४. भोजनवग्गो

१. आवसथसिक्खापदवण्णना

भोजनवग्गस्स पठमे अगिलानेनाति अद्धयोजनम्पि गन्तुं समत्थेन. एकोति एकदिवसिको. आवसथपिण्डोति ‘‘इमेसं वा एत्तकानं वा’’ति एकं पासण्डं वा, ‘‘एत्तकमेवा’’ति एवं भत्तं वा अनोदिस्स सालादीसु यत्थ कत्थचि पुञ्ञकामेहि पञ्ञत्तं भोजनं. भुञ्जितब्बोति एककुलेन वा नानाकुलेहि वा एकतो हुत्वा एकस्मिं वा ठाने, नानाठानेसु वा ‘‘अज्ज एकस्मिं, स्वे एकस्मि’’न्ति एवं अनियतट्ठाने वा पञ्ञत्तो एकस्मिं ठाने एकदिवसमेव भुञ्जितब्बो. ततो चे उत्तरीति दुतियदिवसतो पट्ठाय तस्मिं वा ठाने अञ्ञस्मिं वा ठाने तेसं सन्तकस्स पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ अनुवसित्वा आवसथपिण्डभुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अगिलानेना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, गिलानस्स अगिलानसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. गिलानस्स गिलानसञ्ञिनो, यो च सकिं भुञ्जति, गच्छन्तो वा अन्तरामग्गे एकदिवसं, गतट्ठाने एकदिवसं, पच्चागन्तोपि अन्तरामग्गे एकदिवसं, आगतट्ठाने एकदिवसं, गमिस्सामी’ति च भुञ्जित्वा निक्खन्तो केनचि उपद्दवेन निवत्तित्वा खेमभावं ञत्वा गच्छन्तो पुन एकदिवसं भुञ्जति, यस्स वा सामिका निमन्तेत्वा देन्ति, यो वा भिक्खूनंयेव उद्दिस्स पञ्ञत्तं, न यावदत्थं पञ्ञत्तं, ठपेत्वा वा पञ्च भोजनानि अञ्ञं भुञ्जति, तस्स च, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. आवसथपिण्डता, अगिलानता, अनुवसित्वा परिभोजनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसिक्खापदसदिसानीति.

आवसथसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. गणभोजनसिक्खापदवण्णना

दुतिये गणभोजनेति गणस्स भोजने. इध च गणोति चत्तारो वा ततुत्तरि वा भिक्खू, तेसं निमन्तनतो वा विञ्ञत्तितो वा लद्धे ओदनादीनं पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरभोजनेति अत्थो. तत्थायं विनिच्छयो – सचे हि कोचि चत्तारो भिक्खू उपसङ्कमित्वा येन केनचि वेवचनेन वा भासन्तरेन वा पञ्चन्नं भोजनानं नामं गहेत्वा ‘‘ओदनेन निमन्तेमि, ओदनं मे गण्हथा’’तिआदिना नयेन निमन्तेति, ते चे एवं एकतो वा नानातो वा निमन्तिता एकतो वा नानातो वा गन्त्वा एकतो गण्हन्ति, पच्छा एकतो वा नानातो वा भुञ्जन्ति, गणभोजनं होति. पटिग्गहणमेव हेत्थ पमाणं. सचे ओदनादीनं नामं गहेत्वा एकतो वा नानातो वा विञ्ञापेत्वा च गन्त्वा च एकतो गण्हन्ति, एवम्पि गणभोजनमेव. तस्स दुविधस्सापि एवं पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं. गिलानसमयादीसु यदा पादानम्पि फलितत्ता न सक्का पिण्डाय चरितुं, अयं गिलानसमयो. अत्थतकथिनानं पञ्च मासा, इतरेसं कत्तिकमासोति अयं चीवरदानसमयो. यदा यो चीवरे करियमाने किञ्चिदेव चीवरे कत्तब्बं कम्मं करोति, अयं चीवरकारसमयो. यदा अद्धयोजनम्पि गन्तुकामो वा होति गच्छति वा गतो वा, अयं अद्धानगमनसमयो. नावाभिरुहनसमयेपि एसेव नयो. यदा गोचरगामे चत्तारो भिक्खू पिण्डाय चरित्वा न यापेन्ति, अयं महासमयो. यदा योकोचि पब्बजितो भत्तेन निमन्तेति, अयं समणभत्तसमयो, एतेसु समयेसु भुञ्जितुं वट्टति.

राजगहे देवदत्तं आरब्भ विञ्ञापेत्वा भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ सत्तविधा अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, नगणभोजने गणभोजनसञ्ञिस्स वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नगणभोजनसञ्ञिस्स पन, ये च द्वे तयो एकतो गण्हन्ति, बहूनं पिण्डाय चरित्वा एकतो भुञ्जन्तानं, निच्चभत्तिकादीसु, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. गणभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.

गणभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना

ततिये परम्परभोजनेति गणभोजने वुत्तनयेनेव पञ्चहि भोजनेहि निमन्तितस्स येन येन पठमं निमन्तितो, तस्स तस्स भोजनतो उप्पटिपाटिया वा अविकप्पेत्वा वा परस्स परस्स भोजने. तस्मा यो भिक्खु पञ्चसु सहधम्मिकेसु अञ्ञतरस्स ‘‘मय्हं भत्तपच्चासं तुय्हं दम्मी’’ति वा ‘‘विकप्पेमी’’ति वा एवं सम्मुखा वा ‘‘इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति (पाचि. २२६) वा ‘‘विकप्पेमी’’ति वा एवं परम्मुखावा पठमनिमन्तनं अविकप्पेत्वा पच्छा निमन्तितकुले लद्धभिक्खतो एकसित्थम्पि अज्झोहरति, पाचित्तियं. समया वुत्तनया एव.

वेसालियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अञ्ञत्र निमन्तितभोजनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र समया’’ति अयमेत्थ तिविधा अनुपञ्ञत्ति, परिवारे पन विकप्पनम्पि गहेत्वा ‘‘चतस्सो अनुपञ्ञत्तियो’’ति (परि. ८६) वुत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, नपरम्परभोजने परम्परभोजनसञ्ञिनो वेमतिकस्स वा दुक्कटं. नपरम्परभोजनसञ्ञिस्स पन, यो च समये वा विकप्पेत्वा वा एकसंसट्ठानि वा द्वे तीणि निमन्तनानि एकतो वा कत्वा भुञ्जति, निमन्तनप्पटिपाटिया भुञ्जति, सकलेन गामेन वा पूगेन वा निमन्तितो तेसु यत्थकत्थचि भुञ्जति, निमन्तियमानो वा ‘‘भिक्खं गहेस्सामी’’ति वदति, तस्स, निच्चभत्तिकादीसु, पञ्च भोजनानि ठपेत्वा सब्बत्थ, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. परम्परभोजनता, समयाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.

परम्परभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. काणमातासिक्खापदवण्णना

चतुत्थे पूवेहीति पहेणकत्थाय पटियत्तेहि अतिरसकमोदकसक्खलिकादीहि येहि केहिचि खज्जकेहि. मन्थेहीति पाथेय्यत्थाय पटियत्तेहि येहि केहिचि सत्तुतिलतण्डुलादीहि. द्वत्तिपत्तपूराति मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखं अनतिक्कन्ता द्वे वा तयो वा पत्तपूरा. ततो चे उत्तरीति सचेपि ततियं पत्तं थूपीकतं गण्हाति, मुखवट्टिया हेट्ठिमलेखतो उपरिट्ठितपूवगणनाय पाचित्तियं. द्वत्तिपत्तपूरे पटिग्गहेत्वाति एत्थ येन द्वे गहिता होन्ति, तेन बहि भिक्खुं दिस्वा ‘‘एत्थ मया द्वे पत्तपूरा गहिता, त्वं एकं गण्हेय्यासी’’ति वत्तब्बं, तेनापि अञ्ञं पस्सित्वा ‘‘पठमं आगतेन द्वे पत्तपूरा गहिता, मया एको गहितो, त्वं मा गण्ही’’ति वत्तब्बं. येन पठमं एको गहितो, तस्सापि परम्परारोचने एसेव नयो. येन पन सयमेव तयो गहिता, तेन अञ्ञं दिस्वा ‘‘मा खो त्वं एत्थ पटिग्गण्हीति वत्तब्बं, अवदन्तस्स दुक्कटं, तं सुत्वा गण्हन्तस्सापि दुक्कटमेव. ततो नीहरित्वा भिक्खूहि सद्धिं संविभजितब्बन्ति लद्धट्ठानतो सब्बासन्नं आसनसालं वा विहारं वा यत्थ वा पन निबद्धं पटिक्कमति, तत्थ गन्त्वा एकं पत्तपूरं अत्तनो ठपेत्वा सेसं भिक्खुसङ्घस्स दातब्बं. यथामित्तं पन दातुं न लब्भति. येन एको गहितो, न तेन किञ्चि अकामा दातब्बं, यथारुचि कातब्बं.

सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ न मत्तं जानित्वा पटिग्गहणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, ऊनकद्वत्तिपत्तपूरे अतिरेकसञ्ञिस्स वेमतिकस्स वा दुक्कटं. ऊनकसञ्ञिस्स पन, न पहेणकत्थाय न पाथेय्यत्थाय वा पटियत्तं, तदत्थाय पटियत्तसेसकं वा, गमने वा पटिप्पस्सद्धे, ञातकप्पवारितानं वा देन्तानं, अत्तनो धनेन गण्हन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. वुत्तलक्खणपूवमन्थता, असेसकता, अप्पटिप्पस्सद्धगमनता, अनञ्ञातकादिता, अतिरेकप्पटिग्गहणन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि, समुट्ठानादीनि सञ्चरित्तसदिसानेवाति.

काणमातासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. पठमपवारणासिक्खापदवण्णना

पञ्चमे भुत्तावीति भुत्तवा, येन पञ्चन्नं भोजनानं सासपमत्तम्पि अज्झोहरितं, सो एवं वुच्चति. पवारितोति ‘‘असनं पञ्ञायति, भोजनं पञ्ञायति, हत्थपासे ठितो अभिहरति, पटिक्खेपो पञ्ञायती’’ति (पाचि. २३९) एवं पाळियं वुत्तपञ्चङ्गवसेन कतप्पवारणो, कतप्पटिक्खेपोति अत्थो. तत्थ यस्मा ‘‘असनं पञ्ञायती’’ति इमिना विप्पकतभोजनो ‘पवारितो’ति वुत्तो. यो च विप्पकतभोजनो, तेन किञ्चि भुत्तं, किञ्चि अभुत्तं, यञ्च भुत्तं, तं सन्धाय ‘भुत्तावी’तिपि सङ्खं गच्छति. तस्मा ‘भुत्तावी’तिवचनेन विसुं किञ्चि अत्थसिद्धिं न पस्साम, ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्तिआदीसु (पाचि. ५२) पन दिरत्तादिवचनं विय पवारितपदस्स परिवारभावेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

पवारणङ्गेसु पन असनं पञ्ञायतीति विप्पकतभोजनं दिस्सति, तं भुञ्जमानो चेस पुग्गलो होतीति अत्थो. भोजनं पञ्ञायतीति पवारणप्पहोनकं भोजनं दिस्सति, ओदनादीनं चे अञ्ञतरं पटिक्खिपितब्बं भोजनं होतीति अत्थो. हत्थपासे ठितोति पवारणप्पहोनकं चे भोजनं गण्हित्वा दायको अड्ढतेय्यहत्थप्पमाणे ओकासे ठितो होतीति अत्थो. अभिहरतीति सो चे दायको तस्स तं भोजनं कायेन अभिसंहरतीति अत्थो. पटिक्खेपो पञ्ञायतीति पटिक्खेपो दिस्सति, तं चे अभिहटं सो भिक्खु कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपतीति अत्थो. एवं पञ्चन्नं अङ्गानं वसेन पवारितो होति.

तत्रायं विनिच्छयो – ‘असन’न्तिआदीसु ताव यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपति, तं ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसन्ति इमेसं अञ्ञतरमेव वेदितब्बं. तत्थ ओदनो नाम सालि वीहि यवो गोधुमो कङ्गु वरको कुद्रूसकोति इमेसं सत्तन्नं धञ्ञानं तण्डुले गहेत्वा ‘‘भत्तं पचामा’’ति वा ‘‘यागुं पचामा’’ति वा यंकिञ्चि सन्धाय पचन्तु, सचे उण्हं वा सीतलं वा भुञ्जन्तानं भोजनकाले गहितगहितट्ठाने ओधि पञ्ञायति, ओदनो होति, पवारणं जनेति. यो पन पायासो वा अम्बिलयागु वा उद्धनतो ओतारितमत्ता अब्भुण्हा सक्का होति आविज्झित्वा पिवितुं, सा यस्स हत्थेन गहितोकासेपि ओधि न पञ्ञायति, पवारणं न जनेति. सचे पन उसुमाय विगताय घनभावं गच्छति, ओधिं दस्सेति, पुन पवारणं जनेति, पुब्बे तनुकभावो न रक्खति. सचेपि बहू पण्णफलकळीरे पक्खिपित्वा मुट्ठिमत्तापि तण्डुला पक्खित्ता होन्ति, भोजनकाले चे ओधि पञ्ञायति, पवारणं जनेति. अयागुके निमन्तने ‘‘यागुं दस्सामा’’ति भत्ते उदककञ्जिकखीरादीनि आकिरित्वा ‘‘यागुं गण्हथा’’ति देन्ति, किञ्चापि तनुका होति, पवारणं जनेतियेव. सचे पन पक्कुथितेसु उदकादीसु पक्खिपित्वा पचित्वा देन्ति, यागुसङ्गहमेव गच्छति. सचे यागुयापि सासपमत्तम्पि मच्छमंसक्खण्डं वा न्हारु वा पक्खित्तं होति, पवारणं जनेति. ठपेत्वा सानुलोमानं वुत्तधञ्ञानं तण्डुले अञ्ञेहि वेळुतण्डुलादीहि वा कन्दमूलफलेहि वा येहि केहिचि कतभत्तं पवारणं न जनेति. कुम्मासो नाम यवेहि कतो. अञ्ञेहि पन मुग्गादीहि कतकुम्मासो पवारणं न जनेति. सत्तु नाम सत्त धञ्ञानि भज्जित्वा कतो. अन्तमसो खरपाकभज्जितानं वीहीनं तण्डुले कोट्टेत्वा कतचुण्णम्पि कुण्डकम्पि सत्तुसङ्गहमेव गच्छति. समपाकभज्जितानं पन आतपसुक्खानं कुण्डकं वा, ये केचि तण्डुला वा लाजा वा, लाजेहि कतभत्तसत्तुआदीनि वा न पवारेन्ति. मच्छमंसेसु सचे यागुं पिवन्तस्स यागुसित्थमत्तानेव द्वे मच्छक्खण्डानि वा मंसक्खण्डानि वा एकभाजने वा नानाभाजने वा देन्ति, तानि चे अखादन्तो अञ्ञं पवारणप्पहोनकं यंकिञ्चि पटिक्खिपति, न पवारेति. ततो एकं खादितं, एकं हत्थे वा पत्ते वा होति, सचे अञ्ञं पटिक्खिपति पवारेति. द्वेपि खादितानि होन्ति, मुखे सासपमत्तम्पि अवसिट्ठं नत्थि, सचेपि अञ्ञं पटिक्खिपति, न पवारेति. यो पन अकप्पियमंसं कुलदूसनवेज्जकम्मउत्तरिमनुस्सधम्मारोचनसादितरूपियादीहि निब्बत्तं अकप्पियभोजनञ्च अञ्ञं कप्पियं वा अकप्पियं वा खादन्तो पटिक्खिपति, न पवारेति.

एवं यञ्च अस्नाति, यञ्च भोजनं हत्थपासे ठितेन अभिहटं पटिक्खिपन्तो पवारणं जनेति, तं ञत्वा इदानि यथा आपज्जति, तस्स जाननत्थं अयं विनिच्छयो वेदितब्बो – ‘‘असनं भोजन’’न्ति एत्थ ताव येन एकसित्थम्पि अज्झोहटं होति, सो सचे पत्तमुखहत्थेसु यत्थकत्थचि भोजने सति सापेक्खोव अञ्ञं वुत्तलक्खणं भोजनं पटिक्खिपति, पवारेति. सचे पन निरपेक्खो होति, यं पत्तादीसु अवसिट्ठं, तं न च अज्झोहरितुकामो, अञ्ञस्स वा दातुकामो, अञ्ञत्र वा गन्त्वा भुञ्जितुकामो, सो पटिक्खिपन्तोपि न पवारेति. ‘‘हत्थपासे ठितो’’ति एत्थ पन सचे भिक्खु निसिन्नो होति, आनिसदस्स पच्छिमन्ततो पट्ठाय, सचे ठितो, पण्हीनं अन्ततो पट्ठाय, सचे निपन्नो, येन पस्सेन निपन्नो, तस्स पारिमन्ततो पट्ठाय दायकस्स निसिन्नस्स वा ठितस्स वा निपन्नस्स वा ठपेत्वा पसारितहत्थं यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन परिच्छिन्दित्वा अड्ढतेय्यहत्थो ‘हत्थपासो’ति वेदितब्बो. तस्मिं ठत्वा अभिहटं पटिक्खिपन्तस्सेव पवारणा होति, न ततो परं. ‘अभिहरती’ति हत्थपासब्भन्तरे ठितो गहणत्थं उपनामेति. सचे पन अनन्तरनिसिन्नोपि भिक्खु हत्थे वा आधारके वा ठितं पत्तं अनभिहरित्वाव ‘‘भत्तं गण्हथा’’ति वदति, तं पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. भत्तपच्छिं आनेत्वा पुरतो भूमियं ठपेत्वा एवं वुत्तेपि एसेव नयो. ईसकं पन उद्धरित्वा वा अपनामेत्वा वा ‘गण्हथा’ति वुत्ते तं पटिक्खिपतो पवारणा होति. भत्तपच्छिं गहेत्वा परिविसन्तस्स अञ्ञो ‘‘अहं धारेस्सामी’’ति गहितमत्तमेव करोति, परिवेसकोयेव पन तं धारेति, तस्मा सा अभिहटाव होति, ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा होति. सचे पन परिवेसकेन फुट्ठमत्ताव होति, इतरोव नं धारेति, ततो दातुकामताय गण्हन्तं पटिक्खिपन्तस्स पवारणा न होति. कटच्छुना उद्धटे पन होति, द्विन्नं समभारेपि पटिक्खिपन्तो पवारेतियेव. अनन्तरस्स दिय्यमाने इतरो पत्तं पिदहति, अञ्ञस्स अभिहटं नाम पटिक्खित्तं होति, तस्मा पवारणा नत्थि. ‘पटिक्खेपो’ति एत्थ वाचाय अभिहटे पटिक्खेपो न रुहति, कायेन अभिहटं पन अङ्गुलिचलनादिना कायविकारेन वा ‘‘अलं, मा देही’’तिआदिना वचीविकारेन वा पटिक्खिपतो पवारणा होति.

एको समंसकं रसं अभिहरति, ‘‘रसं पटिग्गण्हथा’’ति वदति, तं सुत्वा पटिक्खिपतो पवारणा नत्थि. ‘मंसरस’न्ति वुत्ते पन पटिक्खिपतो पवारणा होति. ‘‘इमं गण्हथा’’ति वुत्तेपि होतियेव. मंसं विसुं कत्वा ‘मंसरस’न्ति वुत्तेपि सचे सासपमत्तम्पि खण्डं अत्थि, पटिक्खिपतो पवारणा होति. सचे नत्थि, वट्टति. कळीरपनसादीहि मिस्सेत्वा मच्छमंसं पचन्ति, तं गहेत्वा ‘‘कळीरसूपं गण्हथ, पनसब्यञ्जनं गण्हथा’’ति वदति, एवम्पि न पवारेति. कस्मा? अपवारणारहस्स नामेन वुत्तत्ता. ‘‘मच्छमंसं ब्यञ्जन’’न्ति वा ‘‘इमं गण्हथा’’ति वा वुत्ते पन पवारेति, अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो. गमनादीसु पन यस्मिं इरियापथे पवारेति, तं अविकोपेन्तेनेव भुञ्जितब्बं.

अनतिरित्तन्ति न अतिरित्तं, न अधिकन्ति अत्थो. तं पन कप्पियकतादीहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि अकतं वा गिलानस्स अनधिकं वा होति. तस्मा पदभाजने (पाचि. २३९) ‘अकप्पियकत’न्तिआदि वुत्तं, तत्थ यं फलं वा कन्दमूलादि वा पञ्चहि समणकप्पियेहि कप्पियं अकतं, यञ्च अकप्पियमंसं वा अकप्पियभोजनं वा, एतं अकप्पियं नाम, तं अकप्पियं ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति एवं अतिरित्तं कतं अकप्पियकतन्ति वेदितब्बं. अप्पटिग्गहितकतन्ति भिक्खुना अप्पटिग्गहितंयेव पुरिमनयेन अतिरित्तं कतं. अनुच्चारितकतन्ति कप्पियं कारेतुं आगतेन भिक्खुना ईसकम्पि अनुक्खित्तं वा अनपनामितं वा कतं. अहत्थपासे कतन्ति कप्पियं कारेतुं आगतस्स हत्थपासतो बहि ठितेन कतं. अभुत्ताविना कतन्ति यो अतिरित्तं करोति, तेन पवारणप्पहोनकं भोजनं अभुत्तेन कतं. भुत्ताविना पवारितेन आसना वुट्ठितेन कतन्ति इदं उत्तानमेव. ‘‘अलमेतं सब्ब’’न्ति अवुत्तन्ति वचीभेदं कत्वा एवं अवुत्तं होति. इति इमेहि सत्तहि विनयकम्माकारेहि यं अतिरित्तं कप्पियं अकतं, यञ्च पन न गिलानातिरित्तं, तदुभयम्पि अनतिरित्तं. अतिरित्तं पन तस्सेव पटिपक्खनयेन वेदितब्बं.

अपिचेत्थ भुत्ताविना कतं होतीति (पाचि. २३९) अन्तमसो अनन्तरनिसिन्नस्स पत्ततो एकम्पि सित्थं वा मंसहीरं वा खादित्वा कतम्पि भुत्ताविना कतं होति, यो पातोव एवं भुत्तावी पवारितो निसीदतियेव, सो उपकट्ठेपि काले अभिहटं पिण्डं भिक्खुना उपनीतं कप्पियं कातुं लभति. सचे पन तस्मिं कप्पिये कते भुञ्जन्तस्स अञ्ञं आमिसं आकिरन्ति, तं सो पुन कातुं न लभति. यञ्हि अकतं, तं कातब्बं. येन च अकतं, तेन च कातब्बन्ति (पाचि. अट्ठ. २३८-९) वुत्तं, तस्मा तस्मिं भाजने करियमाने पठमकतेन सद्धिं कतं होतीति तं कातुं न वट्टति. अञ्ञस्मिं पन भाजने तेन वा अञ्ञेन वा कातुं वट्टति. एवं कतं पठमकतेन मिस्सेत्वापि भुञ्जितुं वट्टति, न केवलञ्च तस्स येन पन कतं, तं ठपेत्वा अञ्ञेसं पवारितानम्पि भुञ्जितुं वट्टति. यथा पन अकतेन मिस्सं न होति, एवं मुखञ्च हत्थञ्च सुद्धं कत्वा भुञ्जितब्बं. गिलानातिरित्तं पन न केवलं गिलानस्स भुत्तावसेसमेव, अथ खो यंकिञ्चि गिलानं उद्दिस्स ‘‘अज्ज वा स्वे वा यदा वा इच्छति, तदा खादिस्सती’’ति आहटं, तं सब्बं ‘गिलानातिरित्त’न्ति वेदितब्बं. खादनीयं वा भोजनीयं वाति यंकिञ्चि यावकालिकं. खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा पाचित्तियन्ति एत्थ वुत्तनयेन पवारितस्स अनतिरित्तं यंकिञ्चि आमिसं अज्झोहरणत्थाय पटिग्गण्हतो गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

सावत्थियं सम्बहुले भिक्खू आरब्भ अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अनतिरित्त’’न्ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, यामकालिकादीनि आहारत्थाय गण्हतो, निरामिसानि अज्झोहरतो च दुक्कटं, तथा अतिरित्ते अनतिरित्तसञ्ञिनो चेव वेमतिकस्स च. अतिरित्तसञ्ञिनो पन, ‘‘अतिरित्तं कारापेत्वा भुञ्जिस्सामी’’ति गण्हन्तस्स, अञ्ञस्सत्थाय गण्हन्तस्स, यामकालिकादीनि तेसं अनुञ्ञातपरिभोगवसेन निरामिसानि परिभुञ्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पवारितभावो, आमिसस्स अनतिरित्तता, कालेन अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमकथिनसदिसानेव, इदं पन किरियाकिरियन्ति.

पठमपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना

छट्ठे अभिहट्ठुं पवारेय्याति अभिहरित्वा ‘‘हन्द, भिक्खु खाद वा भुञ्ज वा’’ति एवं पवारेय्य. जानन्ति सुत्वा वा दिस्वा वा तस्स पवारितभावं जानन्तो. आसादनापेक्खोति आसादनं चोदनं मङ्कुकरणभावं अपेक्खमानो. भुत्तस्मिं पाचित्तियन्ति एत्थ अभिहारे ताव दुक्कटं, सचे सो तं गण्हाति, पुन अभिहारकस्स दुक्कटं, तस्मिं पन भुञ्जन्ते अभिहारकस्स तस्स अज्झोहारे अज्झोहारे दुक्कटं, भोजनपरियोसाने पाचित्तियं.

सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ अनतिरित्तेन भोजनेन अभिहट्ठुं पवारणावत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, पवारिते पवारितसञ्ञिनो पाचित्तियं. वेमतिकस्स, यामकालिकादीनि आहारत्थाय अभिहरन्तस्स, तेसञ्च पटिग्गहणअज्झोहारेसु, अप्पवारिते च पवारितसञ्ञिनो, वेमतिकस्स च दुक्कटं. अप्पवारितसञ्ञिस्स पन, यो च अतिरित्तं कारापेत्वा देति, ‘‘कारापेत्वा वा भुञ्जाही’’ति देति, यो वा ‘‘अञ्ञस्सत्थाय हरन्तो गच्छाही’’ति देति, यो च यामकालिकादीनि ‘‘सति पच्चये परिभुञ्जाही’’ति देति, तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पवारितता, पवारितसञ्ञिता, आसादनापेक्खता, अनतिरित्तेन अभिहट्ठुं पवारणता, भोजनपरियोसानन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.

दुतियपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

७. विकालभोजनसिक्खापदवण्णना

सत्तमे विकालेति विगते काले, मज्झन्हिकातिक्कमनतो याव अरुणुग्गमनाति अधिप्पायो. तस्मा यो भिक्खु एतस्मिं अन्तरे यंकिञ्चि वनमूलफलं उपादाय आमं वा पक्कं वा आमिससङ्खेपगतं खादनीयं वा भोजनीयं वा अज्झोहरणत्थाय पटिग्गण्हाति, तस्स पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.

राजगहे सत्तरसवग्गिये भिक्खू आरब्भ विकाले भोजनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, यामकालिकादीनि आहारत्थाय पटिग्गहणअज्झोहारेसु, काले विकालसञ्ञिस्स, वेमतिकस्स च दुक्कटं, काले कालसञ्ञिस्स यामकालिकादीनि सति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, रोमट्ठकस्स रोमट्ठं, न च भिक्खवे बहिमुखद्वारा नीहरित्वा अज्झोहरितब्ब’’न्ति (चूळव. २७३) अनुञ्ञातनयेन रोमट्ठकस्सापि अनापत्ति. विकालता, यावकालिकता, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति.

विकालभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना

अट्ठमे सन्निधिकारकन्ति कारो करणं किरियाति अत्थतो एकं, सन्निधि कारो अस्साति सन्निधिकारं, सन्निधिकारमेव सन्निधिकारकं, पटिग्गहेत्वा एकरत्तिं वीतिनामितस्सेतं नामं. तस्मा एवं सन्निधिकतं यंकिञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा ‘अज्झोहरिस्सामी’ति गण्हन्तस्स पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं. सचेपि पत्तो दुद्धोतो होति, यं अङ्गुलिया घंसन्तस्स लेखा पञ्ञायति, गण्ठिकपत्तस्स वा गण्ठिकन्तरे स्नेहो पविट्ठो होति, यो उण्हे ओतापेन्तस्स पग्घरति, उण्हयागुया वा गहिताय सन्दिस्सति, तादिसे पत्तेपि पुनदिवसे भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं. यं पन भिक्खु निरपेक्खो सामणेरानं परिच्चजित्वा तेहि निहितं लभित्वा भुञ्जति, तं वट्टति. सयं पटिग्गहेत्वा अपरिच्चत्तमेव हि दुतियदिवसे कप्पियभोजनं भुञ्जन्तस्स पाचित्तियं. अकप्पियेसु पन मनुस्समंसे थुल्लच्चयेन सद्धिं पाचित्तियं, सेसेसु पन दुक्कटेन सद्धिं. यामकालिकं सति पच्चये अज्झोहरतो पाचित्तियं, आहारत्थाय अज्झोहरतो दुक्कटेन सद्धिं. यो पन पवारितो हुत्वा अनतिरित्तकतं अज्झोहरति, तस्स सब्बविकप्पेसु अपरम्पि पाचित्तियं वड्ढति. सचे विकाले अज्झोहरति, अनतिरित्तपच्चया सब्बविकप्पेसु अनापत्ति, सति पच्चये विकालपच्चया यामकालिकादीसु च अनापत्ति. अवसेसेसु विकालपच्चया पाचित्तियं वड्ढतियेव. भिक्खुस्स पन सन्निधि भिक्खुनिया वट्टति, भिक्खुनिया च सन्निधि भिक्खुस्स वट्टति, भिक्खुनिक्खन्धके (चूळव. ४२१-४२२) अनुञ्ञातत्ता वट्टतीति.

सावत्थियं आयस्मन्तं बेलट्ठसीसं आरब्भ सन्निधिकारकभोजनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, सत्ताहकालिक यावजीविकानं पन आहारत्थाय पटिग्गहणे अज्झोहारे च दुक्कटं. यथा चेतानि आहारत्थाय न कप्पन्ति, एवं यावकालिकादीहि संसट्ठानिपि, वुत्तञ्हेतं ‘‘यावकालिकेन, भिक्खवे, यामकालिकं तदहुपटिग्गहितं काले कप्पति, विकाले न कप्पती’’तिआदि (महाव. ३०५). तस्मा सचेपि तं तं तेन तेन सद्धिं संसट्ठं लभति, सचे असम्भिन्नरसं वा होति सुधोतं वा, यथा इतरेन संसग्गो न पञ्ञायति, अत्तनो कालानुरूपेन परिभुञ्जितुं वट्टति.

सचे पन सम्भिन्नरसं वा होति दुद्धोतं वा, न वट्टति. यावकालिकञ्हि अत्तना सद्धिं सम्भिन्नरसानि तीणिपि यामकालिकादीनि अत्तनो सभावं उपनेति, यामकालिकं द्वेपि सत्ताहकालिकादीनि अत्तनो सभावं उपनेति, सत्ताहकालिकं यावजीविकमेव अत्तनो सभावं उपनेति. तस्मा तेन तदहुपटिग्गहितेन सद्धिं तदहुपटिग्गहितं वा पुरे पटिग्गहितं वा यावजीविकं सत्ताहं कप्पति, द्वीहप्पटिग्गहितेन छाहं, तीहप्पटिग्गहितेन पञ्चाहं…पे… सत्ताहप्पटिग्गहितेन तदहेव कप्पतीति वेदितब्बं. तस्मायेव हि ‘‘सत्ताहकालिकेन, भिक्खवे, यावजीविकं तदहुपटिग्गहित’’न्ति अवत्वा ‘‘पटिग्गहितं सत्ताहं कप्पती’’ति वुत्तं. कालयामसत्ताहातिक्कमेसु चेत्थ विकालभोजन सन्निधिभेसज्जसिक्खापदानं वसेन आपत्तियो वेदितब्बा, इमेसु पन चतूसु कालिकेसु यावकालिकं यामकालिकन्ति इममेव द्वयं अन्तोवुट्ठञ्चेव सन्निधिकारकञ्च, सत्ताहकालिकं यावजीविकञ्च अकप्पियकुटियं निक्खिपितुम्पि वट्टति, सन्निधिम्पि न जनेति. अकप्पियकुटियं अन्तोवुट्ठेन पन तेन सद्धिं इतरद्वयं तदहुपटिग्गहितम्पि न वट्टति, मुखसन्निधि नाम होति, महापच्चरियं पन अन्तोवुट्ठं होतीति वुत्तं. तत्थ नाममत्तमेव नानाकरणं, आपत्ति पन दुक्कटमेव. तत्थ अकप्पियकुटि नाम सङ्घस्स वा उपसम्पन्नपुग्गलस्स वा सन्तकं वसनत्थाय कतगेहं, तत्थ सहसेय्यप्पहोनके पदेसे वुट्ठं यावकालिकञ्च यामकालिकञ्च सङ्घिकं वा उपसम्पन्नपुग्गलस्स वा सन्तकं अन्तोवुट्ठं नाम होति, तत्थ पक्कं अन्तोपक्कं नाम, यत्थ कत्थचि पन सयं पक्कं सामं पक्कं नाम, तं सब्बं अनज्झोहरणीयं. तेन तेन सद्धिं संसट्ठम्पि तंगतिकमेव, सब्बं अज्झोहरन्तस्स दुक्कटं. तस्मा अन्तोवुट्ठअन्तोपक्कमोचनत्थं भगवता चतस्सो कप्पियभूमियो (महाव. २९५) अनुञ्ञाता, तासं विनिच्छयो समन्तपासादिकायं (महाव. अट्ठ. २९५) वुत्तो. यत्थ पनेता न सन्ति, तत्थ अनुपसम्पन्नस्स सन्तकं कत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. सामं पाकम्पि पुनपाकं वट्टति, असन्निधिकारके सन्निधिकारकसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. असन्निधिकारकसञ्ञिनो, यावकालिकादीनि तीणि निदहित्वा सकं सकं कालं अनतिक्कमित्वा, यावजीविकं सदापि सति पच्चये परिभुञ्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. आमिसं, सन्निधिभावो, तस्स अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.

सन्निधिकारकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना

नवमे पणीतभोजनानीति पणीतसंसट्ठानि सत्तधञ्ञनिब्बत्तानि भोजनानि. यथा हि आजञ्ञयुत्तो रथो ‘आजञ्ञरथो’ति वुच्चति, एवमिधापि पणीतसंसट्ठानि भोजनानि पणीतभोजनानीति. येहि पन पणीतेहि संसट्ठानि, तानि ‘पणीतभोजनानी’ति वुच्चन्ति, तेसं पभेददस्सनत्थं सेय्यथिदं सप्पि नवनीतन्तिआदिमाह, तत्थ सप्पिआदीनि भेसज्जसिक्खापदे (कङ्खा. अट्ठ. भेसज्जसिक्खापदवण्णना) वुत्तलक्खणेनेव वेदितब्बानि. मच्छादीसु पन सब्बोपि ‘ओदको’ति (पाचि. २६०) वुत्तलक्खणो मच्छो मच्छोयेव. येसं पन मंसं कप्पति, तेसं मंसञ्च खीरदधीनि च इधाधिप्पेतानि. एवरूपानि पणीतभोजनानीति यानि एतेहि सप्पिआदीहि संसट्ठत्ता ‘पणीतभोजनानी’ति वुच्चन्ति, तथारूपानि पणीतभोजनानि. अगिलानोति यस्स तेहि विनापि फासु होति. अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वाति एत्थ पन यो अगिलानो सुद्धानि सप्पिआदीनि भेसज्जत्थाय विञ्ञापेति, सो महानामसिक्खापदेन (पाचि. ३०३) कारेतब्बो, मच्छादीनि चत्तारि विञ्ञापेन्तो सूपोदनविञ्ञत्तिया (पाचि. ६१२-६१३) कारेतब्बो, सप्पिआदीहि संसट्ठभोजनानि विञ्ञापेन्तो इमिना कारेतब्बो. तत्रायं विनिच्छयो – ‘‘सप्पिना भत्तं देहि, सप्पिं आकिरित्वा देहि, सप्पिमिस्सकं कत्वा देहि, सह सप्पिना देहि, सप्पिञ्च भत्तञ्च देही’’ति एवं विञ्ञापेन्तस्स ताव विञ्ञत्तिया दुक्कटं, पटिग्गहणे दुक्कटं, अज्झोहरणे अज्झोहरणे पाचित्तियं. ‘‘सप्पिभत्तं देही’’ति वुत्ते पन यस्मा सालिभत्तं विय सप्पिभत्तं नाम नत्थि, तस्मा सूपोदनविञ्ञत्तिया दुक्कटमेव होति. सचे पन ‘‘सप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते भत्तं दत्वा ‘‘सप्पिं कत्वा भुञ्जाही’’ति नवनीतखीरादीनि वा कप्पियभण्डं वा देति ‘‘इमिना सप्पिं गहेत्वा भुञ्जाही’’ति, यथावत्थुकमेव. ‘‘गोसप्पिना भत्तं देही’’ति वुत्ते पन गोसप्पिं वा देतु, तस्मिं असति पुरिमनयेन नवनीतादीनि वा, गाविंयेव वा देतु ‘‘इतो सप्पिना भुञ्जाही’’ति, यथावत्थुकमेव. सचे पन ‘‘गोसप्पिना देही’’ति याचितो अजिकासप्पिआदीहि देति, विसङ्केतं. एवञ्हि सति अञ्ञं याचितेन अञ्ञं दिन्नं नाम होति, तस्मा अनापत्ति, एस नयो ‘‘अजिकासप्पिना देही’’तिआदीसुपि. ‘‘कप्पियसप्पिना देही’’ति वुत्ते अकप्पियसप्पिना देति, विसङ्केतमेव. ‘‘अकप्पियसप्पिना देही’’ति वुत्ते अकप्पियसप्पिनाव देति, पटिग्गहणेपि परिभोगेपि दुक्कटमेव. इमिना नयेन सब्बपदेसु विनिच्छयो वेदितब्बो. सचे पन सब्बेहिपि सप्पिआदीहि एकट्ठाने वा नानाट्ठाने वा विञ्ञापेत्वा पटिलद्धं एकतो सम्भिन्नरसं कत्वा ततो कुसग्गेन एकबिन्दुम्पि अज्झोहरति, नव पाचित्तियानि.

सावत्थियं छब्बग्गिये भिक्खू आरब्भ पणीतभोजनविञ्ञत्तिवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अगिलानो’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, असाधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, गिलानस्स अगिलानसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. गिलानसञ्ञिस्स, गिलानकाले विञ्ञापेत्वा अगिलानस्स भुञ्जतो, गिलानस्स सेसके, ञातकप्पवारितट्ठानतो, अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञत्ते, अत्तनो धनेन गहिते, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. पणीतभोजनता, अगिलानता, कतविञ्ञत्तिया पटिलाभो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. अद्धानसमुट्ठानं, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.

पणीतभोजनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. दन्तपोनसिक्खापदवण्णना

दसमे अदिन्नन्ति कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा गण्हन्तस्स हत्थपासे ठत्वा कायकायप्पटिबद्धनिस्सग्गियानं अञ्ञतरेन न दिन्नं, अप्पटिग्गहितकस्सेतं नामं. अप्पटिग्गहितकञ्हि भिक्खुनो अत्तनो सन्तकम्पि अज्झोहरितुं न वट्टति. पटिग्गहितं अन्तमसो विस्सासिकसन्तकम्पि वट्टति, तस्स लक्खणं वुत्तविपल्लासेन वेदितब्बं. सचे हि यो कोचि अनुपसम्पन्नो अन्तमसो तिरच्छानोपि भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा हत्थपासे ठितो कायादीनं अञ्ञतरेन देति, तञ्चे भिक्खुना येन केनचि सरीरावयवेन वा, तप्पटिबद्धेन वा, संहारिमेन च अन्तमसो मञ्चेनापि, धारेतुं समत्थेन च अन्तमसो अतत्थजातकरुक्खपण्णेनापि, सूचिया परामट्ठमत्तेनापि पटिग्गहितं, पटिग्गहितमेव होति. पटिबद्धप्पटिबद्धं नाम इध नत्थि, यम्पि नत्थुकरणिया दिय्यमानं नासिकाय, अकल्लको वा मुखेन पटिग्गण्हाति, सब्बं वट्टति, आभोगमत्तमेव हेत्थ पमाणं. पुब्बाभोगे च सति पच्छा निद्दायन्तस्स पत्ते दिन्नम्पि हत्थपासे सति पटिग्गहितमेव होति. यम्पि ‘‘पत्तेन पटिग्गण्हिस्सामी’’ति निसिन्नस्सेव हत्थे पतति, तं वट्टतियेव. अभिहटभाजनतो पतितरजम्पि वट्टति, तत्थ ठितनिसिन्ननिपन्नानं पवारणासिक्खापदे वुत्तनयेनेव हत्थपासो वेदितब्बो.

सचे पन दायकप्पटिग्गाहकेसु एको आकासे होति, एको भूमियं, भूमट्ठस्स सीसेन आकासट्ठस्स च ठपेत्वा दातुं वा गहेतुं वा पसारितहत्थं यं आसन्नतरं अङ्गं, तस्स ओरिमन्तेन हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. सचेपि एको कूपे होति, एको कूपतटे, एको वा रुक्खे, एको पथवियं, वुत्तनयेनेव हत्थपासप्पमाणं परिच्छिन्दितब्बं. तस्मिं ठत्वा सचेपि द्वे तयो वा सामणेरा यं मज्झिमो पुरिसो उक्खिपितुं सक्कोति, एवरूपं भारं पवट्टेन्ता भिक्खुनो भूमियं ठपितहत्थं आरोपेन्ति, उक्खिपित्वा वा भिक्खुनो पसारितहत्थे एकदेसेनापि ठपेन्ति, तं पटिग्गहितमेव होति. यं पन पिण्डाय चरन्तस्स पत्ते रजं पतति, तं अप्पटिग्गहितमेव होति, तस्मा पटिग्गहेत्वाव भिक्खा गण्हितब्बा. अप्पटिग्गहेत्वा गण्हन्तस्स विनयदुक्कटं, तं पन पुन पटिग्गहेत्वा भुञ्जन्तस्स अनापत्ति. सचे ‘‘पटिग्गहेत्वा देथा’’ति वुत्ते वचनं अस्सुत्वा वा अनादियित्वा वा भिक्खं देन्तियेव, विनयदुक्कटा मुच्चति, पुन पटिग्गहेत्वा अञ्ञा भिक्खा पटिग्गहेतब्बा. सचे महावातो ततो ततो रजं पातेति, न सक्का होति भिक्खं गहेतुं, ‘‘अनुपसम्पन्नस्स दस्सामी’’ति सुद्धचित्तेन आभोगं कत्वा गण्हितुं वट्टति. तं अनुपसम्पन्नस्स दत्वा पुन तेन दिन्नं वा तस्स विस्सासेन वा पटिग्गहेत्वा भुञ्जितुं वट्टति. अस्सुखेळसिङ्घाणिकादीसु यं ठानतो चवित्वा हत्थे वा पत्ते वा पतति, तं पटिग्गहेतब्बं, अङ्गलग्गं पटिग्गहितमेव. पतन्तम्पि वोच्छिन्नञ्चे अन्तरा न गहेतब्बं, उग्गहितकं नाम होति, तं पच्छा पटिग्गहितम्पि न वट्टति. यं पन भेसज्जं वा मूलफलं वा मातादीनं अत्थाय गहेत्वा छायत्थाय वा फलिनिसाखं उक्खिपित्वा गच्छति, ततो यं इच्छति, तं पुन पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति. यो पन तत्थ जातकफलिनिसाखाय वा वल्लिया वा गहेत्वा चालेति. तस्स ततो लद्धं फलं न वट्टति, दुरुपचिण्णदुक्कटञ्च आपज्जति, अञ्ञस्स तं वट्टति, फलिरुक्खं पन अपस्सयितुं वा आलम्बितुं वा वट्टति, पटिग्गहेत्वा ठपिते यं अञ्ञं अङ्कुरादि उप्पज्जति, पटिग्गहितमेव तं. याव हि हत्थतो मुत्ते निरपेक्खो न होति, निरपेक्खताय वा हत्थतो न मुच्चति, ताव न पटिग्गहणं विजहति, अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो.

मुखद्वारन्ति गलनाळिकं. मुखेन वा हि पविट्ठं होतु, नासिकाय वा, गलेन अज्झोहरणीयताय सब्बम्पि तं मुखद्वारं पवेसितमेव होति. आहारन्ति यंकिञ्चि यावकालिकं वा यामकालिकं वा सत्ताहकालिकं वा यावजीविकं वा. सब्बञ्हेतं अज्झोहरणीयत्ता ‘आहारो’ति वुच्चति, तत्थ सब्बम्पि धञ्ञं वा धञ्ञानुलोमं वा तालनाळिकेरपनसलबुजअलाबुकुम्भण्डपुस्सफलतिपुसफलएळालुकसङ्खातं नवविधं महाफलञ्चेव अपरण्णञ्च, यञ्चञ्ञं वनमूलपत्तपुप्फफलादि आहारत्थं फरति, तं सब्बं याव मज्झन्हिककालो, ताव परिभुञ्जितब्बतो यावकालिकं नाम. अम्बपानं जम्बुपानं चोचपानं मोचपानं मधुकपानं मुद्दिकपानं सालूकपानं फारुसकपानन्ति इमानि अट्ठ पानानि, यानि च तेसं अनुलोमानि वेत्ततिन्तिणिकमातुलुङ्गकपिट्ठकोसम्बकरमन्दादिखुद्दकफलपानानि, एतानि सब्बानि अनुपसम्पन्नेहि सीतोदकेन मद्दित्वा कतानि आदिच्चपाकानि वा याव रत्तिया पच्छिमयामं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बतो यामकालिकानि नाम. अवसेसेसु अनुञ्ञातफलपत्तपुप्फरसेसुपि एसेव नयो. सप्पिआदीनि पञ्च भेसज्जानि सत्ताहं निदहित्वा परिभुञ्जितब्बतो सत्ताहकालिकानि नाम. इदं पन यावकालिकादित्तयं कालविमुत्तञ्च उदकं ठपेत्वा अवसेसमूलफलाफलादि यं नेव खादनीयत्थं न भोजनीयत्थं फरति, तं यावजीवं निदहित्वा सति पच्चये परिभुञ्जितब्बतो यावजीविकं नाम. आहरेय्याति पवेसेय्य. अञ्ञत्र उदकदन्तपोनाति इदं अनाहारेपि उदके आहारसञ्ञाय, दन्तपोने च ‘‘मुखद्वारं आहटं इद’’न्ति सञ्ञाय कुक्कुच्चायन्तानं कुक्कुच्चविनोदनत्थं वुत्तं. उदकञ्हि यथासुखं पातुं, दन्तकट्ठञ्च दन्तपोनपरिभोगेन परिभुञ्जितुं वट्टति. ठपेत्वा पन इदं द्वयं अवसेसं अज्झोहरणत्थाय गण्हतो गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं, सचेपि दन्तकट्ठरसो अजानन्तस्स अन्तो पविसति, पाचित्तियमेव.

वेसालियं अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ अदिन्नं आहारं आहरणवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अञ्ञत्र उदकदन्तपोना’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, अनाणत्तिकं, तिकपाचित्तियं, पटिग्गहितके अप्पटिग्गहितसञ्ञिनो, वेमतिकस्स वा दुक्कटं. पटिग्गहितसञ्ञिस्स, उदकदन्तपोने, चत्तारि महाविकटानि सति पच्चये असति कप्पियकारके सामं गहेत्वा परिभुञ्जन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. एत्थ दुब्बचोपि असमत्थोपि कप्पियकारको असन्तपक्खेयेव तिट्ठति, छारिकाय असति सुक्खदारुं झापेत्वा, तस्मिञ्च असति अल्लदारुं रुक्खतो छिन्दित्वापि कातुं, मत्तिकत्थाय च पथविं खणितुम्पि वट्टति, इदं पन चतुब्बिधम्पि महाविकटं कालोदिस्सं नाम सप्पदट्ठक्खणेयेव सामं गहेतुं वट्टति, अञ्ञदा पटिग्गाहापेत्वा परिभुञ्जितब्बं. अप्पटिग्गहितकता, अननुञ्ञातता, धूमादिअब्बोहारिकाभावो, अज्झोहरणन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति.

दन्तपोनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

भोजनवग्गो चतुत्थो.