दसकवण्णना

३४५. येहि सीलादीहि समन्नागतो भिक्खु धम्मसरणताय धम्मेनेव नाथति ईसति अभिभवतीति नाथोति वुच्चति, ते तस्स नाथभावकरा धम्मा ‘‘नाथकरणा’’ति वुत्ताति आह ‘‘सनाथा…पे… पतिट्ठाकरा धम्मा’’ति. तत्थ अत्तनो पतिट्ठाकराति यस्स नाथभावकरा, तस्स अत्तनो पतिट्ठाविधायिनो. अप्पतिट्ठो अनाथो, सप्पतिट्ठो सनाथोति पतिट्ठत्थो नाथत्थो.

कल्याणगुणयोगतो कल्याणाति दस्सेन्तो ‘‘सीलादिगुणसम्पन्ना’’ति आह. मिज्जनलक्खणा मित्ता एतस्स अत्थीति मित्तो, सो वुत्तनयेन कल्याणो अस्स अत्थीति तस्स अत्थितामत्तं कल्याणमित्तपदेन वुत्तं. अस्स तेन सब्बकालं अविजहितवासोति तं दस्सेतुं ‘‘कल्याणसहायो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘तेवस्सा’’तिआदि. तेवस्साति ते एव कल्याणमित्ता अस्स भिक्खुनो. सह अयनतोति सह वत्तनतो. असमोधाने चित्तेन, समोधाने पन चित्तेन चेव कायेन च सम्पवङ्को.

सुखं वचो एतस्मिं अनुकूलगाहिम्हि आदरगारववति पुग्गलेति सुवचो. तेनाह ‘‘सुखेन वत्तब्बो’’तिआदि. खमोति खन्ता, तमेवस्स खमभावं दस्सेतुं ‘‘गाळ्हेना’’तिआदि वुत्तं. वामतोति मिच्छा, अयोनिसो वा गण्हाति. पटिप्फरतीति पटाणिकभावेन तिट्ठति. पदक्खिणं गण्हातीति सम्मा योनिसो वा गण्हाति.

उच्चावचानीति विपुलखुद्दकानि. तत्रुपगमनीयाति तत्र तत्र महन्ते, खुद्दके च कम्मे साधनवसेन उपायेन उपगच्छन्तिया, तस्स तस्स कम्मस्स निप्फादनेन समत्थायाति अत्थो. तत्रुपायायाति वा तत्र तत्र कम्मे साधेतब्बे उपायभूताय.

धम्मे अस्स कामोति धम्मकामोति ब्यधिकरणानंपि बाहिरत्थो समासो होतीति कत्वा वुत्तं. कामेतब्बतो वा पियायितब्बतो कामो, धम्मो; धम्मो कामो अस्साति धम्मकामो. धम्मोति परियत्तिधम्मो अधिप्पेतोति आह ‘‘तेपिटकं बुद्धवचनं पियायतीति अत्थो’’ति. समुदाहरणं कथनं समुदाहारो, पियो समुदाहारो एतस्साति पियसमुदाहारो. सयञ्चाति एत्थ च-सद्देन ‘‘सक्कच्च’’न्ति पदं अनुकड्ढति, तेन सयञ्च सक्कच्चं देसेतुकामो होतीति योजना. अभिधम्मो सत्तप्पकरणानि अधिको अभिविसिट्ठो च परियत्तिधम्मोति कत्वा. विनयो उभतोविभङ्गा विनयनतो कायवाचानं. अभिविनयो खन्धकपरिवारा विसेसतो आभिसमाचारिकधम्मकित्तनतो. आभिसमाचारिकधम्मपारिपूरिवसेनेव हि आदिब्रह्मचरियकधम्मपारिपूरी. धम्मो एव पिटकद्वयस्सापि परियत्तिधम्मभावतो. मग्गफलानि अभिधम्मो निब्बानधम्मस्स अभिमुखोति कत्वा. किलेसवूपसमकारणं पुब्बभागिया तिस्सो सिक्खा सङ्खेपतो विवट्टनिस्सितो समथो विपस्सना च. बहुलपामोज्जोति बलवपामोज्जो.

कारणत्थेति निमित्तत्थे. कुसलधम्मनिमित्तं हिस्स वीरियारम्भो. तेनाह ‘‘तेसं अधिगमत्थाया’’ति. कुसलेसु धम्मेसूति वा निप्फादेतब्बे भुम्मं यथा ‘‘चेतसो अवूपसमे अयोनिसोमनसिकारपदट्ठान’’न्ति.

३४६. सकलट्ठेनाति निस्सेसट्ठेन, अनवसेसफरणवसेन चेत्थ सकलट्ठो वेदितब्बो, असुभनिमित्तादीसु विय एकदेसे अट्ठत्वा अनवसेसतो गहेतब्बट्ठेनाति अत्थो. तदारम्मणानं धम्मानन्ति तं कसिणं आरब्भ पवत्तनकधम्मानं. खेत्तट्ठेनाति उप्पत्तिट्ठानट्ठेन. अधिट्ठानट्ठेनाति पवत्तिट्ठानभावेन. यथा खेत्तं सस्सानं उप्पत्तिट्ठानं वड्ढिट्ठानञ्च, एवमेतं झानं तंसम्पयुत्तानं धम्मानन्ति, योगिनो वा सुखविसेसानं कारणभावेन. ‘‘परिच्छिन्दित्वा’’ ति इदं उद्धं अधोति एत्थापि योजेतब्बं. परिच्छिन्दित्वा एव हि सब्बत्थ कसिणं वड्ढेतब्बं. तेन तेन वा कारणेनाति तेन तेन उपरिआदीसु कसिणवड्ढनकारणेन. यथा किन्ति आह ‘‘आलोकमिव रूपदस्सनकामो’’ति. यथा दिब्बचक्खुना उद्धं चे रूपं दट्ठुकामो, उद्धं आलोकं पसारेति, अधो चे अधो, समन्ततो चे रूपं दट्ठुकामो समन्ततो आलोकं पसारेति; एवमयं कसिणन्ति अत्थो.

एकस्साति पथवीकसिणादीसु एकेकस्स. अञ्ञभावानुपगमनत्थन्ति अञ्ञकसिणभावानुपगमनदीपनत्थं, अञ्ञस्स वा कसिणभावानुपगमनदीपनत्थं, न हि अञ्ञेन पसारितकसिणं ततो अञ्ञेन पसारितकसिणभावं उपगच्छति, एवम्पि नेसं अञ्ञकसिणसम्भेदाभावो वेदितब्बो. न अञ्ञं पथवीआदि. न हि उदके ठितट्ठाने ससम्भारपथवी अत्थि. अञ्ञो कसिणसम्भेदोति आपोकसिणादिना सङ्करो. सब्बत्थाति सब्बेसु सेसकसिणेसु. एकदेसे अट्ठत्वा अनवसेसफरणं पमाणस्स अग्गहणतो अप्पमाणं. तेनेव हि नेसं कसिणसमञ्ञा. तथा चाह ‘‘तञ्ही’’तिआदि. चेतसा फरन्तोति भावनाचित्तेन आरम्मणं करोन्तो. भावनाचित्तञ्हि कसिणं परित्तं वा विपुलं वा सकलमेव मनसि करोति, न एकदेसं.

कसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तविञ्ञाणं फरणअप्पमाणवसेन ‘‘विञ्ञाणकसिण’’न्ति वुत्तं. तथा हि तं ‘‘विञ्ञाणञ्च’’न्ति वुच्चति. कसिणवसेनाति यथाउग्घाटितकसिणवसेन. कसिणुग्घाटिमाकासे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा. यत्तकञ्हि ठानं कसिणं पसारितं, तत्तकं आकासभावनावसेन आकासो होतीति; एवं यत्तकं ठानं आकासं हुत्वा उपट्ठितं, तत्तकं सकलमेव फरित्वा विञ्ञाणस्स पवत्तनतो आगमनवसेन विञ्ञाणकसिणेपि उद्धंअधोतिरियता वुत्ताति आह ‘‘कसिणुग्घाटिं आकासवसेन तत्थ पवत्तविञ्ञाणे उद्धंअधोतिरियता वेदितब्बा’’ति.