमित्वा आरोचेन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. वुत्तलक्खणस्स भिक्खुनो सवत्थुको सङ्घादिसेसो, अनुपसम्पन्नस्स आरोचनं, भिक्खुसम्मुतिया अभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, वेदना पन इध दुक्खायेवाति.

दुट्ठुल्लारोचनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. पथवीखणनसिक्खापदवण्णना

दसमे पथविन्ति दुविधा पथवी जातपथवी अजातपथवीति. तत्थ जातपथवी सुद्धमिस्सपुञ्जवसेन तिविधा, तत्थ सुद्धपथवी नाम पकतिया सुद्धपंसु वा सुद्धमत्तिका वा. मिस्सपथवी नाम यत्थ पंसुतो वा मत्तिकातो वा पासाणसक्खरकथलमरुम्बवालुकासु अञ्ञतरस्स ततियभागो होति. पुञ्जपथवी नाम ‘‘अतिरेकचातुमासं ओवट्ठो पंसुपुञ्जो वा मत्तिकापुञ्जो वा’’ति (पाचि. ८६) वुत्तं, वुत्तलक्खणेन पन मिस्सकपुञ्जोपि पिट्ठिपासाणे ठितसुखुमरजम्पि च देवे फुसायन्ते सकिं तिन्तं चतुमासच्चयेन तिन्तोकासो पुञ्जपथविसङ्खमेव गच्छति. तिविधापि चेसा पथवी उद्धनपत्तपचनादिवसेन वा यथा तथा वा अदड्ढा ‘जातपथवी’ति वुच्चति, दड्ढा पन वुत्तप्पमाणतो अधिकतरपासाणादिमिस्सा वा अजातपथवी नाम होति, को पन वादो सुद्धपासाणादिभेदाय. तत्थ या ‘जातपथवी’ति वुत्ता, अयं अकप्पियपथवी. यो भिक्खु तं एवरूपं पथविं सयं खणति, खणनभेदनविलेखनपचनादीहि विकोपेति, तस्स पयोगगणनाय पाचित्तियं. यो पन खणापेति, वुत्तनयेनेव विकोपापेति, तस्स ‘‘इमं पदेस’’न्ति वा ‘‘इमं पथवि’’न्ति वा एवं नियमेत्वा ‘‘खण, भिन्दा’’तिआदिना नयेन आणापेन्तस्स आणत्तिया दुक्कटं, सकिं आणत्ते दिवसम्पि खणन्ते आणापकस्स एकमेव पाचित्तियं, सचे इतरो पुनप्पुनं आणापेति, वाचाय वाचाय पाचित्तियं.

आळवियं आळवके भिक्खू आरब्भ पथविखणनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, पथविया वेमतिकस्स, अपथविया पथविसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च दुक्कटं. ओकासं अनियमेत्वा ‘‘पोक्खरणिं खण, आवाटं खण, कन्दं खणा’’तिआदीनि भणन्तस्स, आतपेन सुस्सित्वा फलितकद्दमं वा गोकण्टकं वा हेट्ठा पथविया असम्बद्धं भिज्जित्वा पतितनदितटं वा महन्तम्पि नङ्गलच्छिन्नमत्तिकापिण्डन्तिएवमादीनि सब्बञ्च अजातपथविं विकोपेन्तस्स, ‘‘इमस्स थम्भस्स आवाटं जान, मत्तिकं देहि, मत्तिकं आहर, पंसुना मे अत्थो, मत्तिकं कप्पियं करोही’’ति भणन्तस्स, असञ्चिच्च रुक्खादिपवट्टनेन भिन्दन्तस्स, असतिया पादङ्गुट्ठकादीहि विलेखन्तस्स, जातपथविभावं वा, ‘‘खणामि वा अह’’न्ति अजानन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. जातपथवी, पथविसञ्ञिता, खणनखणापनानं अञ्ञतरन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन पण्णत्तिवज्जं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पथवीखणनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

मुसावादवग्गो पठमो.

२. भूतगामवग्गो

१. भूतगामसिक्खापदवण्णना

भूतगामवग्गस्स पठमे भूतगामपातब्यतायाति एत्थ भवन्ति अहेसुञ्चाति भूता, जायन्ति वड्ढन्ति जाता वड्ढिता चाति अत्थो. गामोति रासि, भूतानं गामो, भूता एव वा गामोति भूतगामो, पतिट्ठितहरिततिणरुक्खादीनमेतं अधिवचनं. पातब्यस्स भावो पातब्यता, छेदनभेदनादीहि यथारुचि परिभुञ्जितब्बताति अत्थो, तस्सं भूतगामपातब्यताय, निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं, भूतगामपातब्यताहेतु भूतगामस्स छेदनादिपच्चया पाचित्तियन्ति अत्थो. तस्मा यो भिक्खु पथविउदकपाकारादीसु यत्थकत्थचि जातं असुक्खं अन्तमसो अतिसुखुमतिणम्पि सासपबीजकसेवालम्पि उद्धरणच्छेदनविज्झनादीहि विकोपेति वा पथविखणने वुत्तनयेन विकोपापेति वा पाचित्तियं आपज्जति.

आळवियं आळवके भिक्खू आरब्भ रुक्खछिन्दनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, भूतगामतो वियोजितमूलबीजखन्धबीजफलुबीजअग्गबीजबीजबीजानं अञ्ञतरं भाजनगतं वा रासिकतं वा भूमियं रोपितम्पि निक्खन्तमूलमत्तं वा निक्खन्तअङ्कुरमत्तं वा सचेपिस्स विदत्थिमत्ता पत्तवट्टि निग्गच्छति, अनिक्खन्ते वा मूले निक्खन्ते वा मूले याव अङ्कुरो हरितो न होति, ताव तं विकोपेन्तस्स दुक्कटं, तथा भूतगामबीजगामे वेमतिकस्स, अभूतगामबीजगामे भूतगामबीजगामसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च. उभयत्थ पन अतथासञ्ञिस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति, असञ्चिच्च असतिया अजानित्वा वा विकोपेन्तस्स, ‘इमं रुक्ख’न्ति एवं अनियमेत्वा ‘‘रुक्खं छिन्द, वल्लिं छिन्दा’’तिआदीनि भणन्तस्स, ‘‘इमं पुप्फं वा फलं वा जान, इमं देहि, इमं आहर, इमिना मे अत्थो, इमं कप्पियं करोही’’ति भणन्तस्स च अनापत्ति. एवं कप्पियवचनेन भूतगामतो वियोजितं पन बीजजातं पुन पि ‘‘कप्पियं करोही’’ति कारेत्वाव परिभुञ्जितब्बं. एवञ्हिस्स बीजगामपरिमोचनम्पि कतं होति.

कप्पियं करोन्तेन पन अग्गिना वा नखेन वा सत्थेन वा कत्तब्बं, अग्गिना करोन्तेन च येन केनचि अग्गिना एकदेसे फुसन्तेन ‘कप्पिय’न्ति वत्वाव कातब्बं. सत्थेन करोन्तेन यस्स कस्सचि तिखिणसत्थस्स अन्तमसो सूचिनखच्छेदनादीनम्पि तुण्डेन वा धाराय वा वेधं वा छेदं वा दस्सेन्तेन तथेव कातब्बं. नखेन करोन्तेन ठपेत्वा गोमहिंसादीनं खुरे येन केनचि अपूतिना मनुस्सानं वा तिरच्छानानं वा नखेन अन्तमसो छिन्दित्वा आहटेनापि सत्थे वुत्तनयेनेव कातब्बं. तत्थ सचेपि बीजानं पब्बतमत्तो रासि, रुक्खसहस्सं वा छिन्दित्वा एकाबद्धं, उच्छूनं वा महाभारो बन्धित्वा ठपितो होति, एकस्मिं बीजे वा रुक्खसाखाय वा उच्छुम्हि वा कप्पिये कते सब्बं कतं होति. उच्छुं ‘‘कप्पियं करिस्सामी’’ति तेहि सद्धिं बद्धं दारुकं विज्झति, वट्टतियेव. सचे पन याय वल्लिया भारो बद्धो, तं विज्झति, न वट्टति. मरिचपक्कादीहि मिस्सेत्वा भत्तं आहरन्ति, ‘‘कप्पियं करोही’’ति वुत्ते सचेपि भत्तसित्थे विज्झति, वट्टतियेव, तिलतण्डुलेसुपि एसेव नयो. यागुया पक्खित्तानि पन एकाबद्धानि हुत्वा न सन्तिट्ठन्ति, तत्थ एकेकं विज्झित्वाव कातब्बं. कपिट्ठफलादीनं अन्तो मिञ्जं कटाहं मुञ्चित्वा सञ्चरति, भिन्दापेत्वा कप्पियं कारेतब्बं. एकाबद्धा चे, कटाहेपि कातुं वट्टति. यं पन फलं तरुणं होति अबीजं यञ्च निब्बत्तबीजं बीजं अपनेत्वा परिभुञ्जितब्बं, तत्थ कप्पियकरणकिच्चं नत्थि. भूतगामो, भूतगामसञ्ञिता, विकोपनं वा विकोपापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पथविखणनसदिसानेवाति.

भूतगामसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना

दुतिये यमत्थं सङ्घमज्झे विनयधरो पुच्छति, ततो अञ्ञं वदतीति अञ्ञवादको, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणस्सेतं नामं. विहेसतीति विहेसको, तुण्हीभावस्सेतं नामं, तस्मिं अञ्ञवादके विहेसके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं. तस्मा यो भिक्खु सावसेसं आपत्तिं आपन्नो सङ्घमज्झे अनुयुञ्जियमानो तं न कथेतुकामो अञ्ञेन वचनेन अञ्ञं छादेन्तो तथा तथा विक्खिपति, यो च तुण्हीभावेन विहेसेति, तेसं यं भगवता अञ्ञवादककम्मञ्चेव विहेसककम्मञ्च अनुञ्ञातं, तस्मिं सङ्घेन कते पुन तथा करोन्तानं पाचित्तियं.

कोसम्बियं छन्नत्थेरं आरब्भ अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, धम्मकम्मे तिकपाचित्तियं, अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं, अनारोपिते पन अञ्ञवादके वा विहेसके वा तथा करोन्तस्स दुक्कटमेव. आपत्तिं आपन्नभावं वा अजानन्तस्स ‘‘किं तुम्हे भणथा’’ति पुच्छतो, गेलञ्ञेन वा, ‘‘सङ्घस्स भण्डनादीनि वा भविस्सन्ति, अधम्मेन वा वग्गेन वा नकम्मारहस्स वा कम्मं करिस्सन्ती’’ति इमिना अधिप्पायेन न कथेन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. धम्मकम्मेन आरोपितता, आपत्तिया वा वत्थुना वा अनुयुञ्जियमानता, छादेतुकामताय अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं वा तुण्हीभावो वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन सिया किरियं, सिया अकिरियं, दुक्खवेदनञ्च होतीति.

अञ्ञवादकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. उज्झापनकसिक्खापदवण्णना

ततिये येन वचनेन उज्झापेन्ति ‘‘छन्दाय इत्थन्नामो इदं नाम करोती’’तिआदीनि वदन्ता उपसम्पन्नं सङ्घेन सम्मतं सेनासनपञ्ञापकादिभेदं तस्स अयसकामा हुत्वा भिक्खूहि अवजानापेन्ति, अवञ्ञाय ओलोकापेन्ति, लामकतो वा चिन्तापेन्ति, तं वचनं उज्झापनकं. येन च तथेव वदन्ता खिय्यन्ति, सब्बत्थ तस्स अवण्णं पकासेन्ति, तं खिय्यनकं, तस्मिं उज्झापनके खिय्यनके. पाचित्तियन्ति वत्थुद्वये पाचित्तियद्वयं वुत्तं. तस्मा यो सम्मतस्स भिक्खुनो अयसकामताय उपसम्पन्नस्स वदन्तो उज्झापेति वा खिय्यति वा, तस्स पाचित्तियं होति.

राजगहे मेत्तियभूमजके भिक्खू आरब्भ उज्झापनखिय्यनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, यं तस्स उपसम्पन्नस्स सम्मुतिकम्मं कतं, तस्मिं धम्मकम्मे तिकपाचित्तियं, अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं, अनुपसम्पन्नस्स पन सन्तिके तथा भणन्तस्स, असम्मतस्स च अवण्णं यस्स कस्सचि सन्तिके भणन्तस्स, अनुपसम्पन्नस्स पन सम्मतस्स वा असम्मतस्स वा अवण्णं यस्स कस्सचिदेव सन्तिके भणन्तस्स च दुक्कटमेव. पकतियाव छन्दादिवसेन करोन्तं उज्झापेन्तस्स वा खिय्यन्तस्स वा, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. धम्मकम्मेन सम्मतता, उपसम्पन्नता, अगतिगमनाभावो, तस्स अवण्णकामता, यस्स सन्तिके वदति, तस्स उपसम्पन्नता, उज्झापनं वा खिय्यनं वाति इमानेत्थ छ अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनमेवाति.

उज्झापनकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना

चतुत्थे सङ्घिकन्ति सङ्घस्स सन्तकं. मञ्चादीसु योकोचि मञ्चसङ्खेपेन कतो सब्बोपि मञ्चोयेव, पीठेपि एसेव नयो. येन केनचि पन चोळेन वा कप्पियचम्मेन वा छविं कत्वा ठपेत्वा मनुस्सलोमं तालीसपत्तञ्च येहि केहिचि लोमपण्णतिणवाकचोळेहि पूरेत्वा कतसेनासनं भिसीति वुच्चति. तत्थ निसीदितुम्पि निपज्जितुम्पि वट्टति, पमाणपरिच्छेदोपि चेत्थ नत्थि. कोच्छं पन वाकउसीरमुञ्जपब्बजादीनं अञ्ञतरमयं अन्तो संवेल्लित्वा बद्धं हेट्ठा च उपरि च वित्थतं पणवसण्ठानं मज्झे सीहचम्मादिपरिक्खित्तं होति, अकप्पियचम्मं नामेत्थ नत्थि. सेनासनञ्हि सोवण्णमयम्पि वट्टति. अज्झोकासेति एत्थ ये अवस्सिकसङ्केता वस्सानमासाति एवं असञ्ञिता अट्ठ मासा, ते ठपेत्वा इतरेसु चतूसु मासेसु सचेपि देवो न वस्सति. तथापि पकतिअज्झोकासे च ओवस्सकमण्डपे च सन्थरितुं न वट्टति. यत्थ पन हेमन्ते वस्सति, तत्थ अपरेपि चत्तारो मासे न वट्टति. गिम्हे पन सब्बत्थ विगतवलाहकं विसुद्धं नभं होति, तस्मा तदा केनचिदेव करणीयेन गच्छति, वट्टति. काकादीनं निबद्धवासरुक्खमूले पन कदाचिपि न वट्टति. इति यत्थ च यदा च सन्थरितुं न वट्टति, तं सब्बमिध अज्झोकाससङ्खमेव गतन्ति वेदितब्बं.

सन्थरित्वाति तथारूपे ठाने अत्तनो वा परस्स वा अत्थाय सन्थरित्वा. अञ्ञस्सत्थाय सन्थतम्पि हि याव सो तत्थ न निसीदति, ‘गच्छ त्व’न्ति वा न भणति, ताव सन्थारकस्सेव भारो. सन्थरापेत्वाति अनुपसम्पन्नेन सन्थरापेत्वा. एतदेव हि तस्स पलिबोधो होति, उपसम्पन्नेन सन्थतं सन्थारकस्सेव भारो, तञ्च खो याव आणापको तत्थ न निसीदति, ‘गच्छ त्व’न्ति वा न भणति. यस्मिञ्हि अत्तना सन्थरापिते वा पकतिसन्थते वा उपसम्पन्नो निसीदति, सब्बं तं निसिन्नस्सेव भारो, तस्मा सन्थरापितन्त्वेव सङ्खं गच्छति. तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्य, न उद्धरापेय्याति अत्तना वा उद्धरित्वा पतिरूपे ठाने न ठपेय्य, परेन वा तथा न कारापेय्य. अनापुच्छं वा गच्छेय्याति यो भिक्खु वा सामणेरो वा आरामिको वा लज्जी होति, अत्तनो पलिबोधं विय मञ्ञति, तथारूपं अनापुच्छित्वा तं सेनासनं तस्स अनिय्यातेत्वा निरपेक्खो गच्छति, थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातं अतिक्कमेय्य, तस्स एकेन पादेन लेड्डुपातातिक्कमे दुक्कटं, दुतियपादातिक्कमे पाचित्तियं. भोजनसालाय ठितो पन ‘‘असुकस्मिं नाम दिवाविहारट्ठाने पञ्ञपेत्वा गच्छाही’’ति पेसेत्वा ततो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ गच्छन्तो पादुद्धारेन कारेतब्बो.

सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ सन्थतं अनुद्धरित्वा अनापुच्छं पक्कमनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पुग्गलिके तिकदुक्कटं, चिमिलिकं वा उत्तरत्थरणं वा भूमत्थरणं वा तट्टिकं वा चम्मक्खण्डं वा पादपुञ्छनं वा फलकपीठं वा यं वा पनञ्ञं कञ्चि दारुभण्डं मत्तिकाभण्डं अन्तमसो पत्ताधारकम्पि वुत्तलक्खणे अज्झोकासे ठपेत्वा गच्छन्तस्स दुक्कटमेव. आरञ्ञकेन पन असति अनोवस्सके सब्बं रुक्खे लग्गेत्वापि यथा वा उपचिकाहि न खज्जति, एवं कत्वापि गन्तुं वट्टति. अब्भोकासिकेन पन चीवरकुटिकं कत्वापि रक्खितब्बं. अत्तनो सन्तके, विस्सासिकपुग्गलिके, उद्धरणादीनि कत्वा गमने, ओतापेन्तस्स, ‘‘आगन्त्वा उद्धरिस्सामी’’ति गच्छतो, वुड्ढतरा उट्ठापेन्ति, अमनुस्सो तत्थ निसीदति, कोचि इस्सरो गण्हाति, सीहादयो तं ठानं आगन्त्वा तिट्ठन्ति, एवं सेनासनं पलिबुद्धं होति, तथा पलिबुद्धे वा सेनासने, जीवितब्रह्मचरियन्तरायकरासु आपदासु वा गच्छन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. मञ्चादीनं सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे देसे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, निरपेक्खता, लेड्डुपातातिक्कमोति इमानेत्थ छ अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.

पठमसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना

पञ्चमे विहारेति गब्भे वा अञ्ञतरस्मिं वा सब्बपरिच्छन्ने वुत्तसेनासने. सेय्यन्ति सेय्या नाम भिसी चिमिलिका उत्तरत्थरणं भूमत्थरणं तट्टिका चम्मक्खण्डो निसीदनं पच्चत्थरणं तिणसन्थारो पण्णसन्थारोति वुत्तं. तत्थ चिमिलिका नाम परिकम्मकताय भूमिया वण्णानुरक्खणत्थं कता. उत्तरत्थरणं नाम मञ्चपीठादीनं उपरि अत्थरितब्बयुत्तकं पच्चत्थरणं. भूमत्थरणं नाम चिमिलिकाय सति तस्सा उपरि, असति सुद्धभूमियं अत्थरितब्बा कटसारकादि विकति. तट्टिका नाम तालपण्णादीहि कततट्टिका. चम्मक्खण्डो नाम यंकिञ्चि चम्मं, सीहचम्मादीनञ्हि परिहरणेयेव परिक्खेपो, सेनासनपरिभोगे पन अकप्पियचम्मं नाम नत्थि. पच्चत्थरणं नाम पावारो कोजवोति एत्तकमेव, सेसं पाकटमेव. इति इमासु दससु सेय्यासु एकम्पि सेय्यं अत्तनो वस्सग्गेन गहेत्वा वुत्तलक्खणे विहारे सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा यो भिक्खु दिसंगमिको यथा ठपितं उपचिकाहि न खज्जति, तथा ठपनवसेन नेव उद्धरेय्य, न उद्धरापेय्य, पुरिमसिक्खापदे वुत्तनयेन अनापुच्छं वा गच्छेय्य, तस्स परिक्खित्तस्स आरामस्स परिक्खेपं, अपरिक्खित्तस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्स पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियं. यत्थ पन उपचिकासङ्का नत्थि, ततो अनापुच्छापि गन्तुं वट्टति, आपुच्छनं पन वत्तं.

सावत्थियं सत्तरसवग्गिये भिक्खू आरब्भ सङ्घिके विहारे सेय्यं सन्थरित्वा अनुद्धरित्वा अनापुच्छा पक्कमनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पुग्गलिके तिकदुक्कटं, वुत्तलक्खणस्स पन विहारस्स उपचारे बहि आसन्ने उपट्ठानसालाय वा अपरिच्छन्नमण्डपे वा परिच्छन्ने वापि बहूनं सन्निपातभूते रुक्खमूले वा सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा, मञ्चपीठञ्च विहारे वा वुत्तप्पकारे विहारूपचारे वा सन्थरित्वा वा सन्थरापेत्वा वा उद्धरणादीनि अकत्वा गच्छन्तस्स दुक्कटमेव. अत्तनो सन्तके, विस्सासिकपुग्गलिके, उद्धरणादीनि कत्वा, पुरिमनयेनेव पलिबुद्धं छड्डेत्वा गमने, यो च ‘‘अज्जेव आगन्त्वा पटिजग्गिस्सामी’’ति एवं सापेक्खो नदिपारं वा गामन्तरं वा गन्त्वा यत्थस्स गमनचित्तं उप्पन्नं, तत्थेव ठितो कञ्चि पेसेत्वा वा आपुच्छति, नदिपूरराजचोरादीसु वा केनचि पलिबुद्धो न सक्कोति पच्चागन्तुं, तस्स च, आपदासु च, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. वुत्तलक्खणसेय्या, तस्सा सङ्घिकता, वुत्तलक्खणे विहारे सन्थरणं वा सन्थरापनं वा, अपलिबुद्धता, आपदाय अभावो, अनपेक्खस्स दिसापक्कमनं, उपचारसीमातिक्कमोति इमानेत्थ सत्त अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अनन्तरसिक्खापदे वुत्तनयानेवाति.

दुतियसेनासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना

छट्ठे जानन्ति ‘‘अनुट्ठापनीयो अय’’न्ति जानन्तो, तेनेवस्स पदभाजने ‘‘वुड्ढो’ति जानाति, ‘गिलानो’ति जानाति, ‘सङ्घेन दिन्नो’ति जानाती’’ति (पाचि. १२१) वुत्तं. वुड्ढो हि अत्तनो वुड्ढताय अनुट्ठापनीयो, गिलानो गिलानताय, सङ्घो पन भण्डागारिकस्स वा धम्मकथिकविनयधरगणवाचकाचरियानं वा बहूपकारतं गुणविसिट्ठतञ्च सल्लक्खेत्वा धुववासत्थाय विहारं सल्लक्खेत्वा सम्मन्नित्वा देति, तस्मा यस्स सङ्घेन दिन्नो, सोपि अनुट्ठापनीयो. पुब्बुपगतन्ति पुब्बं उपगतं. अनुपखज्जाति मञ्चपीठानं वा तस्स वा भिक्खुनो पविसन्तस्स वा निक्खमन्तस्स वा उपचारं अनुपविसित्वा. तत्थ मञ्चपीठानं ताव महल्लके विहारे समन्ता दियड्ढो हत्थो उपचारो, खुद्दके यतो पहोति, ततो दियड्ढो हत्थो, तस्स पन पविसन्तस्स पादधोवनपासाणतो याव मञ्चपीठं, निक्खमन्तस्स मञ्चपीठतो याव पस्सावट्ठानं, ताव उपचारो. सेय्यं कप्पेय्याति तस्स सम्बाधं कत्तुकामताय तस्मिं उपचारे दससु सेय्यासु एकम्पि सन्थरन्तस्स वा सन्थरापेन्तस्स वा दुक्कटं, तत्थ निसीदन्तस्स वा निपज्जन्तस्स वा पाचित्तियं, द्वेपि करोन्तस्स द्वे पाचित्तियानि, पुनप्पुनं करोन्तस्स पयोगगणनाय पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ अनुपखज्ज सेय्यकप्पनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पुग्गलिके तिकदुक्कटं, वुत्तूपचारतो वा बहि, उपट्ठानसालादिके वा, विहारस्स उपचारे वा, सन्थरणसन्थरापनेसुपि निसज्जसयनेसुपि दुक्कटमेव. अत्तनो वा, विस्सासिकस्स वा सन्तके पन विहारे सन्थरन्तस्स, यो च गिलानो वा सीतुण्हपीळितो वा पविसति, तस्स च, आपदासु च, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सङ्घिकविहारता, अनुट्ठापनीयभावजाननं, सम्बाधेतुकामता, उपचारे निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमपाराजिकसदिसानेव, इदं पन दुक्खवेदनमेवाति.

अनुपखज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना

सत्तमे कुपितोति कुद्धो. अनत्तमनोति अतुट्ठचित्तो. निक्कड्ढेय्य वा निक्कड्ढापेय्य वा पाचित्तियन्ति एत्थ ये अनेकभूमका पासादा, अनेककोट्ठकानि वा चतुस्सालानि, तादिसेसु सेनासनेसु गहेत्वा अन्तरा अट्ठपेत्वा एकेनेव पयोगेन अतिक्कामेन्तस्स एकं पाचित्तियं, ठपेत्वा ठपेत्वा नानापयोगेहि अतिक्कामेन्तस्स द्वारगणनाय पाचित्तियानि, हत्थेन अनामसित्वा ‘निक्खमा’ति वत्वा वाचाय निक्कड्ढन्तस्सापि एसेव नयो. निक्कड्ढापेन्तस्स पन ‘निक्कड्ढा’ति आणत्तमत्ते दुक्कटं, सकिं आणत्ते पन तस्मिं बहुकेपि द्वारे निक्खमन्ते इतरस्स एकमेव पाचित्तियं. सचे पन ‘‘एत्तकानि द्वारानि निक्कड्ढाही’’ति वा, ‘‘याव महाद्वारं, ताव निक्कड्ढाही’’ति वा एवं नियमेत्वा आणत्तो होति, द्वारगणनाय पाचित्तियानि.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ भिक्खुं सङ्घिका विहारा निक्कड्ढनवत्थुस्मिं

पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पुग्गलिके तिकदुक्कटं, तस्स परिक्खारनिक्कड्ढने, उपट्ठानसालादिका विहारूपचारा तस्स वा तस्स परिक्खारस्स वा निक्कड्ढने, अनुपसम्पन्नस्स पन अनुपसम्पन्नपरिक्खारस्स वा विहारा वा विहारूपचारा वा निक्कड्ढने निक्कड्ढापने च दुक्कटमेव. तञ्च खो असम्बद्धेसु परिक्खारेसु परिक्खारगणनाय वेदितब्बं. अत्तनो वा, विस्सासिकस्स वा सन्तका विहारा निक्कड्ढने, सकलसङ्घारामतोपि भण्डनकारकस्स वा तस्स परिक्खारस्स वा निक्कड्ढने निक्कड्ढापने वा, अत्तनो वसनट्ठानतो अलज्जिस्स, उम्मत्तकस्स, न सम्मावत्तन्तानं अन्तेवासिकसअविहारिकानं, तेसं परिक्खारस्स वा निक्कड्ढने च, सयं उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सङ्घिकविहारो, उपसम्पन्नस्स भण्डनकारकभावादिविनिमुत्तता, कोपेन निक्कड्ढनं वा निक्कड्ढापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.

निक्कड्ढनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना

अट्ठमे उपरिवेहासकुटियाति उपरि अच्छन्नतलाय द्विभूमिककुटिया वा तिभूमिककुटिया वा, पदभाजने पन इध अधिप्पेतं कुटिं दस्सेतुं ‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स असीसघट्टा’’ति (पाचि. १३१) वुत्तं. आहच्चपादकन्ति अङ्गे विज्झित्वा पवेसितपादकं. अभिनिसीदेय्याति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा निसीदेय्य, भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं, मञ्चे वा पीठे वा निसीदेय्य वा निपज्जेय्य वाति अत्थो. अभीति इदं पन पदसोभणत्थे उपसग्गमत्तमेव, तस्मा यो भिक्खु वुत्तलक्खणाय वेहासकुटिया सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन याव पमाणमज्झिमस्स पुरिसस्स सब्बसो हेट्ठिमाहि तुलाहि सीसं न घट्टेति, एत्तकं उच्चाय तुलानं उपरि ठपिते आहच्चपादके मञ्चे वा पीठे वा निसीदति वा निपज्जति वा, तस्स अनुपखज्जसिक्खापदे वुत्तनयेन पयोगगणनाय पाचित्तियं.

सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ उपरिवेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं पीठं सहसा अभिनिसीदनअभिनिपज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पुग्गलिके तिकदुक्कटं, अत्तनो वा, विस्सासिकस्स वा सन्तके विहारे, अवेहासकुटिया, सीसघट्टाय, यस्स वा हेट्ठा दब्बसम्भारादीनं निक्खित्तत्ता अपरिभोगं होति, उपरितलं वा पदरसञ्चितं सुधादिपरिकम्मकतं वा, तत्थ आहच्चपादके निसीदन्तस्स, यो चे तस्मिं वेहासट्ठेपि आहच्चपादके ठितो किञ्चि गण्हाति वा लग्गति वा, यस्स च पटाणी दिन्ना होति, पादसीसानं उपरि आणी पवेसिता, तत्थ निसीदन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सङ्घिको विहारो, असीसघट्टा वेहासकुटि, हेट्ठा सपरिभोगं, अपटाणिदिन्ने आहच्चपादके निसीदनं वा निपज्जनं वाति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति.

वेहासकुटिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना

नवमे महल्लकन्ति सस्सामिकं. विहारन्ति उल्लित्तावल्लित्तं. याव द्वारकोसातिएत्थ द्वारकोसो नाम उक्कट्ठपरिच्छेदेन पिट्ठसङ्घाटस्स सामन्ता अड्ढतेय्यहत्थो पदेसो. अग्गळट्ठपनायाति सकवाटकस्स द्वारबन्धस्स निच्चलभावत्थाय. कवाटञ्हि लहुपरिवत्तकं विवरणकाले भित्तिं आहनति, पिदहनकाले द्वारबन्धं. तेन आहनेन भित्ति कम्पति, ततो मत्तिका चलति, चलित्वा सिथिला वा होति पतति वा, तेनाह भगवा ‘‘याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाया’’ति. तत्थ किञ्चापि ‘‘इदं नाम कत्तब्ब’’न्ति नेव मातिकायं, न पदभाजने वुत्तं, अट्ठुप्पत्तियं पन ‘‘पुनप्पुनं छादापेसि, पुनप्पुनं लेपापेसी’’ति (पाचि. १३४) अधिकारतो याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय पुनप्पुनं लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति एवमत्थो दट्ठब्बो. आलोकसन्धिपरिकम्मायातिएत्थ आलोकसन्धीति वातपानकवाटका वुच्चन्ति. ते विवरणकाले विदत्थिमत्तम्पि अतिरेकम्पि भित्तिप्पदेसं पहरन्ति, उपचारो पनेत्थ सब्बदिसासु लब्भति, तस्मा सब्बदिसासु कवाटवित्थारप्पमाणो ओकासो आलोकसन्धिपरिकम्मत्थाय लिम्पितब्बो वा लेपापेतब्बो वाति अयमेत्थ अधिप्पायो.

एवं लेपकम्मे यं कत्तब्बं, तं दस्सेत्वा इदानि छदने कत्तब्बं दस्सेतुं द्वत्तिच्छदनस्सातिआदिमाह. तत्थ द्वत्तिच्छदनस्स परियायन्ति छदनस्स द्वत्तिपरियायं, परियायं वुच्चति परिक्खेपो, परिक्खेपद्वयं वा परिक्खेपत्तयं वा अधिट्ठातब्बन्ति अत्थो. अप्पहरिते ठितेनाति अहरिते ठितेन. हरितन्ति चेत्थ सत्तधञ्ञादिभेदं पुब्बण्णं, मुग्गमासतिलकुलत्थअलाबुकुम्भण्डादिभेदञ्च अपरण्णं अधिप्पेतं. यं तस्मिं खेत्ते वुत्तं न ताव सम्पज्जति, वस्से पन पतिते सम्पज्जिस्सति, तम्पि हरितसङ्खमेव गच्छति. तस्मा तस्मिं ठत्वा अधिट्ठहन्तो दुक्कटं आपज्जति. अप्पहरिते ठत्वा अधिट्ठहन्तस्सापि अयं परिच्छेदो, पिट्ठिवंसस्स वा कूटागारथूपिकाय वा पस्से निसिन्नो पुरिसो छदनमुखवट्टिअन्तेन ओलोकेन्तो यस्मिं भूमिभागे ठितं भिक्खुं पस्सति, यस्मिञ्च ठितो तं उपरि निसिन्नकं तथेव उल्लोकेन्तो पस्सति, तस्मिं ठातब्बं, तस्स अन्तो अहरितेपि ठातुं न लभति. ततो चे उत्तरीति मग्गेन छादियमाने तिण्णं मग्गानं, परियायेन छादियमाने तिण्णं परियायानं उपरि इट्ठकसिलासुधाहि छादियमाने इट्ठकसिलासुधापिण्डगणनाय, तिणपण्णेहि छादियमाने पण्णगणनाय चेव तिणमुट्ठिगणनाय च पाचित्तियं.

कोसम्बियं छन्नत्थेरं आरब्भ पुनप्पुनं छादापनलेपापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, ऊनद्वत्तिपरियाये अतिरेकसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. सेतवण्णादिकरणे, द्वत्तिपरियाये वा ऊनकद्वत्तिपरियाये वा, लेणगुहातिणकुटिकादीसु, अञ्ञस्सत्थाय, अत्तनो धनेन कारेन्तस्स, वासागारं ठपेत्वा सेसानि अधिट्ठहन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. महल्लकविहारता, अत्तनो वासागारता, उत्तरि अधिट्ठानन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि सञ्चरित्ते वुत्तनयानेवाति.

महल्लकविहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. सप्पाणकसिक्खापदवण्णना

दसमे जानं सप्पाणकन्ति ‘‘सप्पाणकं एत’’न्ति दिस्वा वा सुत्वा वा येन केनचि आकारेन जानन्तो. सिञ्चेय्य वा सिञ्चापेय्य वाति तेन उदकेन सयं वा सिञ्चेय्य, अञ्ञं वा आणापेत्वा सिञ्चापेय्य. तत्थ धारं अविच्छिन्दित्वा सिञ्चन्तस्स एकस्मिं घटे एकाव आपत्ति, विच्छिन्दन्तस्स पयोगगणनाय आपत्तियो. मातिकं पमुखं करोति, दिवसम्पि सन्दतु, एकाव आपत्ति. तत्थ तत्थ बन्धित्वा अञ्ञतो नेन्तस्स पयोगगणनाय आपत्तियो. बहुकम्पि तिणपण्णसाखादिं एकप्पयोगेन उदके पक्खिपन्तस्स एकाव आपत्ति, एकेकं पक्खिपन्तस्स पयोगगणनाय आपत्तियो. इदञ्च यं एवं पक्खिपियमाने परियादानं गच्छति, आविलं वा होति, यथा पाणका मरन्ति, तादिसं सन्धाय वुत्तं, न महाउदकं. सिञ्चापने आणत्तिया दुक्कटं, एकाणत्तिया बहुकम्पि सिञ्चतु, आणापकस्स एकमेव पाचित्तियं.

आळवियं आळवके भिक्खू आरब्भ सिञ्चनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, अप्पाणके सप्पाणकसञ्ञिनो, उभोसु वेमतिकस्स दुक्कटं. अप्पाणकसञ्ञिनो, असञ्चिच्च अस्सतिया वा सिञ्चन्तस्स, अजानन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. उदकस्स सप्पाणकता, ‘‘सिञ्चनेन पाणका मरिस्सन्ती’’ति जाननं, तञ्च उदकं तादिसमेव, विना वधकचेतनाय येन केनचि करणीयेन तिणादीनं सिञ्चनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन पण्णत्तिवज्जं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

सप्पाणकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भूतगामवग्गो दुतियो.

३. ओवादवग्गो

१. ओवादसिक्खापदवण्णना

ओवादवग्गस्स पठमे असम्मतोति या अट्ठङ्गसमन्नागतस्स भिक्खुनो भगवता ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन (पाचि. १४६) भिक्खुनोवादकसम्मुति अनुञ्ञाता, ताय असम्मतो. ओवदेय्याति भिक्खुनिसङ्घं वा सम्बहुला वा एकं भिक्खुनिं वा ‘‘वस्ससतूपसम्पन्नाय भिक्खुनिया तदहुपसम्पन्नस्स भिक्खुनो अभिवादनं पच्चुट्ठानं अञ्जलिकम्मं सामीचिकम्मं कातब्ब’’न्ति आदिके (चूळव. ४०३) अट्ठ गरुधम्मे ओवादवसेन ओसारेन्तो ओवदेय्य. पाचित्तियन्ति ओवादपरियोसाने पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ ओवदनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, अञ्ञेन वा धम्मेन भिक्खुनीसु उपसम्पन्नमत्तं वा ओवदतो दुक्कटं. सम्मतस्सापि तञ्चे सम्मुतिकम्मं अधम्मकम्मं होति, तस्मिं अधम्मकम्मे अधम्मकम्मसञ्ञिनो वग्गे भिक्खुनिसङ्घे ओवदतो तिकपाचित्तियं, तथा वेमतिकस्स धम्मकम्मसञ्ञिनो चाति नव पाचित्तियानि, समग्गेपि भिक्खुनिसङ्घेन वाति अधम्मकम्मवसेन अट्ठारस. सचे पन तं धम्मकम्मं होति, ‘‘धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी समग्गं भिक्खुनिसङ्घं समग्गसञ्ञी ओवदती’’ति (पाचि. १५१) इदं अवसानपदं ठपेत्वा तेनेव नयेन सत्तरस दुक्कटानि, ‘‘समग्गम्हाय्या’’ति च वुत्ते अञ्ञं धम्मं, ‘‘वग्गम्हाय्या’’ति च वुत्ते अट्ठ गरुधम्मे भणन्तस्स, ओवादञ्च अनिय्यातेत्वा अञ्ञं धम्मं भणन्तस्स दुक्कटमेव. यो पन धम्मकम्मे धम्मकम्मसञ्ञी समग्गं भिक्खुनिसङ्घं समग्गसञ्ञी ओवदति, गरुधम्मपाळिं उद्देसं देति, परिपुच्छं देति, ‘‘ओसारेहि अय्या’’ति वुच्चमानो ओसारेति, पञ्हं पुट्ठो कथेति, भिक्खुनीनं सुणमानानं अञ्ञस्सत्थाय भणति, सिक्खमानाय वा सामणेरिया वा भणति, तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. असम्मतता, भिक्खुनिया परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवादवसेन अट्ठगरुधम्मभणनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पदसोधम्मसदिसानेवाति.

ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना

दुतिये ओवदेय्याति अट्ठगरुधम्मेहि वा अञ्ञेन वा धम्मेन ओवदन्तस्स सम्मतस्सापि पाचित्तियमेव.

सावत्थियं आयस्मन्तं चूळपन्थकं आरब्भ अत्थङ्गते सूरिये ओवदनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, सूरिये अत्थङ्गते अत्थङ्गतसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा, एकतोउपसम्पन्नं ओवदन्तस्स च दुक्कटं. पुरिमसिक्खापदे विय उद्देसादिनयेन अनापत्ति. अत्थङ्गतसूरियता, परिपुण्णूपसम्पन्नता, ओवदनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पदसोधम्मसदिसानेवाति.

अत्थङ्गतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना

ततिये भिक्खुनुपस्सयन्ति भिक्खुनिया एकरत्तं वसनट्ठानम्पि. ओवदेय्याति इध गरुधम्मेहि ओवदन्तस्सेव पाचित्तियं. सचे पन असम्मतो होति, द्वे पाचित्तियानि. सचे पन सूरियेपि अत्थङ्गते ओवदति, तीणि होन्ति. सम्मतस्स पन रत्तिं ओवदन्तस्सपि द्वे एव होन्ति. सम्मतत्ता हि भिक्खुस्स गरुधम्मोवादमूलकं पाचित्तियं नत्थि. गिलानाति न सक्कोति ओवादाय वा संवासाय वा गन्तुं.

सक्केसु छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ भिक्खुनुपस्सयं उपसङ्कमित्वा ओवदनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, अनुपसम्पन्नाय उपसम्पन्नसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा, एकतोउपसम्पन्नं येन केनचि, इतरं अञ्ञेन धम्मेन ओवदन्तस्स च दुक्कटं. समये, अनुपसम्पन्नाय, पुरिमसिक्खापदे विय उद्देसादिनयेन च अनापत्ति. उपस्सयूपगमनं, परिपुण्णूपसम्पन्नता, समयाभावो, गरुधम्मेहि ओवदनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानि, इदं पन किरियं होतीति.

भिक्खुनुपस्सयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. आमिससिक्खापदवण्णना

चतुत्थे आमिसहेतूति चीवरादीनं अञ्ञतरहेतु. भिक्खूति सम्मता भिक्खू इधाधिप्पेता. पाचित्तियन्ति एवरूपे भिक्खू अवण्णकामताय एवं भणन्तस्स पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ ‘‘आमिसहेतु ओवदन्ती’’ति भणनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, धम्मकम्मे तिकपाचित्तियं, अधम्मकम्मे तिकदुक्कटं, असम्मतं उपसम्पन्नञ्च, अनुपसम्पन्नञ्च सम्मतं वा असम्मतं वा एवं भणन्तस्स दुक्कटमेव. तत्थ यो भिक्खु काले सम्मुतिं लभित्वा सामणेरभूमियं सण्ठितो, अयं सम्मतो नाम अनुपसम्पन्नो. पकतिया चीवरादिहेतु ओवदन्तं पन एवं भणन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. उपसम्पन्नता, धम्मेन लद्धसम्मुतिता, अनामिसन्तरता, अवण्णकामताय एवं भणनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनमेवाति.

आमिससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. चीवरदानसिक्खापदवण्णना

पञ्चमे सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ चीवरदानवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सेसकथामग्गो पनेत्थ चीवरप्पटिग्गहणसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. तत्र हि भिक्खु पटिग्गाहको, इध भिक्खुनी, अयं विसेसो, सेसं तादिसमेवाति.

चीवरदानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना

छट्ठे चीवरन्ति निवासनपारुपनुपगं. सिब्बेय्य वा सिब्बापेय्या वाति एत्थ सयं सिब्बन्तस्स सूचिं पवेसेत्वा पवेसेत्वा नीहरणे पाचित्तियं, सतक्खत्तुम्पि विज्झित्वा सकिं नीहरन्तस्स एकमेव पाचित्तियं. ‘सिब्बा’ति वुत्तो पन सचेपि सब्बं सूचिकम्मं निट्ठापेति, आणापकस्स एकमेव पाचित्तियं. अथ ‘‘यं एत्थ चीवरे कत्तब्बं, सब्बं तं तव भारो’’ति वुत्तो निट्ठापेति, तस्स आरापथे आरापथे पाचित्तियं. आणापकस्स एकवाचाय सम्बहुलानिपि, पुनप्पुनं आणत्तियं पन वत्तब्बमेव नत्थि.

सावत्थियं उदायित्थेरं आरब्भ चीवरसिब्बनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञिनो वा वेमतिकस्स वा, एकतोउपसम्पन्नाय सिब्बन्तस्स च दुक्कटं. अञ्ञं थविकादिपरिक्खारं सिब्बन्तस्स, ञातिकाय, सिक्खमानसामणेरीनञ्च चीवरम्पि सिब्बन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया सन्तकता, निवासनपारुपनुपगता, वुत्तलक्खणं सिब्बनं वा सिब्बापनं वाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि सञ्चरित्तसदिसानेवाति.

चीवरसिब्बनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. संविधानसिक्खापदवण्णना

सत्तमे संविधायाति संविदहित्वा, गमनकाले सङ्केतं कत्वाति अत्थो. एकद्धानमग्गन्ति एकं अद्धानसङ्खातं मग्गं, एकतो वा अद्धानमग्गं. सत्थगमनीयोति सत्थेन सद्धिं गन्तब्बो, सेसं उत्तानपदत्थमेव. अयं पनेत्थ विनिच्छयो – अकप्पियभूमियं संविदहन्तस्स संविदहनपच्चया ताव दुक्कटं. तत्थ ठपेत्वा भिक्खुनुपस्सयं अन्तरारामं आसनसालं तित्थियसेय्यञ्च सेसा अकप्पियभूमि, तत्थ ठत्वा संविदहन्तस्साति अत्थो. संविदहित्वा पन ‘‘अज्ज वा स्वे वा’’ति नियमितं कालं विसङ्केतं अकत्वा, द्वारविसङ्केतं पन मग्गविसङ्केतं वा कत्वापि भिक्खुनिया सद्धिं गच्छन्तस्स याव आसन्नस्सापि अञ्ञस्स गामस्स ‘‘अयं इमस्स उपचारो’’ति मनुस्सेहि ठपितं उपचारं न ओक्कमति, ताव अनापत्ति. तं ओक्कमन्तस्स पन पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियं, इति गामूपचारोक्कमनगणनाय पाचित्तियानि. अद्धयोजनातिक्कमे पन गामे असति अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ एकद्धानमग्गप्पटिपज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, असंविदहिते संविदहितसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा, यो च भिक्खुनिया असंविदहन्तिया केवलं अत्तनाव संविदहति, तस्स दुक्कटं. समये संविदहित्वापि गच्छन्तस्स, अत्तना असंविदहन्तस्स, विसङ्केतेन वा, आपदासु गच्छन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. द्विन्नम्पि संविदहित्वा मग्गप्पटिपत्ति, अविसङ्केतता, समयाभावो, अनापदा, गामन्तरोक्कमनं वा अद्धयोजनातिक्कमो वाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. एकतोउपसम्पन्नादीहि पन सद्धिं मातुगामसिक्खापदेन आपत्ति, अद्धानसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

संविधानसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना

अट्ठमे संविधायाति कीळापुरेक्खारो संविदहित्वा, अभिरुहनकाले सङ्केतं कत्वाति अत्थो. उद्धंगामिनिन्ति कीळावसेन उद्धं नदिया पटिसोतं गच्छन्तिं. अधोगामिनिन्ति तथेव अधो अनुसोतं गच्छन्तिं. यं पन तित्थप्पटिपादनत्थं उद्धं वा अधो वा हरन्ति, एत्थ अनापत्ति. अञ्ञत्र तिरियं तरणायाति उपयोगत्थे निस्सक्कवचनं, या तिरियं तरणा, तं ठपेत्वाति अत्थो. पाचित्तियन्ति सगामकतीरपस्सेन गमनकाले गामन्तरगणनाय, अगामकतीरपस्सेन वा योजनवित्थताय नदिया मज्झेन वा गमनकाले अद्धयोजनगणनाय पाचित्तियं, समुद्दे पन यथासुखं गन्तुं वट्टति.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ नावाभिरुहनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र तिरियं तरणाया’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, सेसं अनन्तरसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

नावाभिरुहनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. परिपाचितसिक्खापदवण्णना

नवमे भिक्खुनिपरिपाचितन्ति भिक्खुनिया परिपाचितं, नेव तस्स नात्तनो ञातकप्पवारितानं गिहीनं सन्तिके भिक्खुस्स गुणं पकासेत्वा ‘‘देथ अय्यस्स, करोथ अय्यस्सा’’ति एवं निप्फादितं लद्धब्बं कतन्ति अत्थो. पुब्बे गिहिसमारम्भाति एत्थ समारम्भोति समारद्धं, पटियादितस्सेतं नामं. गिहीनं समारम्भो गिहिसमारम्भो, भिक्खुनिया परिपाचनतो पुब्बे पठमतरंयेव यं भिक्खूनं अत्थाय गिहीनं पटियादितभत्तं, ञातकप्पवारितानं वा सन्तकं, तं ठपेत्वा अञ्ञं जानं भुञ्जन्तस्स पाचित्तियन्ति अत्थो. तञ्च खो अज्झोहरणगणनाय, पटिग्गहणे पनस्स दुक्कटं.

राजगहे देवदत्तं आरब्भ भिक्खुनिपरिपाचितपिण्डपातभुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र पुब्बे गिहिसमारम्भा’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, एकतोउपसम्पन्नाय परिपाचितं भुञ्जन्तस्स, अपरिपाचिते परिपाचितसञ्ञिनो, उभयत्थ वेमतिकस्स च दुक्कटं. उभयत्थ अपरिपाचितसञ्ञिनो, गिहिसमारम्भे, सिक्खमानसामणेरादीहि परिपाचिते, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा अवसेसे, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. भिक्खुनिया परिपाचितता, परिपाचितभावजाननं, गिहिसमारम्भाभावो, ओदनादीनं अञ्ञतरता, तस्स अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमपाराजिकसअसानि, इदं पन पण्णत्तिवज्जं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

परिपाचितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना

दसमे सब्बोपि कथामग्गो दुतियअनियते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. इदञ्हि सिक्खापदं दुतियअनियतेन च उपरि उपनन्दस्स चतुत्थसिक्खापदेन च एकपरिच्छेदं, अट्ठुप्पत्तिवसेन पन विसुं पञ्ञत्तन्ति.

रहोनिसज्जसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

ओवादवग्गो ततियो.

४. भोजनवग्गो

१. आवसथसिक्खापदवण्णना

भोजनवग्गस्स पठमे अगिलानेनाति अद्धयोजनम्पि गन्तुं समत्थेन. एकोति एकदिवसिको. आवसथपिण्डोति ‘‘इमेसं वा एत्तकानं वा’’ति एकं पासण्डं वा, ‘‘एत्तकमेवा’’ति एवं भत्तं वा अनोदिस्स सालादीसु यत्थ कत्थचि पुञ्ञकामेहि पञ्ञत्तं भोजनं. भुञ्जितब्बोति एककुलेन वा नानाकुलेहि वा एकतो हुत्वा एकस्मिं वा ठाने, नानाठानेसु वा ‘‘अज्ज एकस्मिं, स्वे एकस्मि’’न्ति एवं अनियतट्ठाने वा पञ्ञत्तो एकस्मिं ठाने एकदिवसमेव भुञ्जितब्बो. ततो चे उत्तरीति दुतियदिवसतो पट्ठाय तस्मिं वा ठाने अञ्ञस्मिं वा ठाने तेसं सन्तकस्स पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ अनुवसित्वा आवसथपिण्डभुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अगिलानेना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, गिलानस्स अगिलानसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. गिलानस्स गिलानसञ्ञिनो, यो च सकिं भुञ्जति, गच्छन्तो वा अन्तरामग्गे एकदिवसं, गतट्ठाने एकदिवसं, पच्चागन्तोपि अन्तरामग्गे एकदिवसं, आगतट्ठाने एकदिवसं, गमिस्सामी’ति च भुञ्जित्वा निक्खन्तो केनचि उपद्दवेन निवत्तित्वा खेमभावं ञत्वा गच्छन्तो पुन एकदिवसं भुञ्जति, यस्स वा सामिका निमन्तेत्वा देन्ति, यो वा भिक्खूनंयेव उद्दिस्स पञ्ञत्तं, न यावदत्थं पञ्ञत्तं, ठपेत्वा वा पञ्च भोजनानि अञ्ञं भुञ्जति, तस्स च, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. आवसथपिण्डता, अगिलानता, अनुवसित्वा परिभोजनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसिक्खापदसदिसानीति.

आवसथसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना

दुतिये गणभोजनेति गणस्स भोजने. इध च गणोति चत्तारो वा ततुत्तरि वा भिक्खू, तेसं निमन्तनतो वा विञ्ञत्तितो वा लद्धे ओदनादीनं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरभोजनेति अत्थो. तत्थायं विनिच्छयो – सचे हि कोचि चत्तारो भिक्खू उपसङ्कमित्वा येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा ‘‘ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथा’’तिआदिना नयेन निमन्तेति, ते चे एवं एकतो वा नानातो वा निमन्तिता एकतो वा नानातो वा गन्त्वा एकतो गण्हन्ति, पच्छा एकतो वा नानातो वा भुञ्जन्ति, गणभोजनं होति. पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाणं. सचे ओदनादीनं नामं गहेत्वा एकतो वा नानातो वा विञ्ञापेत्वा च गन्त्वा च एकतो गण्हन्ति, एवम्पि गणभोजनमेव. तस्स दुविधस्सापि एवं पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं. गिलानसमयादीसु यदा पादानम्पि फलितत्ता न सक्का पिण्डाय चरितुं, अयं गिलानसमयो. अत्थतकथिनानं पञ्च मासा, इतरेसं कत्तिकमासोति अयं चीवरदानसमयो. यदा यो चीवरे करियमाने किञ्चिदेव चीवरे कत्तब्बं कम्मं करोति, अयं चीवरकारसमयो. यदा अद्धयोजनम्पि गन्तुकामो वा होति गच्छति वा गतो वा, अयं अद्धानगमनसमयो. नावाभिरुहनसमयेपि एसेव नयो. यदा गोचरगामे चत्तारो भिक्खू पिण्डाय चरित्वा न यापेन्ति, अयं महासमयो. यदा योकोचि पब्बजितो भत्तेन निमन्तेति, अयं समणभत्तसमयो, एतेसु समयेसु भुञ्जितुं वट्टति.

राजगहे देवदत्तं आरब्भ विञ्ञापेत्वा भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ सत्तविधा अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, नगणभोजने गणभोजनसञ्ञिस्स वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नगणभोजनसञ्ञिस्स पन, ये च द्वे तयो एकतो गण्हन्ति, बहूनं पिण्डाय चरित्वा एकतो भुञ्जन्तानं, निच्चभत्तिकादीसु, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. गणभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.

गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना

ततिये परम्परभोजनेति गणभोजने वुत्तनयेनेव पञ्चहि भोजनेहि निमन्तितस्स येन येन पठमं निमन्तितो, तस्स तस्स भोजनतो उप्पटिपाटिया वा अविकप्पेत्वा वा परस्स परस्स भोजने. तस्मा यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’’ति वा ‘‘विकप्पेमी’’ति वा एवं सम्मुखा वा ‘‘इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति (पाचि. २२६) वा ‘‘विकप्पेमी’’ति वा एवं परम्मुखावा पठमनिमन्तनं अविकप्पेत्वा पच्छा निमन्तितकुले लद्धभिक्खतो एकसित्थम्पि अज्झोहरति, पाचित्तियं. समया वुत्तनया एव.

वेसालियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अञ्ञत्र निमन्तितभोजनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ तिविधा अनुपञ्ञत्ति, परिवारे पन विकप्पनम्पि गहेत्वा ‘‘चतस्सो अनुपञ्ञत्तियो’’ति (परि. ८६) वुत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, नपरम्परभोजने परम्परभोजनसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नपरम्परभोजनसञ्ञिस्स पन, यो च समये वा विकप्पेत्वा वा एकसंसट्ठानि वा द्वे तीणि निमन्तनानि एकतो वा कत्वा भुञ्जति, निमन्तनप्पटिपाटिया भुञ्जति, सकलेन गामेन वा पूगेन वा निमन्तितो तेसु यत्थकत्थचि भुञ्जति, निमन्तियमानो वा ‘‘भिक्खं गहेस्सामी’’ति वदति, तस्स, निच्चभत्तिकादीसु, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. परम्परभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.

परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. काणमातासिक्खापदवण्णना

चतुत्थे पूवेहीति पहेणकत्थाय पटियत्तेहि अतिरसकमोदकसक्खलिकादीहि येहि केहिचि खज्जकेहि. मन्थेहीति पाथेय्यत्थाय पटियत्तेहि येहि केहिचि सत्तुतिलतण्डुलादीहि. द्वत्तिपत्तपूराति मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखं अनतिक्कन्ता द्वे वा तयो वा पत्तपूरा. ततो चे उत्तरीति सचेपि ततियं पत्तं थूपीकतं गण्हाति, मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखतो उपरिट्ठितपूवगणनाय पाचित्तियं. द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वाति एत्थ येन द्वे गहिता होन्ति, तेन बहि भिक्खुं दिस्वा ‘‘एत्थ मया द्वे पत्तपूरा गहिता, त्वं एकं गण्हेय्यासी’’ति वत्तब्बं, तेनापि अञ्ञं पस्सित्वा ‘‘पठमं आगतेन द्वे पत्तपूरा गहिता, मया एको गहितो, त्वं मा गण्ही’’ति वत्तब्बं. येन पठमं एको गहितो, तस्सापि परम्परारोचने एसेव नयो. येन पन सयमेव तयो गहिता, तेन अञ्ञं दिस्वा ‘‘मा खो त्वं एत्थ पटिग्गण्हीति वत्तब्बं, अवदन्तस्स दुक्कटं, तं सुत्वा गण्हन्तस्सापि दुक्कटमेव. ततो नीहरित्वा भिक्खूहि सद्धिं संविभजितब्बन्ति लद्धट्ठानतो सब्बासन्नं आसनसालं वा विहारं वा यत्थ वा पन निबद्धं पटिक्कमति, तत्थ गन्त्वा एकं पत्तपूरं अत्तनो ठपेत्वा सेसं भिक्खुसङ्घस्स दातब्बं. यथामित्तं पन दातुं न लब्भति. येन एको गहितो, न तेन किञ्चि अकामा दातब्बं, यथारुचि कातब्बं.

सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ न मत्तं जानित्वा पटिग्गहणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे अतिरेकसञ्ञिस्स वेमतिकस्स वा दुक्कटं. ऊनकसञ्ञिस्स पन, न पहेणकत्थाय न पाथेय्यत्थाय वा पटियत्तं, तदत्थाय पटियत्तसेसकं वा, गमने वा पटिप्पस्सद्धे, ञातकप्पवारितानं वा देन्तानं, अत्तनो धनेन गण्हन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. वुत्तलक्खणपूवमन्थता, असेसकता, अप्पटिप्पस्सद्धगमनता, अनञ्ञातकादिता, अतिरेकप्पटिग्गहणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि, समुट्ठानादीनि सञ्चरित्तसदिसानेवाति.

काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

पञ्चमे भुत्तावीति भुत्तवा, येन पञ्चन्नं भोजनानं सासपमत्तम्पि अज्झोहरितं, सो एवं वुच्चति. पवारितोति ‘‘असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (पाचि. २३९) एवं पाळियं वुत्तपञ्चङ्गवसेन कतप्पवारणो, कतप्पटिक्खेपोति अत्थो. तत्थ यस्मा ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति इमिना विप्पकतभोजनो ‘पवारितो’ति वुत्तो. यो च विप्पकतभोजनो, तेन किञ्चि भुत्तं, किञ्चि अभुत्तं, यञ्च भुत्तं, तं सन्धाय ‘भुत्तावी’तिपि सङ्खं गच्छति. तस्मा ‘भुत्तावी’तिवचनेन विसुं किञ्चि अत्थसिद्धिं न पस्साम, ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्तिआदीसु (पाचि. ५२) पन दिरत्तादिवचनं विय पवारितपदस्स परिवारभावेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

पवारणङ्गेसु पन असनं पञ्ञायतीति विप्पकतभोजनं दिस्सति, तं भुञ्जमानो चेस पुग्गलो होतीति अत्थो. भोजनं पञ्ञायतीति पवारणप्पहोनकं भोजनं दिस्सति, ओदनादीनं चे अञ्ञतरं पटिक्खिपितब्बं भोजनं होतीति अत्थो. हत्थपासे ठितोति पवारणप्पहोनकं चे भोजनं गण्हित्वा दायको अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे ठितो होतीति अत्थो. अभिहरतीति सो चे दायको तस्स तं भोजनं कायेन अभिसंहरतीति अत्थो. पटिक्खेपो पञ्ञायतीति पटिक्खेपो दिस्सति, तं चे अभिहटं सो भिक्खु कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपतीति अत्थो. एवं पञ्चन्नं अङ्गानं वसेन पवारितो होति.

तत्रायं विनिच्छयो – ‘असन’न्तिआदीसु ताव यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपति, तं ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसन्ति इमेसं अञ्ञतरमेव वेदितब्बं. तत्थ ओदनो नाम सालि वीहि यवो गोधुमो कङ्गु वरको कुद्रूसकोति इमेसं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘भत्तं पचामा’’ति वा ‘‘यागुं पचामा’’ति वा यंकिञ्चि सन्धाय पचन्तु, सचे उण्हं वा सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, ओदनो होति, पवारणं जनेति. यो पन पायासो वा अम्बिलयागु वा उद्धनतो ओतारितमत्ता अब्भुण्हा सक्का होति आविज्झित्वा पिवितुं, सा यस्स हत्थेन गहितोकासेपि ओधि न पञ्ञायति, पवारणं न जनेति. सचे पन उसुमाय विगताय घनभावं गच्छति, ओधिं दस्सेति, पुन पवारणं जनेति, पुब्बे तनुकभावो न रक्खति. सचेपि बहू पण्णफलकळीरे पक्खिपित्वा मुट्ठिमत्तापि तण्डुला पक्खित्ता होन्ति, भोजनकाले चे ओधि पञ्ञायति, पवारणं जनेति. अयागुके निमन्तने ‘‘यागुं दस्सामा’’ति भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति, किञ्चापि तनुका होति, पवारणं जनेतियेव. सचे पन पक्कुथितेसु उदकादीसु पक्खिपित्वा पचित्वा देन्ति, यागुसङ्गहमेव गच्छति. सचे यागुयापि सासपमत्तम्पि मच्छमंसक्खण्डं वा न्हारु वा पक्खित्तं होति, पवारणं जनेति. ठपेत्वा सानुलोमानं वुत्तधञ्ञानं तण्डुले अञ्ञेहि वेळुतण्डुलादीहि वा कन्दमूलफलेहि वा येहि केहिचि कतभत्तं पवारणं न जनेति. कुम्मासो नाम यवेहि कतो. अञ्ञेहि पन मुग्गादीहि कतकुम्मासो पवारणं न जनेति. सत्तु नाम सत्त धञ्ञानि भज्जित्वा कतो. अन्तमसो खरपाकभज्जितानं वीहीनं तण्डुले कोट्टेत्वा कतचुण्णम्पि कुण्डकम्पि सत्तुसङ्गहमेव गच्छति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं कुण्डकं वा, ये केचि तण्डुला वा लाजा वा, लाजेहि कतभत्तसत्तुआदीनि वा न पवारेन्ति. मच्छमंसेसु सचे यागुं पिवन्तस्स यागुसित्थमत्तानेव द्वे मच्छक्खण्डानि वा मंसक्खण्डानि वा एकभाजने वा नानाभाजने वा देन्ति, तानि चे अखादन्तो अञ्ञं पवारणप्पहोनकं यंकिञ्चि पटिक्खिपति, न पवारेति. ततो एकं खादितं, एकं हत्थे वा पत्ते वा होति, सचे अञ्ञं पटिक्खिपति पवारेति. द्वेपि खादितानि होन्ति, मुखे सासपमत्तम्पि अवसिट्ठं नत्थि, सचेपि अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति. यो पन अकप्पियमंसं कुलदूसनवेज्जकम्मउत्तरिमनुस्सधम्मारोचनसादितरूपियादीहि निब्बत्तं अकप्पियभोजनञ्च अञ्ञं कप्पियं वा अकप्पियं वा खादन्तो पटिक्खिपति, न पवारेति.