१०. सङ्गीतिसुत्तवण्णना
२९६. दससहस्सचक्कवाळेति बुद्धखेत्तभूते दससहस्सपरिमाणे चक्कवाळे. तत्थ हि इमस्मिं चक्कवाळे देवमनुस्सायेव कताधिकारा, इतरेसु देवा विसेसभागिनो. तेन वुत्तं ‘‘दससहस्सचक्कवाळे ञाणजालं पत्थरित्वा’’ति. ञाणजालपत्थरणन्ति च तेसं तेसं सत्तानं आसयादिविभावनवसेन ञाणस्स पवत्तनमेव. तेनाह ‘‘लोकं वोलोकयमानो’’ति, सत्तलोकं ब्यवलोकयमानो आसयानुसयचरिताधिमुत्तिआदिके विसेसतो ओगाहेत्वा पस्सन्तोति अत्थो. मङ्गलं भणापेस्सन्ति ‘‘तं तेसं आयतिं विसेसाधिगमस्स विज्जाट्ठानं हुत्वा दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सा’’ति. तीहि पिटकेहि सम्मसित्वाति तिपिटकतो एककदुकादिना सङ्गहेतब्बस्स सङ्गण्हनवसेन सम्मसित्वा वीमंसित्वा. ञातुं इच्छिता अत्था पञ्हा, ते पन इमस्मिं सुत्ते एककादिवसेन आगता सहस्सं, चुद्दस चाति आह ‘‘चुद्दसपञ्हाधिकेन पञ्हसहस्सेन पटिमण्डेत्वा’’ति. एवमिध सम्पिण्डेत्वा दस्सिते पञ्हे परतो सुत्तपरियोसाने ‘‘एककवसेन द्वे पञ्हा कथिता’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. ३.३४९) विभागेन परिगणेत्वा सयमेव दस्सेस्सति.
उब्भतकनवसन्धागारवण्णना
२९७. उच्चाधिट्ठानताय तं सन्धागारं भूमितो उब्भतं वियाति ‘‘उब्भतक’’न्ति नामं लभति. तेनाह ‘‘उच्चत्ता वा एवं वुत्त’’न्ति. सन्धागारसालाति एका महासाला. उय्योगकरणादीसु हि राजानो तत्थ ठत्वा ‘‘एत्तका पुरतो गच्छन्तु, एत्तका पच्छा’’तिआदिना तत्थ निसीदित्वा सन्धं करोन्ति मरियादं बन्धन्ति, तस्मा तं ठानं ‘‘सन्धागार’’न्ति वुच्चति. उय्योगट्ठानतो च आगन्त्वा याव गेहं गोमयपरिभण्डादिवसेन पटिजग्गनं करोन्ति, ताव एकं द्वे दिवसे ते राजानो तत्थ सन्थम्भन्तीतिपि सन्धागारं, तेसं राजूनं सह अत्थानुसासनअगारन्तिपि सन्धागारन्ति. यस्मा वा ते तत्थ सन्निपतित्वा ‘‘इमस्मिं काले कसितुं वट्टति, इमस्मिं कालेवपितु’’न्तिआदिना घरावासकिच्चं सन्धरन्ति, तस्मा छिद्दावछिद्दं घरावासं तत्थ सन्धरन्तीतिपि सन्धागारं, सा एव सालाति सन्धागारसाला. देवताति घरदेवता. निवासवसेन अनज्झावुत्थत्ता ‘‘केनचि वा मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं. कम्मकरणवसेन पन मनुस्सा तत्थ निसज्जादीनि कप्पेसुमेव. ‘‘सयमेव पन सत्थु इधागमनं अम्हाकं पुञ्ञवसेनेव, अहो मयं पुञ्ञवन्तो’’ति हट्ठतुट्ठा एवं सम्मा चिन्तेसुन्ति दस्सेन्तो ‘‘अम्हेही’’तिआदिमाह.
२९८. अट्टकाति चित्तकम्मकरणत्थं बद्धा मञ्चका. मुत्तमत्ताति तावदेव सन्धागारे नवकम्मस्स निट्ठापितभावमाह, तेन‘‘अचिरकारित’’न्तिआदिना वुत्तमेवत्थं विभावेति. अरञ्ञं आरामो आरमितब्बट्ठानं एतेसन्ति अरञ्ञारामा. सन्थरणं सन्थरि, सब्बो सकलो सन्थरि एत्थाति सब्बसन्थरि, भावनपुंसकनिद्देसोयं. तेनाह ‘‘यथा सब्बं सन्थतं होति, एव’’न्ति.
२९९. समन्तपासादिकोति समन्ततो सब्बभागेन पसादावहो चातुरियसो. ‘‘असीतिहत्थं ठानं गण्हाती’’ति इदं बुद्धानं कायप्पभाय पकतिया असीतिहत्थे ठाने अभिब्यापनतो वुत्तं. इद्धानुभावेन पन अनन्तं अपरिमाणं ठानं विज्जोततेव. नीलपीतलोहितोदातमञ्जट्ठपभस्सरवसेन छब्बण्णा. सब्बे दिसाभागाति सरीरप्पभाय बाहुल्लतो वुत्तं.
अब्भमहिकादीहि उपक्किलिट्ठं सुञ्ञं न सोभति, तारकाचितं पन अन्तलिक्खं तासं पभाहि समन्ततो विज्जोतमानं विरोचतीति आह ‘‘समुग्गततारकं विय गगनतल’’न्ति. सब्बपालिफुल्लोति मूलतो पट्ठाय याव साखग्गा फुल्लो. ‘‘पटिपाटियाठपितान’’न्तिआदि परिकप्पूपमा. तथा हि विय-सद्दग्गहणं कतं. सिरिया सिरिं अभिभवमानं वियाति अत्तनो सोभाय तेसं सोभन्ति अत्थो. ‘‘भिक्खूपि सब्बेवा’’ति इदं नेसं ‘‘अप्पिच्छा’’तिआदिना वुत्तगुणेसु लोकियगुणानं वसेन योजेतब्बं. न हि ते सब्बेव दसकथावत्थुलाभिनो. तेन वुत्तं ‘‘सुत्तन्तं आवज्जेत्वा…पे… अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति (दी. नि. अट्ठ. ३.२९६). तस्मा ये तत्थ अरिया, ते सब्बेसम्पि पदानं वसेन बोधिता होन्ति. ये पन पुथुज्जना, ते लोकियगुणदीपकेहि पदेहीति न तथा हेट्ठा ‘‘असीतिमहाथेरा’’तिआदि वुत्तं. पुब्बे अरहत्तभागिनो गहिता.
रूपकायस्स असीतिअनुब्यञ्जन-पटिमण्डित-द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणकायप्पभाब्यामप्पभाकेतुमालाविचित्तताव (दी. नि. २.३३; ३.२००; म. नि. २.३८५) बुद्धवेसो. छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तस्स भगवतो कायस्स आलोकितविलोकितादीसु परमुक्कंसगतो बुद्धावेणिको अच्चन्तुपसमो बुद्धविलासो. अस्सन्ति तस्सं.
सन्धागारानुमोदनपटिसंयुत्ताति ‘‘सीतं उण्हं पटिहन्ती’’तिआदिना (चूळव. २९५, ३१५) नयेन सन्धागारगुणूपसञ्हिता सन्धागारकरणपुञ्ञानिसंसभाविनी. पकिण्णककथाति सङ्गीतिअनारुळ्हा सुणन्तानं अज्झासयानुरूपताय विविधविपुलहेतूपमासमालङ्कता नानानयविचित्ता वित्थारकथा. तेनाह ‘‘तदा ही’’तिआदि. आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय निरुपक्किलेसताय सुविसुद्धेन, विपुलोदारताय अपरिमेय्येन च अत्थेन सुणन्तानं कायचित्तपरिळाहवूपसमनतो. पथवोजं आकड्ढन्तो विय अञ्ञेसं सुदुक्करताय, महासारताय वा अत्थस्स. महाजम्बुं मत्थके गहेत्वा चालेन्तो विय चालनपच्चयट्ठानवसेन पुब्बेनापरं अनुसन्धानतो. योजनिय…पे… पायमानो विय देसनं चतुसच्चयन्ते पक्खिपित्वा अत्थवेदधम्मवेदस्सेव लभापनेन सातमधुरधम्मामतरसूपसंहरणतो. मधुगण्डन्ति मधुपटलं.
३००. ‘‘तुण्हीभूतं तुण्हीभूत’’न्ति ब्यापनिच्छायं इदं आमेडितवचनन्ति दस्सेतुं ‘‘यं यन्दिस’’न्तिआदि वुत्तं. अनुविलोकेत्वाति एत्थ अनु-सद्दो ‘‘परी’’ति इमिना समानत्थो, विलोकनञ्चेत्थ सत्थु चक्खुद्वयेनपि इच्छितब्बन्ति ‘‘मंसचक्खुना…पे… ततो ततो विलोकेत्वा’’ति सङ्खेपतो वत्वा तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘मंसचक्खुना ही’’तिआदि वुत्तं. हत्थेन कुच्छितं कतं हत्थकुक्कुच्चं कुकतमेव कुक्कुच्चन्ति कत्वा. एवं पादकुक्कुच्चं दट्ठब्बं. निच्चला निसीदिंसु अत्तनो सुविनीतभावेन, बुद्धगारवेन च. ‘‘आलोकं पन वड्ढयित्वा’’तिआदि कदाचि भगवा एवम्पि करोतीति अधिप्पायेन वुत्तं. न हि सत्थु सावकानं विय एवं पयोगसम्पादनीयमेतं ञाणं. तिरोहितविदूरवत्तनिपि रूपगते मंसचक्खुनो पवत्तिया इच्छितत्ता वीमंसितब्बं. अरहत्तुपगं अरहत्तपदट्ठानं. चक्खुतलेसु निमित्तं ठपेत्वाति भावनानुयोगसम्पत्तिया सब्बेसं तेसं भिक्खूनं चक्खुतलेसु लब्भमानं सन्तिन्द्रियविगतथिनमिद्धताकारसङ्खातं निमित्तं अत्तनो हदये ठपेत्वा सल्लक्खेत्वा. कस्मा आगिलायति कोटिसतसहस्सहत्थिनागानं बलं धारेन्तस्साति चोदकस्स अधिप्पायो. आचरियो एस सङ्खारानं सभावो, यदिदं अनिच्चता. ये पन अनिच्चा, ते एकन्तेनेव उदयवयपटिपीळितताय दुक्खा एव, दुक्खसभावेसु तेसु सत्थु काये दुक्खुप्पत्तिया अयं पच्चयोति दस्सेतुं ‘‘भगवतो ही’’तिआदि वुत्तं. पिट्ठिवातो उप्पज्जि, सो च खो पुब्बे कतकम्मपच्चया. स्वायमत्थो परमत्थदीपनियं उदानट्ठकथायं आगतनयेनेव वेदितब्बो.
भिन्ननिगण्ठवत्थुवण्णना
३०१. हेट्ठा वुत्तमेव पासादिकसुत्तवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. ३.१६४).
३०२. स्वाख्यातं धम्मं देसेतुकामोति स्वाख्यातं कत्वा धम्मं कथेतुकामो, सत्थारा वा स्वाख्यातं धम्मं सयं भिक्खूनं कथेतुकामो. सत्थारा देसितधम्ममेव हि ततो ततो गहेत्वा सावका सब्रह्मचारीनं कथेन्ति.
एककवण्णना
३०३. समग्गेहि भासितब्बन्ति अञ्ञमञ्ञं समग्गेहि हुत्वा भासितब्बं, सज्झायितब्बञ्चेव वण्णेतब्बञ्चाति अत्थो. यथा पन समग्गेहि सङ्गायनं होति, तम्पि दस्सेतुं ‘‘एकवचनेही’’तिआदि वुत्तं. एकवचनेहीति विरोधाभावेन समानवचनेहि. तेनाह ‘‘अविरुद्धवचनेही’’तिआदि. सामग्गिरसं दस्सेतुकामोति यस्मिं धम्मे सङ्गायने सामग्गिरसानुभवनं इच्छितं देसनाकुसलताय, तत्थ एककदुकतिकादिवसेन बहुधा सामग्गिरसं दस्सेतुकामो. सब्बे सत्ताति अनवसेसा सत्ता, ते पन भवभेदतो सङ्खेपेनेव भिन्दित्वा दस्सेन्तो ‘‘कामभवादीसू’’तिआदिमाह. ब्यधिकरणानम्पि बाहिरत्थसमासो होति यथा ‘‘उरसिलोमो’’ति आह ‘‘आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका’’ति. तिट्ठति एतेनाति ठिति, आहारो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिकाति एवं वा एत्थ समासविग्गहो दट्ठब्बो. आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिका, पच्चयायत्तवुत्तिकाति अत्थो. पच्चयत्थो हेत्थ आहार-सद्दो ‘‘अयं आहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्सउप्पादाया’’तिआदीसु (सं. नि. ५.१८३, २३२) विय. एवञ्हि ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इमिना असञ्ञसत्तापि परिग्गहिता होन्ति. सा पनायं आहारट्ठितिकता निप्परियायतो सङ्खारधम्मो, न सत्तधम्मो. तेनेवाहु अट्ठकथाचरिया ‘‘सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो’’ति (विसुद्धि. १.१३६; पारा. अट्ठ. वेरञ्जकण्डवण्णना; उदा. अट्ठ. ३०; चूळनि. अट्ठ. ६५; उदा. अट्ठ. १८६) यदि एवं ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इदं कथन्ति? पुग्गलाधिट्ठाना देसनाति नायं दोसो. यथाह भगवा ‘‘एकधम्मे भिक्खवे भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मत्तं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति, कतमस्मिं एकधम्मे? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (अ. नि. १०.२७) एको धम्मोति ‘‘सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति य्वायं पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय सब्बेसं सङ्खारानं पच्चयायत्तवुत्तिताय आहारपरियायेन सामञ्ञतो पच्चयधम्मो वुत्तो, अयं आहारो नाम एको धम्मो. याथावतो ञत्वाति यथासभावतो अभिसम्बुज्झित्वा. सम्मदक्खातोति तेनेव अभिसम्बुद्धाकारेन सम्मदेव देसितो.
चोदको वुत्तम्पि अत्थं याथावतो अप्पटिपज्जमानो नेय्यत्थं सुत्तपदं नीतत्थतो दहन्तो ‘‘सब्बे सत्ता’’ति वचनमत्ते ठत्वा ‘‘ननु चा’’तिआदिना चोदेति. आचरियो अविपरीतं तत्थ यथाधिप्पेतमत्थं पवेदेन्तो ‘‘न विरुज्झती’’ति वत्वा ‘‘तेसञ्हि झानं आहारो होती’’ति आह. झानन्ति एकवोकारभवावहं सञ्ञाय विरज्जनवसेन पवत्तं रूपावचरचतुत्थज्झानं. पाळियं पन ‘‘अनाहारा’’ति वचनं असञ्ञभवे चतुन्नं आहारानं अभावं सन्धाय वुत्तं, न पच्चयाहारस्स अभावतो. ‘‘एवं सन्तेपी’’ति इदं सासने येसु धम्मेसु विसेसतो आहार-सद्दो निरुळ्हो, ‘‘आहारट्ठितिका’’ति एत्थ यदि ते एव गय्हन्ति, अब्यापितदोसो आपन्नो. अथ सब्बोपि पच्चयधम्मो आहारोति अधिप्पेतो, इमाय आहारपाळिया विरोधो आपन्नोति दस्सेतुं आरद्धं. ‘‘न विरुज्झती’’ति येनाधिप्पायेन वुत्तं, तं विवरन्तो ‘‘एतस्मिञ्हि सुत्ते’’तिआदिमाह. कबळीकाराहारादीनं ओजट्ठमकरूपाहरणादि निप्परियायेन आहारभावो. यथा हि कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपाहरणेन रूपकायं उपत्थम्भेति, एवं फस्सादयो च वेदनादिआहरणेन नामकायं उपत्थम्भेन्ति, तस्मा सतिपि जनकभावे उपत्थम्भकभावो ओजादीसु सातिसयो लब्भमानो मुख्यो आहारट्ठोति ते एव निप्परियायेन आहारलक्खणा धम्मा वुत्ता. इधाति इमस्मिं सङ्गीतिसुत्ते. परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो सब्बो पच्चयो धम्मो अत्तनो फलं आहरतीति इमं परियायं लभतीति. तेनाह ‘‘सब्बधम्मानञ्ही’’तिआदि. तत्थ सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं सङ्खतधम्मानं. इदानि यथावुत्तमत्थं सुत्तेन (अ. नि. १०.६१) समत्थेतुं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं. अयन्ति पच्चयाहारो.
निप्परियायाहारोपि गहितोव होति, यावता सोपि पच्चयभावेनेव जनको, उपत्थम्भको च हुत्वा तं तं फलं आहरतीति वत्तब्बतं लभतीति. तत्थाति परियायाहारो, निप्परियायाहारोति द्वीसु आहारेसु. असञ्ञभवे यदिपि निप्परियायाहारो न लब्भति, पच्चयाहारो पन लब्भति परियायाहारलक्खणो. इदानि इममेवत्थं वित्थारेन दस्सेतुं ‘‘अनुप्पन्ने हि बुद्धे’’तिआदि वुत्तं. उप्पन्ने बुद्धे तित्थकरमतनिस्सितानं झानभावनाय असिज्झनतो ‘‘अनुप्पन्ने बुद्धे’’ति वुत्तं. सासनिका तादिसं झानं न निब्बत्तेन्तीति ‘‘तित्थायतने पब्बजिता’’ति वुत्तं. तित्थिया हि उपत्तिविसेसे विमुत्तिसञ्ञिनो, अञ्ञाविरागाविरागेसु आदीनवानिसंसदस्सिनो वा हुत्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अक्खणभूमियं उप्पज्जन्ति, न सासनिका. वायोकसिणे परिकम्मं कत्वाति वायोकसिणे पठमादीनि तीणि झानानि निब्बत्तेत्वा ततियज्झाने चिण्णवसी हुत्वा ततो वुट्ठाय चतुत्थज्झानाधिगमाय परिकम्मं कत्वा. तेनाह ‘‘चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा’’ति. कस्मा पनेत्थ वायोकसिणेयेव परिकम्मं वुत्तन्ति? यदेत्थ वत्तब्बं, तं ब्रह्मजालटीकायं (दी. नि. टी. १.४१) वित्थारितमेव. धीति जिगुच्छनत्थे निपातो, तस्मा धी चित्तन्ति चित्तं जिगुच्छामीति अत्थो. धिब्बतेतं चित्तन्ति एतं मम चित्तं जिगुच्छितं वत होतु. वताति सम्भावने, तेन जिगुच्छं सम्भावेन्तो वदति. नामाति च सम्भावने एव, तेन चित्तस्स अभावं सम्भावेति. चित्तस्स भावाभावेसु आदीनवानिसंसे दस्सेतुं ‘‘चित्तञ्ही’’तिआदि वुत्तं. खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वाति ‘‘चित्तस्स अभावो एव साधु सुट्ठू’’ति इमं दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिं, तत्थ च अभिरुचिं उप्पादेत्वा.
तथा भावितस्स झानस्स ठितिभागियभावप्पत्तिया अपरिहीनज्झानस्स तित्थायतने पब्बजितस्सेव तथा झानभावना होतीति आह ‘‘मनुस्सलोके’’ति. पणिहितो अहोसीति मरणस्स आसन्नकाले ठपितो अहोसि. यदि ठानादिना आकारेन निब्बत्तेय्य, कम्मबलेन याव भेदा तेनेवाकारेन तिट्ठेय्य वाति आह ‘‘सो तेन इरियापथेना’’तिआदि.
एव रूपानम्पीति एवं अचेतनानम्पि. पि-सद्देन पगेव सचेतनानन्ति दस्सेति. कथं पन अचेतनानं नेसं पच्चयाहारस्स उपकप्पनन्ति चोदनं सन्धाय तत्थ निदस्सनं दस्सेन्तो ‘‘यथा’’तिआदिमाह.
ये उट्ठानवीरियेनेव दिवसं वीतिनामेत्वा तस्स निस्सन्दफलमत्तं किञ्चिदेव लभित्वा जीविकं कप्पेन्ति, ते उट्ठानफलूपजीविनो. ये पन अत्तनो पुञ्ञफलमेव उपजीवेन्ति, ते पुञ्ञफलूपजीविनो. नेरयिकानं पन नेव उट्ठानवीरियवसेन जीविकाकप्पनं, पुञ्ञफलस्स पन लेसोपि नत्थीति वुत्तं ‘‘ये पन ते नेरयिका…पे… न पुञ्ञफलूपजीवीति वुत्ता’’ति. पटिसन्धिविञ्ञाणस्स आहरणेन मनोसञ्चेतनाहारोति वुत्ता, न यस्स कस्सचि फलस्साति अधिप्पायेन ‘‘किं पञ्च आहारा अत्थी’’ति चोदेति. आचरियो निप्परियायाहारे अधिप्पेते सिया तव चोदनायावसरो, सा पन एत्थ अनवसराति दस्सेतुं ‘‘पञ्च न पञ्चाति इदं न वत्तब्ब’’न्ति वत्वा परियायाहारस्सेव पनेत्थ अधिप्पेतभावं दस्सेन्तो ‘‘ननु पच्चयो आहारोति वुत्तमेत’’न्ति आह. तस्माति यस्स कस्सचि पच्चयस्स ‘‘आहारो’’ति इच्छितत्ता. इदानि वुत्तमेवत्थं पाळिया समत्थेन्तो ‘‘यं सन्धाया’’तिआदिमाह.
मुख्याहारवसेनपि नेरयिकानं आहारट्ठितिकतं दस्सेतुं ‘‘कबळीकारं आहारं…पे… साधेती’’ति वुत्तं. यदि एवं नेरयिका सुखपटिसंवेदिनोपि होन्तीति? नोति दस्सेतुं ‘‘खेळोपि ही’’तिआदि वुत्तं. तयोति तयो अरूपाहारा कबळीकाराहारस्स अभावतो. अवसेसानन्ति असञ्ञसत्तेहि अवसेसानं. कामभवादीसु निब्बत्तसत्तानं पच्चयाहारो हि सब्बेसं साधारणोति. एतं पञ्हन्ति ‘‘कतमो एको धम्मो’’ति एवं चोदितमेतं पञ्हं. कथेत्वाति विस्सज्जेत्वा.
‘‘तत्थ तत्थ…पे… दुक्खं होती’’ति एतेन यथा इध पठमस्स पञ्हस्स निय्यातनं, दुतियस्स उद्धरणं न कतं, एवं इमिना एव अधिप्पायेन इतो परेसु दुकतिकादिपञ्हेसु तत्थ तत्थ आदिपरियोसानेसु एव उद्धरणनिय्यातनानि कत्वा सेसेसु न कतन्ति दस्सेति. पटिच्च एतस्मा फलं एतीति पच्चयो, कारणं, तदेव अत्तनो फलं सङ्खरोतीति सङ्खारोति आह ‘‘इमस्मिम्पि…पे… सङ्खारोति वुत्तो’’ति. आहारपच्चयोति आहरणट्ठविसिट्ठो पच्चयो. आहरणञ्चेत्थ उप्पादकत्तप्पधानं, सङ्खरणं उपत्थम्भकत्तप्पधानन्ति अयमेतेसं विसेसो. तेनाह ‘‘अयमेत्थ हेट्ठिमतो विसेसो’’ति. निप्परियायाहारे गहिते ‘‘सब्बे सत्ता’’ति वुत्तेपि असञ्ञसत्ता न गहिता एव भविस्सन्तीति पदेसविसयो सब्ब-सद्दो होति यथा ‘‘सब्बे तसन्तिदण्डस्सा’’तिआदीसु (ध. प. १३०). न हेत्थ खीणासवादीनं गहणं होति. पाकटो भवेय्य विसेससामञ्ञस्स विसयत्ता पञ्हानं. नो च गण्हिंसु अट्ठकथाचरिया. धम्मो नाम नत्थि सङ्खतोति अधिप्पायो. इध दुतियपञ्हे ‘‘सङ्खारो’’ति पच्चयो एव कथितोति सम्बन्धो.
यदा सम्मासम्बोधिसमधिगतो, तदा एव सब्बञेय्यं सच्छिकतं जातन्ति आह ‘‘महाबोधिमण्डे निसीदित्वा’’ति. सयन्ति सामंयेव. अद्धनियन्ति अद्धानक्खमं चिरकालावट्ठायि पारम्परियवसेन. तेनाह ‘‘एकेन ही’’तिआदि. परम्परकथानियमेनाति परम्परकथाकथननियमेन, नियमितत्थब्यञ्जनानुपुब्बिया कथायाति अत्थो. एककवसेनाति एकं एकं परिमाणं एतस्साति एकको, पञ्हो. तस्स एककस्स वसेन. एककं निट्ठितं विस्सज्जनन्ति अधिप्पायोति.
एककवण्णना निट्ठिता.
दुकवण्णना
३०४. चत्तारो खन्धाति तेसं ताव नामनट्ठेन नामभावं पठमं वत्वा पच्छा निब्बानस्स वत्तुकामो आह. तस्सापि हि तथा नामभावं परतो वक्खति. ‘‘नामं करोति नामयती’’ति एत्थ यं नामकरणं, तं नामन्ति आह ‘‘नामनट्ठेनाति नामकरणट्ठेना’’ति, अत्तनोवाति अधिप्पायो. एवञ्हि सातिसयमिदं तेसं नामकरणं होति. तेनाह ‘‘अत्तनो नामं करोन्ताव उप्पज्जन्ती’’तिआदि. इदानि तमत्थं ब्यतिरेकमुखेन विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. यस्स नामस्स करणेनेव ते ‘‘नाम’’न्ति वुच्चन्ति, तं सामञ्ञनामं, कित्तिमनामं, गुणनामं वा न होति, अथ खो ओपपातिकनामन्ति पुरिमानि तीणि नामानि उदाहरणवसेन दस्सेत्वा ‘‘न एवं वेदनादीन’’न्ति ते पटिक्खिपित्वा इतरनाममेव नामकरणट्ठेन नामन्ति दस्सेन्तो ‘‘वेदनादयो ही’’तिआदिमाह. ‘‘महापथविआदयो’’ति कस्मा वुत्तं, ननु पथविआपादयो इध नामन्ति अनधिप्पेता, रूपन्ति पन अधिप्पेताति? सच्चमेतं, फस्सवेदनादीनं विय पन पथविआदीनं ओपपातिकनामतासामञ्ञेन ‘‘पथविआदयो विया’’ति निदस्सनं कतं, न अरूपधम्मा विय रूपधम्मानं नामसभावत्ता. फस्सवेदनादीनञ्हि अरूपधम्मानं सब्बदापि फस्सादिनामकत्ता, पथविआदीनं केसकुम्भादिनामन्तरापत्ति विय नामन्तरानापज्जनतो च सदा अत्तनाव कतनामताय चतुक्खन्धनिब्बानानि नामकरणट्ठेन नामं. अथ वा अधिवचनसम्फस्सो विय अधिवचननाममन्तरेन ये अनुपचितसम्भारानं गहणं न गच्छन्ति, ते नामायत्तग्गहणा नामं. रूपं पन विनापि नामसाधनं अत्तनो रुप्पनसभावेन गहणं उपयातीति रूपं. तेनाह ‘‘तेसु उप्पन्नेसू’’तिआदि. इधापि ‘‘यथापथविया’’तिआदीसु वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो निदस्सनवसेन आगतत्ता. ‘‘अतीतेपी’’तिआदिना वेदनादीसु नामसञ्ञा निरुळ्हा, अनादिकालिका चाति दस्सेति.
इति अतीतादिविभागवन्तानम्पि वेदनादीनं नामकरणट्ठेन नामभावो एकन्तिको, तब्बिभागरहिते पन एकसभावे निच्चे निब्बाने वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘निब्बानं पन…पे… नामनट्ठेन नाम’’न्ति आह. नामनट्ठेनाति नामकरणट्ठेन. नमन्तीति एकन्ततो सारम्मणत्ता तन्निन्ना होन्ति, तेहि विना नप्पवत्तन्तीति अत्थो. सब्बन्ति खन्धचतुक्कं, निब्बानञ्च. यस्मिं आरम्मणेयेव वेदनाक्खन्धो पवत्तति, तंसम्पयुत्तताय सञ्ञाक्खन्धादयोपि तत्थ पवत्तन्तीति सो ने तत्थ नामेन्तो विय होति विना अप्पवत्तनतो. एस नयो सञ्ञाक्खन्धादीसुपीति वुत्तं ‘‘आरम्मणे अञ्ञमञ्ञं नामेन्ती’’ति. अनवज्जधम्मे मग्गफलादिके. कामं केसुचि रूपधम्मेसुपि आरम्मणाधिपतिभावो लब्भतेव, निब्बाने पनेस सातिसयो तस्स अच्चन्तसन्तपणीतताकप्पभावतोति तदेव आरम्मणाधिपतिपच्चयताय ‘‘अत्तनि नामेती’’ति वुत्तं. तथा हि अरिया सकलम्पि दिवसभागं तं आरब्भ वीतिनामेन्तापि तित्तिं न गच्छन्ति.
‘‘रुप्पनट्ठेना’’ति एतेन रुप्पतीति रूपन्ति दस्सेति. तत्थ सीतादिविरोधिपच्चयसन्निपाते विसदिसुप्पत्ति रुप्पनं. ननु च अरूपधम्मानम्पि विरोधिपच्चयसमागमे विसदिसुप्पत्ति लब्भतीति? सच्चं लब्भति, न पन विभूततरं. विभूततरञ्हेत्थ रुप्पनं अधिप्पेतं सीतादिग्गहणतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चति. केन रुप्पति? सीतेनपि रुप्पति, उण्हेनपि रुप्पती’’तिआदि (सं. नि. ३.७९). यदि एवं कथं ब्रह्मलोके रूपसमञ्ञाति? तत्थापि तंसभावानतिवत्तनतो होतियेव रूपसमञ्ञा. अनुग्गाहकपच्चयवसेन वा विसदिसपच्चयसन्निपातेति एवमत्थो वेदितब्बो. ‘‘यो अत्तनो सन्ताने विज्जमानस्सयेव विसदिसुप्पत्तिहेतुभावो, तं रुप्पन’’न्ति अञ्ञे. इमस्मिं पक्खे रूपयति विकारमापादेतीति रूपं. ‘‘सङ्घट्टनेन विकारापत्तियं रुप्पन-सद्दो निरुळ्हो’’ति केचि. एतस्मिं पक्खे अरूपधम्मेसु रूपसमञ्ञाय पसङ्गो एव नत्थि सङ्घट्टनाभावतो. ‘‘पटिघतो रुप्पन’’न्ति अपरे. ‘‘तस्साति रूपस्सा’’ति वदन्ति, नामरूपस्साति पन युत्तं. यथा हि रूपस्स, एवं नामस्सापि वेदनाक्खन्धादिवसेन, मदनिम्मदनादिवसेन च वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.४५६) वुत्ता एवाति. इति अयं दुको कुसलत्तिकेन सङ्गहिते सभावधम्मे परिग्गहेत्वा पवत्तोति.
अविज्जाति अविन्दियं ‘‘अत्ता, जीवो, इत्थी, पुरिसो’’ति एवमादिकं विन्दतीति अविज्जा. विन्दियं ‘‘दुक्खं, समुदयो’’ति एवमादिकं न विन्दतीति अविज्जा. सब्बम्पि धम्मजातं अविदितकरणट्ठेन अविज्जा. अन्तरहिते संसारे सत्ते जवापेतीति अविज्जा. अत्थतो पन सा दुक्खादीनं चतुन्नं सच्चानं सभावच्छादको सम्मोहो होतीति आह ‘‘दुक्खादीसु अञ्ञाण’’न्ति. भवपत्थना नाम कामभवादीनं पत्थनावसेन पवत्ततण्हा. तेनाह ‘‘यो भवेसु भवच्छन्दो’’तिआदि. इति ‘‘अयं दुको वट्टमूलसमुदाचारदस्सनत्थं गहितो.
भवदिट्ठीति खन्धपञ्चकं ‘‘अत्ता च लोको चा’’ति गाहेत्वा तं ‘‘भविस्सती’’ति गण्हनवसेन निविट्ठा सस्सतदिट्ठीति अत्थो. तेनाह ‘‘भवो वुच्चती’’तिआदि. भविस्सतीति भवो, तिट्ठति सब्बकालं अत्थीति अत्थो. सस्सतन्ति सस्सतभावो. विभवदिट्ठीति खन्धपञ्चकमेव ‘‘अत्ता’’ति च ‘‘लोको’’ति च गहेत्वा तं ‘‘न भविस्सती’’ति गण्हनवसेन निविट्ठा उच्छेददिट्ठीति अत्थो. तेनाह ‘‘विभवो वुच्चती’’तिआदि. विभविस्सति विनस्सति उच्छिज्जतीति विभवो, उच्छेदो.
यं न हिरीयतीति येन धम्मेन तंसम्पयुत्तधम्मसमूहो, पुग्गलो वा न हिरीयति न लज्जति, लिङ्गविपल्लासं वा कत्वा यो धम्मोति अत्थो वेदितब्बो. हिरीयितब्बेनाति उपयोगत्थे करणवचनं, हिरीयितब्बयुत्तकं कायदुच्चरितादिधम्मं न जिगुच्छतीति अत्थो. निल्लज्जताति पापस्स अजिगुच्छना. यं न ओत्तप्पतीति एत्थापि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. ओत्तप्पितब्बेनाति पन हेतुअत्थे करणवचनं, ओत्तप्पितब्बयुत्तकेन ओत्तप्पस्स हेतुभूतेन कायदुच्चरितादिनाति अत्थो. हिरीयितब्बेनाति एत्थापि वा एवमेव अत्थो वेदितब्बो. अभायनकआकारोति पापतो अनुत्तासनाकारो.
‘‘यं हिरीयती’’तिआदीसु अनन्तरदुके वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. नियकज्झत्तं जातिआदिसमुट्ठानं एतिस्साति अज्झत्तसमुट्ठाना. नियकज्झत्ततो बहिभावतो बहिद्धा परसन्ताने समुट्ठानं एतिस्साति बहिद्धा समुट्ठाना. अत्ता एव अधिपति अत्ताधिपति, अज्झत्तसमुट्ठानत्ता एव अत्ताधिपतितो आगमनतो अत्ताधिपतेय्या. लोकाधिपतेय्यन्ति एत्थापि एसेव नयो. लज्जासभावसण्ठिताति पापतो जिगुच्छनरूपेन अवट्ठिता. भयसभावसण्ठितन्ति ततो उत्तासनरूपेन अवट्ठितं. अज्झत्तसमुट्ठानादिता च हिरोत्तप्पानं तत्थ तत्थ पाकटभावेन वुत्ता, न पन तेसं कदाचिपि अञ्ञमञ्ञविप्पयोगतो. न हि लज्जनं निब्भयं, पापभयं वा अलज्जनं अत्थीति.
दुक्खन्ति किच्छं, अनिट्ठन्ति वा अत्थो. विप्पटिकूलगाहिम्हीति धम्मानुधम्मपटिपत्तिया विलोमगाहके. तस्सा एव विपच्चनीकं दुप्पटिपत्ति सातं इट्ठं एतस्साति विपच्चनीकसातो, तस्मिं विपच्चनीकसाते. एवंभूतो च ओवादभूते सासनक्कमे ओवादके च आदरभावरहितो होतीति आह ‘‘अनादरे’’ति. तस्स कम्मन्ति तस्स दुब्बचस्स पुग्गलस्स अनादरियवसेन पवत्तचेतना दोवचस्सं. तस्स भावोति तस्स यथावुत्तस्स दोवचस्सस्स अत्थिभावो दोवचस्सता, अत्थतो दोवचस्समेव. तेनेवाह ‘‘सा अत्थतो सङ्खारक्खन्धो होती’’ति. चेतनाप्पधानताय हि सङ्खारक्खन्धस्स एवं वुत्तं. एतेनाकारेनाति अप्पदक्खिणग्गाहिताकारेन. अस्सद्धियदुस्सील्यादिपापधम्मयोगतो पुग्गला पापा नाम होन्तीति दस्सेतुं ‘‘ये ते पुग्गला अस्सद्धा’’तिआदि वुत्तं. याय चेतनाय पुग्गलो पापसम्पवङ्को नाम होति, सा चेतना पापमित्तता, चत्तारोपि वा अरूपिनो खन्धा तदाकारप्पवत्ता पापमित्तताति दस्सेन्तो ‘‘सापि अत्थतो दोवचस्सता विय दट्ठब्बा’’ति आह.
‘‘सुखं वचो एतस्मिं पदक्खिणग्गाहिम्हि अनुलोमसाते सादरे पुग्गलेति सुब्बचोतिआदिना, ‘‘कल्याणा सद्धादयो पुग्गला एतस्स मित्ताति कल्याणमित्तो’’तिआदिना च अनन्तरदुकस्स अत्थो इच्छितोति आह सोवचस्सता…पे… वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बा’’ति. उभोति सोवचस्सता, कल्याणमित्तता च. तेसं खन्धानं पवत्तिआकारविसेसा ‘‘सोवचस्सता, कल्याणमित्तता’’ति च वुच्चन्ति, ते लोकियापि होन्ति लोकुत्तरापीति आह ‘‘लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता’’ति.
वत्थुभेदादिना अनेकभेदभिन्ना तंतंजातिवसेन एकज्झं कत्वा रासितो गय्हमाना आपत्तियोव आपत्तिक्खन्धा. ता पन अन्तरापत्तीनं अग्गहणे पञ्चपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो, तासं पन गहणे सत्तपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो. ‘‘इमा आपत्तियो, एत्तका आपत्तियो, एवञ्च तेसं आपज्जनं होती’’ति जाननपञ्ञा आपत्तिकुसलताति आह ‘‘या तास’’न्तिआदि. तासं आपत्तीनन्ति तासु आपत्तीसु. तत्थ यं सम्भिन्नवत्थुकासु विय ठितासु, दुविञ्ञेय्यविभागासु च आपत्तीसु असङ्करतो ववत्थान, अयं विसेसतो आपत्तिकुसलताति दस्सेतुं दुतियं आपत्तिग्गहणं कतं. सह कम्मवाचायाति कम्मवाचाय सहेव. आपत्तितो वुट्ठापनपयोगताय कम्मभूता वाचा कम्मवाचा, तथाभूता अनुसावनवाचा चेव ‘‘पस्सिस्सामी’’ति एवं पवत्तवाचा च. ताय कम्मवाचाय सद्धिं समकालमेव ‘‘इमाय कम्मवाचाय इतो आपत्तितो वुट्ठानं होति, होन्तञ्च पठमे वा ततिये वा अनुसावनेय्यकारप्पत्ते, ‘संवरिस्सामी’ति वा पदे परियोसिते होती’’ति एवं तं तं आपत्तीहि वुट्ठानपरिच्छेदपरिजाननपञ्ञा आपत्तिवुट्ठानकुसलता. वुट्ठानन्ति च यथापन्नाय आपत्तिया यथा तथा अनन्तरायतापादनं, एवं वुट्ठानग्गहणेनेव देसनायपि सङ्गहो सिद्धो होति.
‘‘इतो पुब्बे परिकम्मं पवत्तं, इतो परं भवङ्ग मज्झे समापत्ती’’ति एवं समापत्तीनं अप्पनापरिच्छेदजाननपञ्ञा समापत्तिकुसलता. वुट्ठाने कुसलभावो वुट्ठानकुसलता, पगेव वुट्ठान परिच्छेदकरं ञाणं. तेनाह ‘‘यथापरिच्छिन्नसमयवसेनेवा’’तिआदि. वुट्ठानसमत्थाति वुट्ठापने समत्था.
‘‘धातुकुसलता’’ति एत्थ पथवीधातुआदयो, सुखधातुआदयो, कामधातुआदयो च धातुयो एतास्वेव अन्तोगधाति एतासु कोसल्ले दस्सिते तासुपि कोसल्लं दस्सितमेव होतीति ‘‘अट्ठारस धातुयो चक्खुधातु…पे… मनोविञ्ञाणधातू’’ति वत्वा ‘‘अट्ठारसन्नं धातूनं सभावपरिच्छेदका’’ति वुत्तं. तत्थ सभावपरिच्छेदकाति यथाभूतसभावावबोधिनी. ‘‘सवनपञ्ञा धारणपञ्ञा’’तिआदिना पच्चेकं पञ्ञा-सद्दो योजेतब्बो. धातूनं सवनधारणपञ्ञा सुतमया, इतरा भावनामया. तत्थापि सम्मसनपञ्ञा लोकिया. विपस्सना पञ्ञा हि सा, इतरा लोकुत्तरा. लक्खणादिवसेन, अनिच्चादिवसेन च मनसिकरणं मनसिकारो, तत्थ कोसल्लं मनसिकारकुसलता. तं पन आदिमज्झपरियोसानवसेन तिधा भिन्दित्वा दस्सेन्तो ‘‘सम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणपञ्ञा’’ति आह. सम्मसनपञ्ञा हि तस्सा आदि, पटिवेधपञ्ञा मज्झे, पच्चवेक्खणपञ्ञा परियोसानं.
आयतनानं गन्थतो च अत्थतो च उग्गण्हनवसेन तेसं धातुलक्खणादिविभागस्स जाननपञ्ञा उग्गहजाननपञ्ञा. सम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणविधिनो जाननपञ्ञा मनसिकारजाननपञ्ञा. यस्मा आयतनानिपि अत्थतो धातुयोव मनसिकारो च उग्गण्हनादिवसेन तेसमेव मनसिकारविधि, तस्मा धातुकुसलतादिका तिस्सोपि कुसलता एकदेसे कत्वा दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. सवनं विय उग्गण्हनपच्चवेक्खणानिपि परित्तञाणकत्तुकानीति आह ‘‘सवन उग्गहणपच्चवेक्खणा लोकिया’’ति. अरियमग्गक्खणे सम्मसनमनसिकारानं निप्फत्ति परिनिट्ठानन्ति तेसं लोकुत्तरतापरियायोपि लब्भतीति वुत्तं ‘‘सम्मसनमनसिकारा लोकियलोकुत्तरमिस्सका’’ति. पच्चयधम्मानं हेतुआदीनं अत्तनो पच्चयुप्पन्नानं हेतुपच्चयादिभावेन पच्चयभावो पच्चयाकारो, सो पन अविज्जादीनं द्वादसन्नं पटिच्चसमुप्पादङ्गानं वसेन द्वादसविधोति आह ‘‘द्वादसन्नं पच्चयाकारान’’न्ति. उग्गहादिवसेनाति उग्गहमनसिकारसवनसम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणवसेन.
ठानञ्चेव तिट्ठति फलं तदायत्तवुत्तितायाति कारणञ्च हेतुपच्चयभावेन करणतो निप्फादनतो. तेसं सोतविञ्ञाणादीनं. एतस्मिं दुके अत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो. ये धम्मा यस्स धम्मस्स कारणभावतो ठानं, तेव धम्मा तंविधुरस्स धम्मस्स अकारणभावतो अट्ठानन्ति पठमनये फलभेदेन तस्सेव धम्मस्स ठानाट्ठानता दीपिता; दुतियनये पन अभिन्नेपि फले पच्चयधम्मभेदेन तेसं ठानाट्ठानता दीपिताति अयमेतेसं विसेसो. न हि कदाचि अरिया दिट्ठिसम्पदा निच्चग्गाहस्स कारणं होति, अकिरियता पन सिया तस्स कारणन्ति.
उजुनो भावो अज्जवं, अजिम्हता अकुटिलता अवङ्कताति अत्थोति तमत्थं अनज्जवपटिक्खेपमुखेन दस्सेतुं ‘‘गोमुत्तवङ्कता’’तिआदि वुत्तं. स्वायं अनज्जवो भिक्खूनं येभुय्येन अनेसनाय, अगोचरचारिताय च होतीति आह ‘‘एकच्चो हि…पे… चरती’’ति. अयं गोमुत्तवङ्कता नाम आदितो पट्ठाय याव परियोसाना पटिपत्तिया वङ्कभावतो. पुरिमसदिसोति पठमं वुत्तभिक्खुसदिसो. चन्दवङ्कता नाम पटिपत्तिया मज्झट्ठाने वङ्कभावापत्तितो. नङ्गलकोटिवङ्कता नाम परियोसाने वङ्कभावापत्तितो. इदं अज्जवं नाम सब्बत्थकमेव उजुभावसिद्धितो. अज्जवताति आकारनिद्देसो, येनाकारेनस्स अज्जवो पवत्तति, तदाकारनिद्देसोति अत्थो. लज्जतीति लज्जी, हिरिमा, तस्स भावो लज्जवं, हिरीति अत्थो. लज्जा एतस्स अत्थीति लज्जी यथा ‘‘माली, मायी’’ति च, तस्स भावो लज्जीभावो, सा एव लज्जा.
परापराधादीनं अधिवासनक्खमं अधिवासनखन्ति. सुचिसीलता सोरच्चं. सा हि सोभनकम्मरतता, सुट्ठु वा पापतो ओरतभावो विरतता सोरच्चं. तेनाह ‘‘सुरतभावो’’ति.
‘‘नामञ्च रूपञ्चा’’तिआदीसु अयं अपरो नयो – नामकरणट्ठेनाति अञ्ञं अनपेक्खित्वा सयमेव अत्तनो नामकरणसभावतोति अत्थो. यञ्हि परस्स नामं करोति, तस्स च तदपेक्खत्ता अञ्ञापेक्खं नामकरणन्ति नामकरणसभावता न होति, तस्मा महाजनस्स ञातीनं, गुणानञ्च सामञ्ञनामादिकारकानं नामभावो नापज्जति. यस्स च अञ्ञेहि नामं करीयति, तस्स च नामकरणसभावता नत्थीति, नत्थियेव नामभावो. वेदनादीनं पन सभावसिद्धत्ता वेदनादिनामस्स नामकरणसभावतो नामता वुत्ता. पथवीआदि निदस्सनेन नामस्स सभावसिद्धतंयेव निदस्सेति, न नामभावसामञ्ञं, निरुळ्हत्ता पन नाम-सद्दो अरूपधम्मेसु एव वत्तति, न पथवीआदीसूति न तेसं नामभावो. न हि पथवीआदिनामं विजहित्वा केसादिनामेहि रूपधम्मानं विय वेदनादिनामं विजहित्वा अञ्ञेन नामेन अरूपधम्मानं वोहरितब्बेन पिण्डाकारेन पवत्ति अत्थीति.
अथ वा रूपधम्मा चक्खादयो रूपादयो च, तेसं पकासकपकासितब्बभावतो विनापि नामेन पाकटा होन्ति, न एवं अरूपधम्माति ते अधिवचनसम्फस्सो विय नामायत्तग्गहणीयभावेन ‘‘नाम’’न्ति वुत्ता. पटिघसम्फस्सो च न चक्खादीनि विय नामेन विना पाकटोति ‘‘नाम’’न्ति वुत्तो, अरूपताय वा अञ्ञनामसभागत्ता सङ्गहितोयं, अञ्ञफस्ससभागत्ता वा. वचनत्थोपि हि रूपयतीति रूपं, नामयतीति नामन्ति इध पच्छिमपुरिमानं सम्भवति. रूपयतीति विनापि नामेन अत्तानं पकासेतीति अत्थो. नामयतीति नामेन विना अपाकटभावतो अत्तनो पकासकं नामं करोतीति अत्थो. आरम्मणाधिपतिपच्चयतायाति सतिपि रूपस्स आरम्मणाधिपतिपच्चयभावे न तं परमस्सासभूतं निब्बानं विय सातिसयं नामनभावेन पच्चयोति निब्बानमेव ‘‘नाम’’न्ति वुत्तं.
‘‘अविज्जा च भवतण्हा चा’’ति अयं दुको सत्तानं वट्टमूलसमुदाचारदस्सनत्थो. समुदाचरतीति हि समुदाचारो, वट्टमूलमेव समुदाचारो वट्टमूलसमुदाचारो, वट्टमूलदस्सनेन वा वट्टमूलानं पवत्ति दस्सिता होतीति वट्टमूलानं समुदाचारो वट्टमूलसमुदाचारो, तंदस्सनत्थोति अत्थो.
एकेकस्मिञ्च ‘‘अत्ता’’ति च ‘‘लोको’’ति च गहणविसेसं उपादाय ‘‘अत्ता च लोको चा’’ति वुत्तं, एकं वा खन्धं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा अञ्ञं अत्तनो उपभोगभूतं ‘‘लोको’’ति गण्हन्तस्स, अत्तनो अत्तानं ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा परस्स अत्तानं ‘‘लोको’’ति गण्हन्तस्स वा वसेन ‘‘अत्ता च लोको चा’’ति वुत्तं.
सह सिक्खितब्बो धम्मो सहधम्मो, तत्थ भवं सहधम्मिकं, तस्मिं सहधम्मिके. दोवचस्स-सद्दतो आय-सद्दं अनञ्ञत्तं कत्वा ‘‘दोवचस्साय’’न्ति वुत्तं, दोवचस्सस्स वा अयनं पवत्ति दोवचस्सायं. आसेवन्तस्सापि अनुसिक्खना अज्झासयेन भजनाति आह ‘‘सेवना…पे… भजना’’ति. सब्बतोभागेन भत्ति सम्भत्ति.
सह कम्मवाचायाति अब्भानतिणवत्थारककम्मवाचाय, ‘‘अहं भन्ते इत्थन्नामं आपत्तिं आपज्जि’’न्तिआदिकाय च सहेव. सहेव हि कम्मवाचाय आपत्तिवुट्ठानञ्च परिच्छिज्जति, ‘‘पञ्ञत्तिलक्खणाय आपत्तिया वा कारणं वीतिक्कमलक्खणं कायकम्मं, वचीकम्मं वा, वुट्ठानस्स कारणं कम्मवाचा’’ति कारणेन सह फलस्स जाननवसेन ‘‘सह कम्मवाचाया’’ति वुत्तं.‘‘सह कम्मवाचाया’’ति. इमिना नयेन सह परिकम्मेनाति एत्थापि अत्थो वेदितब्बो.
धातुविसया सब्बापि पञ्ञा धातुकुसलता. तदेकदेसा मनसिकारकुसलताति अधिप्पायेन पुरिमपदेपि सम्मसनपटिवेधपञ्ञा वुत्ता. यस्मा पन निप्परियायतो विपस्सनादिपञ्ञा एव मनसिकारकोसल्लं, तस्मा ‘‘तासंयेव धातूनं सम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणपञ्ञा’’ति वुत्तं.
आयतनविसया सब्बापि पञ्ञा आयतनकुसलताति दस्सेन्तो ‘‘द्वादसन्नं आयतनानं उग्गहमनसिकारजाननपञ्ञा’’ति वत्वा पुन ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. द्वीसुपि वा पदेसु वाचुग्गताय आयतनपाळिया, धातुपाळिया च मनसिकरणं मनसिकारो. तथा उग्गण्हन्ती, मनसि करोन्ती, तदत्थं सुणन्ती, गन्थतो च अत्थतो च धारेन्ती, ‘‘इदं चक्खायतनं नाम, अयं चक्खुधातु नामा’’तिआदिना सभावतो, गणनतो च परिच्छेदं जानन्ती च पञ्ञा उग्गहपञ्ञादिका वुत्ता. मनसिकारपदे पन चतुब्बिधापि पञ्ञा उग्गहोति ततो पवत्तो अनिच्चादिमनसिकारो ‘‘उग्गहमनसिकारो’’ति वुत्तो. तस्स जाननं पवत्तनमेव, ‘‘यथा पवत्तं वा उग्गहं, एवमेव पवत्तो उग्गहो’’ति जाननं उग्गहजाननं. ‘‘मनसिकारो एवं पवत्तेतब्बो, एवञ्च पवत्तो’’ति जाननं मनसिकारजाननं. तदुभयम्पि ‘‘मनसिकारकोसल्ल’’न्ति वुत्तं. उग्गहोपि हि मनसिकारसम्पयोगतो मनसिकारनिरुत्तिं लद्धुं अरहति. यो च मनसिकातब्बो, यो च मनसिकरणूपायो, सब्बो सो ‘‘मनसिकारो’’ति वत्तुं वट्टति, तत्थ कोसल्लं मनसिकारकुसलताति. सम्मसनं पञ्ञा, सा मग्गसम्पयुत्ता अनिच्चादिसम्मसनकिच्चं साधेति निच्चसञ्ञादिपजहनतो. मनसिकारो सम्मसनसम्पयुत्तो, सो तत्थेव अनिच्चादिमनसिकारकिच्चं मग्गसम्पयुत्तो साधेतीति आह ‘‘सम्मसनमनसिकारा लोकियलोकुत्तरमिस्सका’’ति. ‘‘इमिना पच्चयेनिदं होती’’ति एवं अविज्जादीनं सङ्खारादिपच्चयुप्पन्नस्स पच्चयभावजाननं पटिच्चसमुप्पादकुसलता.
अधिवासनं खमनं. तञ्हि परेसं दुक्कटं दुरुत्तञ्च पटिविरोधाकरणेन अत्तनो उपरि आरोपेत्वा वासनं ‘‘अधिवासन’’न्ति वुच्चति. अचण्डिक्कन्ति अकुज्झनं. दोमनस्सवसेन परेसं अक्खीसु अस्सूनं अनुप्पादना अनस्सुरोपो. अत्तमनताति सकमनता. चित्तस्स अब्यापन्नो सको मनोभावो अत्तमनता. चित्तन्ति वा चित्तप्पबन्धं एकत्तेन गहेत्वा तस्स अन्तरा उप्पन्नेन पीतिसहगतमनेन सकमनता. अत्तमनो वा पुग्गलो, तस्स भावो अत्तमनता, सा न सत्तस्साति पुग्गलदिट्ठिनिवारणत्थं ‘‘चित्तस्सा’’ति वुत्तं. अधिवासनलक्खणा खन्ति अधिवासनखन्ति. सुचिसीलता सोरच्चं. सा हि सोभनकम्मरतता. सुट्ठु पापतो ओरतभावो विरतता सोरच्चं. तेनाह ‘‘सुरतभावो’’ति.
सखिलो वुच्चति सण्हवाचो, तस्स भावो साखल्यं, सण्हवाचता. तं पन ब्यतिरेकमुखेन विभावेन्ती या पाळि पवत्ता, तं दस्सेन्तो ‘‘तत्थ कतमं साखल्य’’न्तिआदिमाह. तत्थ अण्डकाति सदोसवणे रुक्खे निय्यासपिण्डियो, अहिच्छत्तकादीनि वा उट्ठितानि ‘‘अण्डकानी’’ति वदन्ति. फेग्गुरुक्खस्स पन कुथितस्स अण्डानि विय उट्ठिता चुण्णपिण्डियो, गण्ठियो वा अण्डका. इध पन ब्यापज्जनकक्कसादिभावतो अण्डकपकतिभावेन वाचा ‘‘अण्डका’’ति वुत्ता. पदुमनाळं विय सोतं घंसयमाना पविसन्ती कक्कसा दट्ठब्बा. कोधेन निब्बत्तत्ता तस्स परिवारभूता कोधसामन्ता. पुरे संवद्धनारी पोरी, सा विय सुकुमारा मुदुका वाचा पोरी वियाति पोरी. तत्थाति ‘‘भासिता होती’’ति वुत्ताय किरियायातिपि योजना सम्भवति, तत्थ वाचायाति वा. ‘‘सण्हवाचता’’तिआदिना तं वाचं पवत्तयमानं चेतनं दस्सेति. सम्मोदकस्स पुग्गलस्स मुदुकभावो मद्दवं सम्मोदकमुदुकभावो. आमिसेन अलब्भमानेन, तथा धम्मेन चाति द्वीहि छिद्दो. आमिसस्स, धम्मस्स च अलाभेन अत्तनो परस्स च अन्तरे सम्भवन्तस्स हि छिद्दस्स विवरस्स भेदस्स पटिसन्थरणं पिदहनं सङ्गण्हनं पटिसन्थारो. तं सरूपतो, पटिपत्तितो च पाळिदस्सनमुखेन विभावेतुं ‘‘अभिधम्मेपी’’तिआदिमाह. अग्गं अग्गहेत्वाति अग्गं अत्तनो अग्गहेत्वा. उद्देसदानन्ति पाळिया, अट्ठकथाय च उद्दिसनं. पाळिवण्णनाति पाळिया अत्थवण्णना. धम्मकथाकथनन्ति सरभञ्ञसरभणनादिवसेन धम्मकथनं.
करुणाति करुणाब्रह्मविहारमाह. करुणापुब्बभागोति तस्स पुब्बभागउपचारज्झानं वदति. पाळिपदे पन या काचि करुणा ‘‘करुणा’’ति वुत्ता, करुणाचेतोविमुत्तीति पन अप्पनाप्पत्ताव. मेत्तायपि एसेव नयो. सुचि-सद्दतो भावे य्य-कारं, इ-कारस्स च ए-कारादेसं कत्वा अयं निद्देसोति आह ‘‘सोचेय्यन्ति सुचिभावो’’ति. होतु ताव सुचिभावो सोचेय्यं, तस्स पन मेत्तापुब्बभागता कथन्ति आह ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि.
मुट्ठा सति एतस्साति मुट्ठस्सति, तस्स भावो मुट्ठस्सच्चं, सतिपटिपक्खो धम्मो, न सतिया अभावमत्तं. यस्मा पटिपक्खे सति तस्स वसेन सतिविगता विप्पवुत्था नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सतिविप्पवासो’’ति. ‘‘अस्सती’’तिआदीसु अ-कारो पटिपक्खे दट्ठब्बो, न सत्तपटिसेधे. उदके लाबु विय येन चित्तं आरम्मणे पिलवन्ता विय तिट्ठति, न ओगाहति, सा पिलापनता. येन गहितम्पि आरम्मणं सम्मुस्सति न सरति, सा सम्मुस्सनता. यथा विज्जापटिपक्खा अविज्जा विज्जाय पहातब्बतो, एवं सम्पजञ्ञपटिपक्खं असम्पजञ्ञं, अविज्जायेव.
इन्द्रियसंवरभेदोति इन्द्रियसंवरविनासो. अप्पटिसङ्खाति अपच्चवेक्खित्वा अयोनिसो च आहारपरिभोगे आदीनवानिसंसे अवीमंसित्वा.
अप्पटिसङ्खायाति इतिकत्तब्बतासु अप्पच्चवेक्खणाय नामं. अञ्ञाणं अप्पटिसङ्खात निमित्तं. अकम्पनञाणन्ति ताय अनभिभवनीयं ञाणं, तत्थ तत्थ पच्चवेक्खणाञाणञ्चेव पच्चवेक्खणाय मुद्धभूतं लोकुत्तरञाणञ्च. निप्परियायतो मग्गभावना भावना नाम, या च तदत्था, तदुभयञ्च भावेन्तस्सेव इच्छितब्बं, न भावितभावनस्साति वुत्तं ‘‘भावेन्तस्स उप्पन्नं बल’’न्ति. तेनाह ‘‘या कुसलानं धम्मानं आसेवना भावना बहुलीकम्म’’न्ति.
कामं सम्पयुत्तधम्मेसु थिरभावोपि बलट्ठो एव, पटिपक्खेहि पन अकम्पनीयता सातिसयं बलट्ठोति वुत्तं ‘‘अस्सतिया अकम्पनवसेना’’ति. पच्चनीकधम्मसमनतो समथो समाधि. अनिच्चादिना विविधेनाकारेन दस्सनतो विपस्सना पञ्ञा. तं आकारं गहेत्वाति समाधानाकारं गहेत्वा. येनाकारेन पुब्बे अलीनं अनुद्धतं मज्झिमं भावनावीथिपटिपन्नं हुत्वा चित्तं समाहितं होति, तं आकारं गहेत्वा सल्लक्खेत्वा. निमित्तवसेनाति कारणवसेन. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना पग्गहोव तं आकारं गहेत्वा पुन पवत्तेतब्बस्स पग्गाहस्स निमित्तवसेन पग्गाहनिमित्तन्ति इममत्थं अतिदिसति, तस्सत्थो समथे वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो. पग्गाहो वीरियं कोसज्जपक्खतो चित्तस्स पतितुं अदत्वा पग्गण्हनतो. अविक्खेपो एकग्गता विक्खेपस्स उद्धच्चस्स पटिपक्खभावतो. पटिसङ्खानकिच्चनिब्बत्तिभावतो लोकुत्तरधम्मानं पटिसङ्खानबलभावो, तथा पुब्बे पवत्ताकारसल्लक्खणवसेन समथपग्गाहानं उपरि पवत्तिसब्भावतो समथनिमित्तदुकस्सपि मिस्सकता वुत्ता.
यथासमादिन्नस्स सीलस्स भेदकरो वीतिक्कमो. सीलविनासको असंवरो. सम्मादिट्ठिविनासिकाति ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदि (म. नि. १.४४१; २.९४; विभ. ७९३) नयप्पवत्ताय सम्मादिट्ठिया दूसिका.
सीलस्स सम्पादनं नाम सब्बभागतो तस्स अनूनतापादनन्ति आह ‘‘सम्पादनतो परिपूरणतो’’ति. पारिपूरत्थो हि सम्पदा-सद्दोति. मानसिकसीलं नाम सीलविसोधनवसेन अभिज्झादिप्पहानं. दिट्ठिपारिपूरिभूतं ञाणन्ति अत्थिकदिट्ठिआदिसम्मादिट्ठिया पारिपूरिभावेन पवत्तं ञाणं.
विसुद्धिं पापेतुं समत्थन्ति चित्तविसुद्धिआदिउपरिविसुद्धिया पच्चयो भवितुं समत्थं. सुविसुद्धमेव हि सीलं तस्सा पदट्ठानं होतीति. विसुद्धिं पापेतुं समत्थं दस्सनन्ति ञाणदस्सनविसुद्धिं, परमत्थविसुद्धिनिब्बानञ्च पापेतुं उपनेतुं समत्थं कम्मस्सकताञाणादिसम्मादस्सनं. तेनाह ‘‘अभिधम्मे’’तिआदि. एत्थ च ‘‘इदं अकुसलं कम्मं नो सकं, इदं पन कम्मं सक’’न्ति एवं ब्यतिरेकतो अन्वयतो च कम्मस्सकताजाननञाणं कम्मस्सकताञाणं. तेनाह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. ‘‘परेन कतम्पी’’ति इदं निदस्सनवसेन वुत्तं यथा परेन कतं, एवं अत्तना कतम्पि सककम्मं नाम न होतीति. अत्तना वा उस्साहितेन परेन कतंपीति एवं वा अत्थो दट्ठब्बो. यञ्हि तं परस्स उस्साहनवसेन कतं, तम्पि सककम्मं नाम होतीति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. अत्थभञ्जनतोति दिट्ठधम्मिकादिसब्बअत्थविनासनतो. अत्थजननतोति इधलोकत्थपरलोकत्थपरमत्थानं उप्पादनतो. आरब्भकाले ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति पवत्तम्पि वचीसच्चञ्च लक्खणानि पटिविज्झन्तं विपस्सनाञाणं अनुलोमेति तत्थेव पटिविज्झनतो. परमत्थसच्चञ्च निब्बानं न विलोमेति न विरोधेति एकन्तेनेव सम्पापनतो.
ञाणदस्सनन्ति ञाणभूतं दस्सनं, तेन मग्गं वदति. तंसम्पयुत्तमेव वीरियन्ति पठममग्गसम्पयुत्तं वीरियमाह. सब्बापि मग्गपञ्ञा दिट्ठिविसुद्धियेवाति दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. अयमेव च नयो अभिधम्मपाळिया (ध. स. ५५०) समेतीति दस्सेन्तो ‘‘अभिधम्मे पना’’ति आदिं अवोच.
यस्मा संवेगो नाम सहोत्तप्पञाणं, तस्मा संवेगवत्थुं भयतो भायितब्बतो दस्सनवसेन पवत्तञाणं. तेनाह ‘‘जातिभय’’न्तिआदि. भायन्ति एतस्माति भयं, जाति एव भयं जातिभयं. संवेजनीयन्ति संविज्जितब्बं भायितब्बं उत्तासितब्बं. ठानन्ति कारणं, वत्थूति अत्थो. संवेगजातस्साति उप्पन्नसंवेगस्स. उपायपधानन्ति उपायेन पवत्तेतब्बं वीरियं.
कुसलानं धम्मानन्ति सीलादीनं अनवज्जधम्मानं. भावनायाति उप्पादनेन वड्ढनेन च. असन्तुट्ठस्साति ‘‘अलं एत्तावता, कथं एत्तावता’’ति सङ्कोचापत्तिवसेन न सन्तुट्ठस्स. भिय्योकम्यताति भिय्यो भिय्यो उप्पादनिच्छा. वोसानन्ति सङ्कोचं असमत्थन्ति. तुस्सनं तुट्ठि सन्तुट्ठि, नत्थि एतस्स सन्तुट्ठीति असन्तुट्ठि, तस्स भावो असन्तुट्ठिता. वीरियप्पवाहे वत्तमाने अन्तरा एव पटिगमनं निवत्तनं पटिवानं, तं तस्स अत्थीति पटिवानी, न पटिवानी अप्पटिवानी, तस्स भावो अप्पटिवानिता. सक्कच्चकिरियताति कुसलानं करणे सक्कच्चकिरियता आदरकिरियता. सातच्चकिरियताति सततमेव करणं. अट्ठितकिरियताति अन्तरा अट्ठपेत्वा खण्डं अकत्वा करणं. अनोलीनवुत्तिताति न लीनप्पवत्तिता. अनिक्खित्तछन्दताति कुसलच्छन्दस्स अनिक्खिपनं. अनिक्खित्तधुरताति कुसलकरणे वीरियधुरस्स अनिक्खिपनं. आसेवनाति आदरेन सेवना. भावनाति वड्ढना ब्रूहना. बहुलीकम्मन्ति पुनप्पुनं करणं.
तिस्सो विज्जाति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं, दिब्बचक्खुञाणं आसवक्खयञाणन्ति इमा तिस्सो विज्जा. पटिपक्खविज्झनट्ठेन पुब्बे निवुत्थक्खन्धादीनं विदितकरणट्ठेन विसिट्ठा मुत्तीति विमुत्ति. स्वायं विसेसो पटिपक्खविगमनेन, पटियोगिविगमनेन च इच्छितब्बोति तदुभयं दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ येन विसेसेन समापत्तियो पच्चनीकधम्मेहि सुट्ठु मुत्ता, ततो निरासङ्कताय आरम्मणे च अभिरता, तं विसेसं उपादाय ता अधिकं मुच्चनतो, आरम्मणे अधिमुच्चनतो च अधिमुत्तियो नामाति वुत्तं ‘‘चित्तस्स च अधिमुत्ती’’ति. मुत्तत्ताति सब्बसङ्खारेहि विसेसेन निस्सटत्ता विमुत्ति.
खये ञाणन्ति समुच्छेदवसेन किलेसे खेपेतीति खयो, अरियमग्गो, तप्परियापन्नं ञाणं खये ञाणं.पटिसन्धिवसेनाति किलेसानं तंतंमग्गवज्झानं उप्पन्नमग्गे खन्धसन्ताने पुन सन्दहनवसेन. अनुप्पादभूतेति तंतंफले. अनुप्पादपरियोसानेति अनुप्पादकरो मग्गो अनुप्पादो, तस्स परियोसाने, किलेसानं वा अनुप्पज्जनसङ्खाते परियोसाने, भङ्गेति अत्थोति.
दुकवण्णना निट्ठिता.
तिकवण्णना
३०५. धम्मतो अञ्ञो कत्ता नत्थीति दस्सेतुं कत्तुसाधनवसेन ‘‘लुब्भतीति लोभो’’ति वुत्तं. लुब्भति तेन, लुब्भनमत्तमेतन्ति करणभावसाधनवसेनपि अत्थो युज्जतेव. दुस्सति मुय्हतीति एत्थापि एसेव नयो. अकुसलञ्च तं अकोसल्लसम्भूतट्ठेन एकन्ताकुसलभावतो मूलञ्च अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं सुप्पतिट्ठितभावसाधनतो, न अकुसलभावसाधनतो. न हि मूलकतो अकुसलानं अकुसलभावो, कुसलादीनञ्च कुसलादिभावो. तथा सति मोमूहचित्तद्वये मोहस्स अकुसलभावो न सिया. तेसन्ति लोभादीनं. ‘‘न लुब्भतीति अलोभो’’तिआदिना पटिपक्खनयेन.
दुट्ठु चरितानीति पच्चयतो, सम्पयुत्तधम्मतो, पवत्तिआकारतो च न सुट्ठु असम्मा पवत्तितानि. विरूपानीति बीभच्छानि सम्पति, आयतिञ्च अनिट्ठरूपत्ता. कायेनाति कायद्वारेन करणभूतेन. कायतोति कायद्वारतो. ‘‘सुट्ठु चरितानी’’तिआदीसु वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. यस्स सिक्खापदस्स वीतिक्कमे कायसमुट्ठाना आपत्ति होति, तं कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदं. अवीतिक्कमो कायसुचरितन्ति वारित्तसीलस्स वसेन वदति, चारित्तसीलस्सपि वा, यस्स अकरणे आपत्ति होति. वचीदुच्चरितसुचरितनिद्धारणम्पि वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. उभयत्थ पञ्ञत्तस्साति कायद्वारे, वचीद्वारे च पञ्ञत्तस्स. सिक्खापदस्स वीतिक्कमोव मनोदुच्चरितं मनोद्वारे पञ्ञत्तस्स सिक्खापदस्स अभावतो, तयिदं द्वारद्वये अकिरियसमुट्ठानाय आपत्तिया वसेन वेदितब्बं. अवीतिक्कमोति यथावुत्ताय आपत्तिया अवीतिक्कमो मनोसुचरितं. ‘‘सब्बस्सापि सिक्खापदस्स अवीतिक्कमो मनोसुचरित’’न्ति केचि. तदुभयञ्हि चारित्तसीलं उद्दिस्सपञ्ञत्तं सिक्खापदं, तस्स अवीतिक्कमो सिया कायसुचरितं, सिया वचीसुचरितन्ति.
पाणो अतिपातीयति एतायाति पाणातिपातो, तथापवत्ता चेतना, एवं अदिन्नादानादयोपीति आह ‘‘पाणातिपातादयो पन तिस्सो चेतना’’ति. वचीद्वारेपि उप्पन्ना कायदुच्चरितं द्वारन्तरे उप्पन्नस्सापि कम्मस्स सनामापरिच्चागतो येभुय्यवुत्तिया, तब्बहुलवुत्तिया च. तेनाहु अट्ठकथाचरिया –
‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानि, न द्वारा द्वारचारिनो;
तस्मा द्वारेहि कम्मानि, अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति. (ध. स. अट्ठ. कामावचरकुसलद्वारकथा);
वचीदुच्चरितं कायद्वारेपि वचीद्वारेपि उप्पन्नाति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. चेतनासम्पयुत्तधम्माति मनोकम्मभूताय चेतनाय सम्पयुत्तधम्मा. कायवचीकम्मभूताय पन चेतनाय सम्पयुत्ता अभिज्झादयो तं तं पक्खिका वा होन्ति अब्बोहारिका वाति. चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोसुचरितन्ति एत्थापि एसेव नयो. तिविधस्स दुच्चरितस्स अकरणवसेन पवत्ता तिस्सो चेतनापि विरतियोपि कायसुचरितं कायिकस्स वीतिक्कमस्स अकरणवसेन पवत्तनतो, कायेन पन सिक्खापदानं समादियने सीलस्स कायसुचरितभावे वत्तब्बमेव नत्थि. एसेव नयो वचीसुचरिते.
कामपटिसंयुत्तोति एत्थ द्वे कामा वत्थुकामो च किलेसकामो च. तत्थ वत्थुकामपक्खे आरम्मणकरणवसेन कामेहि पटिसंयुत्तो वितक्को कामवितक्को. किलेसकामपक्खे पन सम्पयोगवसेन कामेन पटिसंयुत्तोति योजेतब्बं. ‘‘ब्यापादपटिसंयुत्तो’’तिआदीसु सम्पयोगवसेनेव अत्थो वेदितब्बो. ब्यापादवत्थुपटिसंयुत्तोपि ब्यापादपटिसंयुत्तोति गय्हमाने उभयथापि योजना लब्भतेव. विहिंसापटिसंयुत्तोति एत्थापि एसेव नयो. विहिंसन्ति एताय सत्ते, विहिंसनं वा एसा सत्तानन्ति विहिंसा, ताय पटिसंयुत्तो विहिंसापटिसंयुत्तोति एवं सद्दत्थो वेदितब्बो. अप्पिये अमनापे सङ्खारे आरब्भ ब्यापादवितक्कप्पवत्ति अट्ठानाघातवसेन दीपेतब्बा. ब्यापादवितक्कस्स अवधिं दस्सेतुं ‘‘याव विनासना’’ति वुत्तं. विनासनं पन पाणातिपातो एवाति. ‘‘सङ्खारो’’ हि दुक्खापेतब्बो नाम नत्थी’’ति कस्मा वुत्तं, ननु ये ‘‘दुक्खापेतब्बा’’ति इच्छिता सत्तसञ्ञिता, तेपि अत्थतो सङ्खारा एवाति? सच्चमेतं, ये पन इन्द्रियबद्धा सविञ्ञाणकताय दुक्खं पटिसंवेदेन्ति, तस्मा ते विहिंसावितक्कस्स विसया इच्छिता सत्तसञ्ञिता. ये पन न दुक्खं पटिसंवेदेन्ति वुत्तलक्खणायोगतो, ते सन्धाय ‘‘विहिंसावितक्को सङ्खारेसु नुप्पज्जती’’ति वुत्तं. यत्थ पन उप्पज्जति, यथा च उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘इमे सत्ता’’तिआदि वुत्तं.
नेक्खम्मं वुच्चति लोभतो निक्खन्तत्ता अलोभो, नीवरणेहि निक्खन्तत्तापि पठमज्झानं, सब्बाकुसलेहि निक्खन्तत्ता सब्बो कुसलो धम्मो, सब्बसङ्खतेहि पन निक्खन्तत्ता, निब्बानं. उपनिस्सयतो, सम्पयोगतो, आरम्मणकरणतो च नेक्खम्मेन पटिसंयुत्तोति नेक्खम्मपटिसंयुत्तो. नेक्खम्मवितक्को सम्मासङ्कप्पो. इदानि तं भूमिविभागेन दस्सेतुं ‘‘सो’’तिआदि वुत्तं. असुभपुब्बभागेति असुभज्झानस्स पुब्बभागे. असुभग्गहणञ्चेत्थ कामवितक्कस्स उजुविपच्चनीकदस्सनत्थं कतं. कामवितक्कपटिपक्खो हि नेक्खम्मवितक्कोति. एवञ्च कत्वा उपरिवितक्कद्वयस्स भूमिं दस्सेन्तेन सपुब्बभागानि मेत्ताकरुणाझानादीनि उद्धटानि. असुभज्झानेति असुभारम्मणे पठमज्झाने. अवयवे हि समुदायवोहारं कत्वा निद्दिसति यथा ‘‘रुक्खे साखा’’ति. झानं पादकं कत्वाति निदस्सनमत्तं. तं झानं सम्मसित्वा उप्पन्नमग्गफलकालेपि हि सो लोकुत्तरोति. ब्यापादस्स पटिपक्खो, किञ्चिपि न ब्यापादेति एतेनाति वा अब्यापादो, मेत्ता, ताय पटिसंयुत्तो अब्यापादपटिसंयुत्तो. मेत्ताझानेति मेत्ताभावनावसेन अधिगते पठमज्झाने. करुणाझानेति एत्थापि एसेव नयो. विहिंसाय पटिपक्खो, न विहिंसन्ति वा एताय सत्तेति अविहिंसा, करुणा.
ननु च अलोभादोसानं अञ्ञमञ्ञाविरहतो तेसं वसेन उप्पज्जनकानं इमेसं नेक्खम्मवितक्कादीनं अञ्ञमञ्ञं असङ्करणतो ववत्थानं न होतीति? नोति दस्सेतुं ‘‘यदा’’तिआदि आरद्धं. अलोभो सीसं होतीति अलोभो पधानो होति. नियमितपरिणतसमुदाचारादिवसेन यदा अलोभप्पधानो नेक्खम्मगरुको चित्तुप्पादो होति, तदा लद्धावसरो नेक्खम्मवितक्को पतिट्ठहति. तंसम्पयुत्तस्स पन अदोसलक्खणस्स अब्यापादस्स वसेन यो तस्सेव अब्यापादवितक्कभावो सम्भवेय्य, सति च अब्यापादवितक्कभावे कस्सचिपि अविहेठनजातिकताय अविहिंसावितक्कभावो च सम्भवेय्य, ते इतरे द्वे. तदन्वयिकाति तस्सेव नेक्खम्मवितक्कस्स अनुगामिनो, सरूपतो अदिस्सनतो ‘‘तस्मिं सति होन्ति, असति न होन्ती’’ति तदनुमाननेय्या भवन्ति. सेसद्वयेपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘कामपटिसंयुत्तो सङ्कप्पो कामसङ्कप्पो’’तिआदिना वितक्कत्तिके वुत्तनयेनेव (दी. नि. ३.२८८) वेदितब्बो अत्थतो अभिन्नत्ता. यदि एवं कस्मा पुन देसना कताति? तथा देसनाय बुज्झनकानं अज्झासयवसेन देसनामत्तमेवेतं.
कामवितक्कादीनं विय उप्पज्जनाकारो वेदितब्बो ‘‘तासु द्वे सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्जन्ती’’तिआदिना. तत्थ कारणमाह ‘‘तंसम्पयुत्तायेव हि एता’’ति. तथेवाति यथा नेक्खम्मवितक्कादीनं ‘‘असुभपुब्बभागे कामावचरो होती’’तिआदिना कामावचरादिभावो वुत्तो, तथेव तासम्पि नेक्खम्मसञ्ञादीनम्पि कामावचरादिभावो वेदितब्बो.
कामपटिसंयुत्तोति सम्पयोगवसेन कामेन पटिसंयुत्तो. तक्कनवसेन तक्को. विसेसतो तक्कनवसेन वितक्को. सङ्कप्पनपरिकप्पनवसेन सङ्कप्पो. अञ्ञेसुपि कामपटिसंयुत्तेसु धम्मेसु विज्जमानेसु वितक्के एव कामोपपदो धातु-सद्दो निरुळ्हो वेदितब्बो वितक्कस्स कामसङ्कप्पप्पवत्तिया सातिसयत्ता. एस नयो ब्यापादधातुआदीसु. सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातू हीनज्झासयेहि कामितब्बधातुभावतो किलेसकामस्स आरम्मणसभावत्ताति अत्थो. विहेठेतीति विबाधति. तत्थाति तस्मिं यथावुत्ते कामधातुत्तिके. सब्बाकुसलसङ्गाहिकाय कामधातुया इतरा द्वे सङ्गहेत्वा कथनं सब्बसङ्गाहिका कथा. तिस्सो धातुयो अञ्ञमञ्ञं असङ्करतो कथा असम्भिन्ना. इतरा द्वे गहिताव होन्तीति इतरा द्वे धातुयो गहिता एव होन्ति सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातू’’ति वुत्तत्ता सामञ्ञजोतनाय सविसयस्स अतिब्यापनेन. ततोति इतरधातुद्वयसङ्गाहिकाय कामधातुया. नीहरित्वाति निद्धारेत्वा. दस्सेतीति एवं भगवा दस्सेतीति वत्तुं वट्टति. ब्यापादधातुं…पे… कथेसि. कस्मा? पगेव अपवादा अभिनिविसन्ति, ततो परं उस्सग्गो पवत्तति, ठपेत्वा वा अपवादविसयं तं परिहरन्तोव उस्सग्गो पवत्ततीति, ञायो हेस लोके निरुळ्होति.
द्वे कथाति ‘‘सब्बसङ्गाहिका, असम्भिन्ना चा’’ति (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) अनन्तरत्तिके वुत्ता द्वे कथा. तत्थ वुत्तनयेन आनेत्वा कथनवसेन वेदितब्बा. तस्मा तत्थ वुत्तअत्थो इधापि आहरित्वा वेदितब्बो ‘‘नेक्खम्मधातुया गहिताय इतरा द्वे गहिताव होन्ती’’तिआदिना.
सुञ्ञतट्ठेनाति अत्तसुञ्ञताय. कामभवो कामो उत्तरपदलोपेन सुञ्ञतट्ठेन धातु चाति कामधातु. ब्रह्मलोकन्ति पठमज्झानभूमिसञ्ञितं ब्रह्मलोकं. धातुया आगतट्ठानम्हीति ‘‘कामधातु रूपधातू’’तिआदिना धातुग्गहणे कते. भवेन परिच्छिन्दितब्बाति ‘‘कामभवो रूपभवो’’तिआदिना भववसेन तदत्थो परिच्छिन्दितब्बो, न याय कायचि धातुया वसेन. यदग्गेन च धातुया आगतट्ठाने भवेन परिच्छेदो कातब्बो, तदग्गेन भवस्स आगतट्ठाने धातुया परिच्छेदो कातब्बो भववसेन धातुया परिच्छिज्जनतो. निरुज्झति किलेसवट्टमेत्थाति निरोधो, सा एव सुञ्ञतट्ठेन धातूति निरोधधातु, निब्बानं. निरुद्धे च किलेसवट्टे कम्मविपाकवट्टा निरुद्धा एव होन्ति.
हीनधातुत्तिको अभिधम्मे (ध. स. तिकमातिका १४) हीनत्तिकेन परिच्छिन्दितब्बोति वुत्तं ‘‘हीना धातूति द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा’’ति. ते हि लामकट्ठेन हीनधातु. हीनपणीतानं मज्झे भवाति मज्झिमधातु, अवसेसा तेभूमकधम्मा. उत्तमट्ठेन अतप्पकट्ठेन च पणीतधातु, नवलोकुत्तरधम्मा.
पञ्चकामगुणा विसयभूता एतस्स सन्तीति पञ्चकामगुणिको, कामरागो. रूपारूपभवेसूति रूपारूपूपपत्तिभवेसु यथाधिगतेसु. अनधिगतेसु पन सो पत्थना नाम न होतीति भववसेन पत्थनाति इमिनाव गहितो. झाननिकन्तीति रूपारूपज्झानेसु निकन्ति. भववसेन पत्थनाति भवेसु पत्थनाति. एवं चतूहिपि पदेहि यथाक्कमं महग्गतूपपत्तिभवविसया, महग्गतकम्मभवविसया, भवदिट्ठिसहगता, भवपत्थनाभूता च तण्हा ‘‘भवतण्हा’’ति वुत्ता. विभवदिट्ठि विभवो उत्तरपदलोपेन, विभवसहगता तण्हा विभवतण्हा. रूपादिपञ्चवत्थु कामविसया बलवरागभूता तण्हा कामतण्हाति पठमनयो, ‘‘सब्बेपि तेभूमकधम्मा कामनीयट्ठेन कामा’’ति (महानि. १) वचनतो ते आरब्भ पवत्ता दिट्ठिविप्पयुत्ता सब्बापि तण्हा कामतण्हाति दुतियनयोति अयमेतेसं विसेसो.
अभिधम्मे पनाति पन-सद्दो विसेसत्थजोतनो, तेन पञ्चकामगुणिकरागतो अञ्ञोपि कामावचरधम्मविसयो लोभो अभिधम्मे (विभ. ९१५) ‘‘कामतण्हा’’ति आगतोति इमं विसेसं जोतेति. तिकन्तरम्पि समानं तण्हंयेव निस्साय पवत्तितदेसनानन्तरताय तं ‘‘वारो’’ति वत्तब्बतं अरहतीति ‘‘इमिना वारेना’’ति वुत्तं. इमिना वारेनाति इमिना परियायेनाति अत्थो. रजनीयट्ठेनाति कामनीयट्ठेन. परियादियित्वाति परिग्गहेत्वा. ततोति कामतण्हाय. नीहरित्वाति निद्धारेत्वा. इतरा द्वे तण्हाति रूपतण्हं, अरूपतण्हञ्च दस्सेति. एतेन ‘‘कामतण्हा’’ति साधारणवचनमेतं सब्बस्सपि लोभस्स, तस्स पन ‘‘रूपतण्हा अरूपतण्हा’’ति विसेसवचनं यथा कामगुणिकरागो रूपरागो अरूपरागोति दस्सेति. निरोधतण्हाति भवनिरोधे भवसमुच्छेदे तण्हा. यस्मा हि उच्छेददिट्ठि मनुस्सत्तभावे, कामावचरदेवत्तभावे, रूपावचरअरूपावचरत्तभावे ठितस्स अत्तनो सम्मा समुच्छेदो होतीति भवनिरोधं आरब्भ पवत्तति, तस्मा तंसहगतापि तण्हा तमेव आरब्भ पवत्ततीति.
वट्टस्मिन्ति तिविधेपि वट्टे. यथा ते हि निस्सरितुं अप्पदानवसेन कम्मविपाकवट्टे तंसमङ्गिसत्तं तेसं परापरुप्पत्तिया पच्चयभावेन संयोजेन्ति, एवं किलेसवट्टेपीति. सतीति परमत्थतो विज्जमाने. रूपादिभेदेति रूपवेदनादिविभागे. कायेति खन्धसमूहे. विज्जमानाति सती परमत्थतो उपलब्भमाना. दिट्ठिया परिकप्पितो हि अत्तादि परमत्थतो नत्थि, दिट्ठि पन अयं अत्थेवाति. विचिनन्तोति धम्मसभावं वीमंसन्तो. किच्छतीति किलमति. परामसतीति परतो आमसति. ‘‘सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धी’’ति गण्हन्तो हि विसुद्धिमग्गं अतिक्कमित्वा तस्स परतो आमसति नाम. वीसतिवत्थुका दिट्ठीति रूपादि-धम्मे, पच्चेकं ते वा निस्सितं, तेसं वा निस्सयभूतं, सामिभूतं वा कत्वा परिकप्पनवसेन पवत्तिया वीसतिवत्थुका अत्तदिट्ठि वीसति. विमतीति धम्मेसु सम्मा, मिच्छा वा मननाभावतो संसयितट्ठेन अमति, अप्पटिपज्जनन्ति अत्थो. विपरियासग्गाहोति असुद्धिमग्गे ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति विपरीतग्गाहो.
चिरपारिवासियट्ठेनाति चिरपरिवुत्थताय पुराणभावेन. आसवनट्ठेनाति सन्दनट्ठेन, पवत्तनट्ठेनाति अत्थो. सवतीति पवत्तति. अवधिअत्थो आ-कारो, अवधि च मरियादाभिविधिभेदतो दुविधो. तत्थ मरियादो किरियं बहि कत्वा पवत्तति यथा ‘‘आ पाटलिपुत्ता वुट्ठो देवो’’ति. अभिविधि किरियं ब्यापेत्वा पवत्तति यथा ‘‘आ भवग्गा भगवतो यसो पवत्तो’’ति. अभिविधिअत्थो अयं आ-कारो वेदितब्बो.
कत्थचि द्वे आसवा आगताति विनयपाळिं (पारा. ३९) सन्धायाह. तत्थ हि ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय, सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति (पारा. ३९) द्विधा आसवा आगताति. कत्थचीति तिकनिपाते आसवसुत्ते, (इतिवु. ५६; सं. नि. ५.१६३) अञ्ञेसु च सळायतनसुत्तादीसु (सं. नि. ४.३२१). सळायतनसुत्तेसुपि हि ‘‘तयोमे आवुसो आसवा कामासवो भवासवो अविज्जासवो’’ति तयो एव आगताति. निरयं गमेन्तीति निरयगामिनीया. यस्मा इध सासवं कुसलाकुसलं कम्मं आसवपरियायेन देसितं, तस्मा पञ्चगतिसंवत्तनीयभावेन आसवा आगता. इमस्मिं सङ्गीतिसुत्ते तयो आगताति. एत्थ यस्मा अञ्ञेसु च आ भवग्गं आ गोत्रभुं पवत्तन्तेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन, अभिब्यापनमदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, न अञ्ञेसं, तस्मा एतेस्वेव आसव-सद्दो निरुळ्हो दट्ठब्बो. न चेत्थ ‘‘दिट्ठासवो नागतो’’ति चिन्तेतब्बं भवतण्हाय, भवदिट्ठियापि भवासवग्गहणेनेव गहितत्ता. कामासवो नाम कामनट्ठेन, आसवनट्ठेन च. वुत्तायेव अत्थतो निन्नानाकरणतो.
कामे एसति गवेसति एतायाति कामेसना, कामानं अभिपत्थनावसेन, परियेट्ठिवसेन, परिभुञ्जनवसेन वा पवत्तरागो. भवेसना पन भवपत्थना, भवाभिरतिभवज्झोसानवसेन पवत्तरागो. दिट्ठिगतिकसम्मतस्साति अञ्ञतित्थियेहि परिकप्पितस्स, सम्भावितस्स च. ब्रह्मचरियस्साति तपोपक्कमस्स. तदेकट्ठन्ति ताहि रागदिट्ठीहि सहजेकट्ठं. कम्मन्ति अकुसलकम्मं. तम्पि हि कामादिके निब्बत्तनाधिट्ठानादिवसेन पवत्तं ‘‘एसती’’ति वुच्चति. अन्तग्गाहिका दिट्ठीति निदस्सनमत्तमेतं. या काचि पन मिच्छादिट्ठि तपोपक्कमहेतुका ब्रह्मचरियेसना एव.
आकारसण्ठानन्ति विसिट्ठाकारावट्ठानं कथंविधन्ति हि केन पकारेन सण्ठितं, समवट्ठितन्ति अत्थो. सद्दत्थतो पन विदहनं विसिट्ठाकारेन अवट्ठानं विधा, विधीयति विसदिसाकारेन ठपीयतीति विधा, कोट्ठासो. विदहनतो हीनादिवसेन विविधेनाकारेन दहनतो उपधारणतो विधा, मानोव. सेय्यसदिसहीनानं वसेनाति सेय्यसदिसहीनभावानं याथावा’ याथावभूतानं वसेन. तयो माना वुत्ता सेय्यस्सेव उप्पज्जनका. एस नयो सदिसहीनेसुपि. तेनाह ‘‘अयञ्हि मानो’’तिआदि. इदानि यथाउद्दिट्ठे नवविधेपि माने वत्थुविभागेन दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. राजूनञ्चेव पब्बजितानञ्च उप्पज्जति कस्मा? ते विसेसतो अत्तानं सेय्यतो दहन्तीति. इदानि तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘राजा ही’’तिआदिमाह. को मया सदिसो अत्थीति को-सद्दो पटिक्खेपत्थो, अञ्ञो सदिसो नत्थीति अधिप्पायो. एतेसंयेवाति राजूनं, पब्बजितानञ्च. उप्पज्जति सेट्ठवत्थुकत्ता तस्स. ‘‘हीनोहमस्मी’’ति मानेपि एसेव नयो.
‘‘को मया सदिसो अञ्ञो राजपुरिसो अत्थी’’ति वा ‘‘मय्हं अञ्ञेहि सद्धिं किं नानाकरण’’न्ति वा ‘‘अमच्चो ति नामामेव…पे… नामाह’’न्ति वाति सदिसस्स सेय्यमानादीनं तिण्णं पवत्तिआकारदस्सनं.
दासादीनन्ति आदि-सद्देन भतिक कम्मकरादीनं पराधीनवुत्तिकानं गहणं. आदि-सद्देन वा गहिते एव ‘‘पुक्कुसचण्डालादयोपी’’ति सयमेव दस्सेति. ननु च मानो नामायं संपग्गहरसो, सो कथं ओमाने सम्भवतीति? सोपि अवकरणमुखेन विधानवत्थुना पग्गण्हनवसेनेव पवत्ततीति नायं विरोधो. तेनेवाह ‘‘किं दासो नाम अहन्ति एते माने करोती’’ति. तथा हिस्स याथावमानता वुत्ता.
याथावमाना भवनिकन्ति विय, अत्तदिट्ठि विय च न महासावज्जा, तस्मा ते न अपायगमनीया. यथाभूतवत्थुकताय हि ते याथावमाना. ‘‘अरहत्तमग्गवज्झा’’ति च तस्स अनवसेसप्पहायिताय वुत्तं. दुतियततियमग्गेहि च ते यथाक्कमं पहीयन्ति, ये ओळारिकतरा, ओळारिकतमा च. मानो हि ‘‘अहं अस्मी’’ति पवत्तिया उपरिमग्गेसु सम्मादिट्ठिया उजुविपच्चनीको हुत्वा पहीयति. अयाथावमाना नाम अयथाभूतवत्थुकताय, तेनेव ते महासावज्जभावेन पठममग्गवज्झा वुत्ता.
अतति सततं गच्छति पवत्ततीति अद्धा, कालोति आह ‘‘तयो अद्धाति तयो काला’’ति. सुत्तन्तपरियायेनाति भद्देकरत्तसुत्तादीसु (म. नि. ३.२८३) आगतनयेन. तत्थ हि ‘‘यो चावुसो मनो, ये च धम्मा, उभयमेतं पच्चुप्पन्नं, तस्मिं चे पच्चुप्पन्ने छन्दरागपटिबद्धं होति विञ्ञाणं, छन्दरागपटिबद्धत्ता विञ्ञाणस्स तदभिनन्दति, तदभिनन्दन्तो पच्चुप्पन्नेसु धम्मेसु संहीरती’’ति (म. नि. ३.२८४) अद्धापच्चुप्पन्नं सन्धाय एवं वुत्तं. तेनाह ‘‘पटिसन्धितो पुब्बे’’तिआदि. तदन्तरन्ति तेसं चुतिपटिसन्धीनं वेमज्झं पच्चुप्पन्नो अद्धा, यो पुब्बन्तापरन्तानं वेमज्झताय ‘‘पुब्बन्तापरन्ते कङ्खति, (ध. स. ११२३) पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाण’’न्ति (ध. स. १०६७, ११०६, ११२८) एवमादीसु ‘‘पुब्बन्तापरन्तो’’ति च वुच्चति. भङ्गो धम्मो अतीतंसेन सङ्गहितोति आह ‘‘भङ्गतो उद्धं अतीतो अद्धा नामा’’ति. तथा अनुप्पन्नो धम्मो अनागतंसेन सङ्गहितोति आह ‘‘उप्पादतो पुब्बे अनागतो अद्धा नामा’’ति. खणत्तयेति उप्पादो, ठिति, भङ्गोति तीसु खणेसु. यदा हि धम्मो हेतुपच्चयस्स समवाये उप्पज्जति, यदा च वेति, इति द्वीसुपि खणेसु ठितिक्खणे विय पच्चुप्पन्नोति. धम्मानञ्हि पाकभावूपाधिकं पत्तब्बं उदयो, विद्धंसभावूपाधिकं वयो, तदुभयवेमज्झं ठिति. यदि एवं अद्धा नामायं धम्मो एव आपन्नोति? न धम्मो, धम्मस्स पन अवत्थाभेदो, तञ्च उपादाय लोके कालसमञ्ञाति दस्सेतुं ‘‘अतीतादिभेदो च नाम अय’’न्तिआदि वुत्तं. इधाति इमस्मिं लोके. तेनेव वोहारेनाति तं तं अवत्थाविसेसं उपादाय धम्मो ‘‘अतीतो अनागतो पच्चुप्पन्नो’’ति येन वोहारेन वोहरीयति, धम्मप्पवत्तिमत्तताय हि परमत्थतो अविज्जमानोपि कालो तस्सेव धम्मस्स पवत्तिअवत्थाविसेसं उपादाय तेनेव वोहारेन ‘‘अतीतो अद्धा’’तिआदिना वुत्तो.
अन्त-सद्दो लोके परियोसाने, कोटियं निरुळ्होति तदत्थं दस्सेन्तो ‘‘अन्तोयेव अन्तो’’ति आह, कोटि अन्तोति अत्थो. परभागोति पारिमन्तो. अमति गच्छति भवप्पबन्धो निट्ठानं एत्थाति अन्तो, कोटि. अमनं निट्ठानगमनन्ति अन्तो, ओसानं. सो पन ‘‘एसेवन्तो दुक्खस्सा’’ति (म. नि. ३.३९३; सं. नि. २.५१) वुत्तत्ता दुक्खण्णवस्स पारिमन्तोति आह ‘‘परभागो’’ति. अम्मति परिभुय्यति हीळीयतीति अन्तो, लामको. अम्मति भागसो ञायतीति अन्तो, अंसोति आह ‘‘कोट्ठासो अन्तो’’ति. सन्तो परमत्थतो विज्जमानो कायो धम्मसमूहोति सक्कायो, खन्धा, ते पन अरियसच्चभूता इधाधिप्पेताति वुत्तं ‘‘पञ्चुपादानक्खन्धा’’ति. पुरिमतण्हाति येसं निब्बत्तिका, तन्निब्बत्तितो पगेव सिद्धा तण्हा. अप्पवत्तिभूतन्ति नप्पवत्तति तदुभयं एत्थाति तेसं अप्पवत्तिट्ठानभूतं. यदि ‘‘सक्कायो अन्तो’’तिआदिना अञ्ञमञ्ञं विभत्तिताय दुक्खसच्चादयो गहिता, अथ कस्मा मग्गो न गहितोति आह ‘‘मग्गो पना’’तिआदि. तत्थ उपायत्ताति उपायभावतो, सम्पापकहेतुभावतोति अत्थो.
यदि पन हेतुमन्तग्गहणेनेव हेतु गहितो होति, ननु एवं सक्कायग्गहणेनेव तस्स हेतुभूतो सक्कायसमुदयो गहितो होतीति? तस्स गहणे सङ्खतदुको विय, सप्पच्चयदुको विय च दुकोवायं आपज्जति, न तिको. यथा पन सक्कायं गहेत्वा सक्कायसमुदयोपि गहितो, एवं सक्कायनिरोधं गहेत्वा सक्कायनिरोधुपायो गय्हेय्य, एवं सति चतुक्को अयं आपज्जेय्य, न तिको, तस्मा हेतुमन्तग्गहणेन हेतुग्गहणं न चिन्तेतब्बं. अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सिया – इध सक्कायसक्कायसमुदया अनादिकालिका, असति मग्गभावनायं पच्चयानुपरमेन अपरियन्ता च, निब्बानं पन अप्पच्चयत्ता अत्तनो निच्चताय एव सब्बदाभावीति अनादिकालिको, अपरियन्तो च. इति इमानि तीणि सच्चानि महाथेरो इमाय सभागताय ‘‘तयो अन्ता’’ति तिकं कत्वा दस्सेति. अरियमग्गो पन कदाचि करहचि लब्भमानो न तथाति तस्स अतिविय दुल्लभपातुभावतं दीपेतुं तिकतो बहिकतोति अयमेत्थ अत्तनोमति.
दुक्खताति दुक्खभावो, दुक्खंयेव वा यथा देवो एव देवता. दुक्ख-सद्दो चायं अदुक्खसभावेसुपि सुखुपेक्खासु कञ्चि अनिट्ठताविसेसं उपादाय पवत्ततीति ततो निवत्तेन्तो सभावदुक्खवाचिना एकेन दुक्ख-सद्देन विसेसेत्वा ‘‘दुक्खदुक्खता’’ति आह. भवति हि एकन्ततो तंसभावेपि अत्थे अञ्ञस्स धम्मस्स येन केनचि सदिसतालेसेन ब्यभिचारासङ्काति विसेसितब्बता यथा ‘‘रूपरूपं तिलतेल’’न्ति (विभ. अट्ठ. पकिण्णकथा) च. सङ्खारभावेनाति सङ्खतभावेन. पच्चयेहि सङ्खरीयन्तीति सङ्खारा, अदुक्खमसुखवेदना. सङ्खरियमानत्ता एव हि असारकताय परिदुब्बलभावेन भङ्गभङ्गाभिमुखक्खणेसु विय अत्तलाभक्खणेपि विबाधप्पत्ता एव हुत्वा सङ्खारा पवत्तन्तीति आह ‘‘सङ्खतत्ता उप्पादजराभङ्गपीळिता’’ति. तस्माति यथावुत्तकारणतो. अञ्ञदुक्खसभावविरहतोति दुक्खदुक्खताविपरिणामदुक्खतासङ्खातस्स अञ्ञस्स दुक्खसभावस्स अभावतो. विपरिणामेति परिणामे, विगमेति अत्थो. तेनाह पपञ्चसूदनियं ‘‘विपरिणामदुक्खाति नत्थिभावो दुक्ख’’न्ति. अपरिञ्ञातवत्थुकानञ्हि सुखवेदनुपरमो दुक्खतो उपट्ठाति, स्वायमत्थो पियविप्पयोगेन दीपेतब्बो. तेनाह ‘‘सुखस्स ही’’तिआदि. पुब्बे वुत्तनयो पदेसनिस्सितो वेदनाविसेसमत्तविसयत्ताति अनवसेसतो सङ्खारदुक्खतं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’ति दुतियनयो वुत्तो. ननु च ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति (ध. प. २७८) वचनतो सुखदुक्खवेदनानम्पि सङ्खारदुक्खता आपन्नाति? सच्चमेतं, सा पन सामञ्ञजोतनाअपवादभूतेन इतरदुक्खतावचनेन निवत्तीयतीति नायं विरोधो. तेनेवाह ‘‘ठपेत्वा दुक्खवेदनं सुखवेदनञ्चा’’ति.
मिच्छासभावोति ‘‘हितसुखावहो मे भविस्सती’’ति एवं आसीसितोपि तथा अभावतो, असुभादीसुयेव ‘‘सुभ’’न्तिआदिविपरीतप्पवत्तितो च मिच्छासभावो, मुसासभावोति अत्थो. मातुघातकादीसु पवत्तमानापि हि हितसुखं इच्छन्ताव पवत्तन्तीति ते धम्मा ‘‘हितसुखावहा मे भविस्सन्ती’’ति आसीसिता होन्ति. तथा असुभासुखानिच्चानत्तेसु सुभादिविपरियासदळ्हताय आनन्तरियकम्मनियतमिच्छादिट्ठीसु पवत्ति होतीति ते धम्मा असुभादीसु सुभादिविपरीतप्पवत्तिका होन्ति. विपाकदाने सति खन्धभेदानन्तरमेव विपाकदानतो नियतो, मिच्छत्तो च सो नियतो चाति मिच्छत्तनियतो. अनेकेसु आनन्तरियेसु कतेसु यं तत्थ बलवं, तं विपच्चति, न इतरानीति एकन्तविपाकजनकताय नियतता न सक्का वत्तुन्ति ‘‘विपाकदाने सती’’ति वुत्तं. खन्धभेदानन्तरन्ति चुतिअनन्तरन्ति अत्थो. चुति हि मरणनिद्देसे ‘‘खन्धानं भेदो’’ति (दी. नि. २.३९०; म. नि. १.१२३; ३.३७३; विभ. १९३) वुत्ता, एतेन वचनेन सति फलदाने चुतिअनन्तरो एव एतेसं फलकालो, न अञ्ञोति फलकालनियमेन नियतता वुत्ता होति, न फलदाननियमेनाति नियतफलकालानं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं, दिट्ठधम्मवेदनीयानम्पि नियतता आपज्जति, तस्मा विपाकधम्मधम्मानं पच्चयन्तरविकलतादीहि अविपच्चमानानम्पि अत्तनो सभावेन विपाकधम्मता विय बलवता आनन्तरियेन विपाके दिन्ने अविपच्चमानानम्पि आनन्तरियानं फलदाने नियतसभावा, आनन्तरियसभावा च पवत्तीति अत्तनो सभावेन फलदाननियमेनेव नियतता, आनन्तरियता च वेदितब्बा. अवस्सञ्च नियतसभावा, आनन्तरियसभावा च तेसं पवत्तीति सम्पटिच्छितब्बमेतं अञ्ञस्स बलवतो आनन्तरियस्स अभावे चुतिअनन्तरं एकन्तेन फलदानतो.
ननु एवं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं अञ्ञस्मिं विपाकदायके असति चुतिअनन्तरमेव एकन्तेन फलदानतो आनन्तरियसभावा, नियतसभावा च पवत्ति आपज्जतीति? नापज्जति असमानजातिकेन चेतोपणिधिवसेन, उपघातकेन च निवत्तेतब्बविपाकत्ता अनन्तरेकन्तफलदायकत्ताभावा, न पन आनन्तरियानं पठमज्झानादीनं दुतियज्झानादीनि विय असमानजातिकं फलनिवत्तकं अत्थि सब्बानन्तरियानं अवीचिफलत्ता, न च हेट्ठूपपत्तिं इच्छतो सीलवतो चेतोपणिधि विय उपरूपपत्तिजनककम्मबलं आनन्तरियबलं निवत्तेतुं समत्थो चेतोपणिधि अत्थि अनिच्छन्तस्सेव अवीचिपातनतो, न च आनन्तरियुपघातकं किञ्चि कम्मं अत्थि. तस्मा तेसंयेव अनन्तरेकन्तविपाकजनकसभावा पवत्तीति. अनेकानि च आनन्तरियानि कतानि एकन्ते विपाके नियतत्ता उपरताविपच्चनसभावासङ्कत्ता निच्छितानि सभावतो नियतानेव. चुतिअनन्तरं पन फलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्तानि, तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीलानि अनन्तरपयोजनानि चाति सभावतो आनन्तरियानेव च होन्ति. तेसु पन समानसभावेसु एकेन विपाके दिन्ने इतरानि अत्तना कातब्बकिच्चस्स तेनेव कतत्ता न दुतियं ततियञ्च पटिसन्धिं करोन्ति, न समत्थताविघातत्ताति नत्थि तेसं नियतानन्तरियतानिवत्तीति. न हि समानसभावं समानसभावस्स समत्थतं विहनतीति. एकस्स पन अञ्ञानिपि उपत्थम्भकानि होन्तीति दट्ठब्बानीति. सम्मासभावेति सच्चसभावे. नियतो एकन्तिको अनन्तरमेव फलदानेनाति सम्मत्तनियमतो.न नियतोति उभयथापि न नियतो. अवसेसानं धम्मानन्ति किलेसानन्तरियकम्मनिय्यानिकधम्मेहि अञ्ञेसं धम्मानं.
तमन्धकारोति तमो अन्धकारोति पदविभागो. अविज्जा तमो नाम आरम्मणस्स छादनट्ठेन. तेनेवाह ‘‘तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो (म. नि. १.३८५; पारा. १२), तमोक्खन्धो पदालितो’’ति (सं. नि. १.१६४) च आदि. अविज्जासीसेन विचिकिच्छा वुत्ता महता सम्मोहेन सब्बकालं अवियुज्जनतो. आगम्माति पत्वा. कङ्खतीति ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदिना (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) कङ्खं उप्पादेति संसयं आपज्जति. अधिमुच्चितुं न सक्कोतीति पसादाधिमोक्खवसेन अधिमुच्चितुं न सक्कोति. तेनाह ‘‘न सम्पसीदती’’ति. यावत्तकञ्हि यस्मिं वत्थुस्मिं विचिकिच्छा न विगच्छति, ताव तत्थ सद्धाधिमोक्खो अनवसरोव. न केवलं सद्धाधिमोक्खो, निच्छयाधिमोक्खोपि तत्थ न पतिट्ठहति एव.
न रक्खितब्बानीति ‘‘इमानि मया रक्खितब्बानी’’ति एवं कत्थचि रक्खाकिच्चं नत्थि परतो रक्खितब्बस्सेव अभावतो. सतिया एव रक्खितानीति मुट्ठस्सच्चस्स बोधिमूले एव सवासनं समुच्छिन्नत्ता सतिया रक्खितब्बानि नाम सब्बदापि रक्खितानि एव. नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितन्ति तथागतस्स कायदुच्चरितं नाम नत्थेव, यतो सुपरिसुद्धो कायसमाचारो भगवतो. नो अपरिसुद्धा, परिसुद्धा एव अपरिसुद्धिहेतूनं किलेसानं पहीनत्ता. तथापि विनये अपकतञ्ञुतावसेन सिया तेसं अपारिसुद्धिलेसो, न भगवतोति दस्सेतुं ‘‘न पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ विहारकारं आपत्तिन्ति एकवचनवसेन ‘‘आपत्तियो’’ति एत्थ आपत्ति-सद्दं आनेत्वा योजेतब्बं. अभिधेय्यानुरूपञ्हि लिङ्गवचनानि होन्ति. एस नयो सेसेसुपि. ‘‘मनोद्वारे’’ति इदं तस्सा आपत्तिया अकिरियसमुट्ठानताय वुत्तं. न हि मनोद्वारे पञ्ञत्ता आपत्ति अत्थीति. सउपारम्भवसेनाति सवत्तब्बतावसेन, न पन दुच्चरितलक्खणापत्तिवसेन, यतो नं भगवा पटिक्खिपति. यथा आयस्मतो महाकप्पिनस्सापि ‘‘गच्छेय्यं वाहं उपोसथं, न वा गच्छेय्यं. गच्छेय्यं वाहं सङ्घकम्मं, न वा गच्छेय्य’’न्ति (महाव. १३७) परिवितक्कितं. मनोदुच्चरितन्ति मनोद्वारिकं अप्पसत्थं चरितं. सत्थारा अप्पसत्थताय हि तं दुच्चरितं नाम जातं, न सभावतो.
यस्मा महाकारुणिको भगवा सदेवकस्स लोकस्स हितसुखाय एव पटिपज्जमानो अच्चन्तविवेकज्झासयताय तब्बिधुरं धम्मसेनापतिनो चित्तुप्पादं पटिक्खिपन्तो ‘‘न खो ते…पे… उप्पादेतब्ब’’न्ति अवोच, तस्मा सो थेरस्स चित्तुप्पादो भगवतो न पासंसोति कत्वा मनोदुच्चरितं नाम जातो, तस्स च पटिक्खेपो उपारम्भोति आह ‘‘तस्मिं मनोदुच्चरिते उपारम्भं आरोपेन्तो’’ति. भगवतो पन एत्तकम्पि नत्थि, यतो पवारणासुत्ते ‘‘हन्द दानि, भिक्खवे, पवारेमि वो, न च मे किञ्चि गरहथ कायिकं वा वाचसिकं वा’’ति (सं. नि. १.२१५) वुत्तो भिक्खुसङ्घो ‘‘न खो मयं भन्ते भगवतो किञ्चि गरहाम कायिकं वा वाचसिकं वा’’ति सत्थु परिसुद्धकायसमाचारादिकं सिरसा सम्पटिच्छि. अयञ्हि लोकनाथस्स दुच्चरिताभावो बोधिसत्तभूमियम्पि चरियाचिरानुगतो अहोसि, पगेव बुद्धभूमियन्ति दस्सेन्तो ‘‘अनच्छरियञ्चेत’’न्तिआदिमाह.
बुद्धानंयेव धम्मा गुणा, न अञ्ञेसन्ति बुद्धधम्मा. तथा हि ते बुद्धानं आवेणिकधम्माति वुच्चन्ति. तत्थ ‘‘नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरित’’न्तिआदिना कायवचीमनोदुच्चरिताभाववचनं यथाधिकारं कायकम्मादीनं ञाणानुपरिवत्तिताय लद्धगुणकित्तनं, न आवेणिकधम्मन्तरदस्सनं. सब्बस्मिञ्हि कायकम्मादिके ञाणानुपरिवत्तिनि कुतो कायदुच्चरितादीनं सम्भवो. ‘‘बुद्धस्स अप्पटिहतञाण’’न्तिआदिना वुत्तानि सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो विसुंयेव तीणि ञाणानि चतुयोनिपञ्चगतिपरिच्छेदकञाणानि विया’’ति वदन्ति. एकंयेव हुत्वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं नाम सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव. नत्थि छन्दस्स हानीति सत्तेसु हितछन्दस्स हानि नत्थि. नत्थि वीरियस्स हानीति खेमपविवेकवितक्कानुगतस्स वीरियस्स हानि नत्थि. ‘‘नत्थि दवाति खिड्डाधिप्पायेन किरिया नत्थि. नत्थि रवाति सहसा किरिया नत्थी’’ति वदन्ति, सहसा पन किरिया दवा ‘‘अञ्ञं करिस्सामी’’ति अञ्ञकरणं रवा. खलितन्ति विरज्झनं ञाणेन अप्फुटं. सहसाति वेगायितत्तं तुरितकिरिया. अब्यावटो मनोति निरत्थको चित्तसमुदाचारो. अकुसलचित्तन्ति अञ्ञाणुपेक्खमाह, अयञ्च दीघभाणकानं पाठो आकुलो विय. अयं पन पाठो अनाकुलो –
अतीतंसे बुद्धस्स भगवतो अप्पटिहतञाणं, अनागतंसे, पच्चुप्पन्नंसे. इमेहि तीहि धम्मेहि समन्नागतस्स बुद्धस्स भगवतो सब्बं कायकम्मं ञाणपुब्बङ्गमं ञाणानुपरिवत्ति, सब्बं वचीकम्मं, सब्बं मनोकम्मं. इमेहि छहि धम्मेहि समन्नागतस्स बुद्धस्स भगवतो नत्थि छन्दस्स हानि, नत्थि धम्मदेसनाय, नत्थि वीरियस्स, नत्थि समाधिस्स, नत्थि पञ्ञाय, नत्थि विमुत्तिया. इमेहि द्वादसहि धम्मेहि समन्नागतस्स बुद्धस्स भगवतो नत्थि दवा, नत्थि रवा, नत्थि अप्फुटं, नत्थि वेगायितत्तं, नत्थि अब्यावटमनो, नत्थि अप्पटिसङ्खानुपेक्खाति.
तत्थ अप्पटिसङ्खानुपेक्खाति अञ्ञाणुपेक्खा. सेसं वुत्तनयमेव. एत्थ च तथागतस्स आजीवपारिसुद्धिं कायवचीमनोसमाचारपारिसुद्धियाव सङ्गहेत्वा समाचारत्तयवसेन महाथेरेन तिको देसितो.
किञ्चनाति किञ्चिक्खा. इमे पन रागादयो पलिबुन्धनट्ठेन किञ्चना वियाति किञ्चना. तेनाह ‘‘किञ्चनाति पलिबोधा’’ति.
अनुदहनट्ठेनाति अनु अनु दहनट्ठेन. रागादयो अरूपधम्मा इत्तरक्खणा कथं अनुदहन्तीति आसङ्कं निवत्तेतुं ‘‘तत्थ वत्थूनी’’ति वुत्तं, दट्ठब्बानीति वचनसेसो. तत्थाति तस्मिं रागादीनं अनुदहनट्ठे. वत्थूनीति सासने, लोके च पाकटत्ता पच्चक्खभूतानि कारणानि. रागो उप्पन्नो तिखिणकरो हुत्वा. तस्मा तंसमुट्ठाना तेजोधातु अतिविय तिखिणभावेन सद्धिं अत्तना सहजातधम्मेहि हदयप्पदेसं झापेसि यथा तं बाहिरा तेजोधातु सनिस्सयं. तेन सा भिक्खुनी सुपतो विय ब्याधि झायित्वा मता. तेनाह ‘‘तेनेव झायित्वा कालमकासी’’ति. दोसस्स निस्सयानं दहनता पाकटा एवाति इतरं दस्सेतुं ‘‘मोहवसेन ही’’तिआदि वुत्तं. अतिवत्तित्वाति अतिक्कमित्वा.
कामं आहुनेय्यग्गिआदयो तयो अग्गी ब्राह्मणेहि इच्छिता सन्ति, ते पन तेहि इच्छितमत्ता, न सत्तानं तादिसा अत्थसाधका. ये पन सत्तानं अत्थसाधका, ते दस्सेतुं ‘‘आहुनं वुच्चती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ आदरेन हुननं पूजनं आहुनन्ति सक्कारो ‘‘आहुन’’न्ति वुच्चति, तं आहुनं अरहन्ति. तेनाह भगवा ‘‘आहुनेय्याति भिक्खवे मातापितूनमेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०६). यदग्गेन च ते पुत्तानं बहुकारताय आहुनेय्याति तेसु सम्मापटिपत्ति नेसं हितसुखावहा, तदग्गेन तेसु मिच्छापटिपत्ति अहितदुक्खावहाति आह ‘‘तेसु…पे… निब्बत्तन्ती’’ति. स्वायमत्थोति यो मातापितूनं अत्तनो उपरि विप्पटिपन्नानं पुत्तानं अनुदहनस्स पच्चयभावेन अनुदहनट्ठो, सो अयमत्थो. मित्तविन्दकवत्थुनाति मित्तविन्दकस्स नाम मातरि विप्पटिपन्नस्स पुरिसस्स ताय एव विप्पटिपत्तिया चिरतरं कालं आपायिकदुक्खानुभवनदीपनेन वत्थुना वेदितब्बो.
इदानि तमत्थं कस्सपस्स भगवतो काले पवत्तं विभावेतुं ‘‘मित्तविन्दको ही’’तिआदि वुत्तं. धनलोभेन, न धम्मच्छन्देनाति अधिप्पायो. अकुतोभयं केनचि अनुट्ठापनीयताय. निवारेसि समुद्दपयाता नाम बह्वन्तरायाति अधिप्पायेन. अन्तरं कत्वाति अतिक्कमनवसेन द्विन्नं पादानं अन्तरे कत्वा.
नावा अट्ठासि तस्स पापकम्मबलेन वातस्स अवायनतो. एकदिवसं रक्खितउपोसथकम्मानुभावेन सम्पत्तिं अनुभवन्तो. यथा पुरिमाहि परतो मा अगमासीति वुत्तो, एवं अपरापराहिपीति आह ‘‘ताहि ‘परतो परतो मा अगमासी’ति वुच्चमानो’’ति. खुरचक्कधरन्ति खुरधारूपमचक्कधरं एकं पुरिसं. उपट्ठासि पापकम्मस्स बलेन.
चतुब्भीति चतूहि अच्छरासदिसीहि विमानपेतीहि, सम्पत्तिं अनुभवित्वाति वचनसेसो. अट्ठज्झगमाति रूपादिकामगुणेहि ततो विसिट्ठतरा अट्ठ विमानपेतियो अधिगच्छि. अत्रिच्छन्ति अत्रिच्छासङ्खातेन अतिलोभेन समन्नागतत्ता अत्र अत्र कामगुणे इच्छन्तो. चक्कन्ति खुरचक्कं. आसदोति अनत्थावहभावेन आसादेति.
सोति गेहसामिको भत्ता. पुरिमनयेनेवाति अनुदहनस्स पच्चयताय.
अतिचारिनीति सामिकं अतिक्कमित्वा चारिनी मिच्छाचारिनी. रत्तिं दुक्खन्ति अत्तनो पापकम्मानुभावसमुपट्ठितेन सुनखेन खादितब्बतादुक्खं. वञ्चेत्वाति तं अजानापेत्वाव कारणट्ठानगमनं सन्धाय वुत्तं. पटपटन्तीति पटपटा कत्वा. अनुरवदस्सनञ्हेतं. मुट्ठियोगो किरायं तस्स सुनखन्तरधानस्स, यदिदं खेळपिण्डं भूमियं निट्ठुभित्वा पादेन घंसनं. तेन वुत्तं ‘‘सो तथा अकासि.सुनखा अन्तरधायिंसू’’ति.
दक्खिणाति चत्तारो पच्चया दिय्यमाना दक्खन्ति एतेहि हितसुखानीति. तं दक्खिणं अरहतीति दक्खिणेय्यो, भिक्खुसङ्घो. रेवतीवत्थु विमानवत्थुपेतवत्थूसु (वि. व. ८६१ आदयो) तेसं अट्ठकथायञ्च (वि. व. ९७७-९८०; पे. व. अट्ठ. ७१४-७३६) आगतनयेन वेदितब्बं.
‘‘तिविधेन रूपसङ्गहो’’ति एत्थ ननु सङ्गहो एकविधोव, सो कस्मा ‘‘चतुब्बिधो’’ति वुत्तोति? ‘‘सङ्गहो’’ति अत्थं अवत्वा अनिद्धारितत्थस्स सद्दस्सेव वुत्तत्ता. ‘‘तिविधेन रूपसङ्गहो’’तिआदीसु (ध. स. रूपकण्ड-तिके) पदेसु सङ्गह-सद्दो ताव अत्तनो अत्थवसेन चतुब्बिधोति अयञ्हेत्थ अत्थो. अत्थोपि वा अनिद्धारितविसेसो सामञ्ञेन गहेतब्बतं पत्तो ‘‘तिविधेन रूपसङ्गहो’’तिआदीसु (ध. स. रूपकण्ड-तिके) ‘‘सङ्गहो’’ति वुत्तोति न कोचि दोसो. निद्धारिते हि विसेसे तस्स एकविधता सिया, न ततो पुब्बेति. ‘‘जातिसङ्गहो’’ति वुत्तेपि जाति-सद्दस्स सापेक्खसद्दत्ता अत्तनो जातिया सङ्गहोति अयमत्थो विञ्ञायतेव सम्बन्धारहस्स अञ्ञस्स अवुत्तत्ता यथा ‘‘मातापितु उपट्ठान’’न्ति (खु. पा. ५.६; सु. नि. २६५). अट्ठकथायं पन यथाधिप्पेतमत्थं अपरिपुण्णं कत्वा दस्सेतुं ‘‘जातिसङ्गहो’’ इच्चेव वुत्तं. समानजातिकानं सङ्गहो, समानजातिया वा सङ्गहो सजातिसङ्गहो. सञ्जायति एत्थाति सञ्जाति, सञ्जातिया सङ्गहो सञ्जातिसङ्गहो, सञ्जातिदेसेन सङ्गहोति अत्थो. किरियाय एवरूपाय सङ्गहो किरियासङ्गहो. रूपक्खन्धगणनन्ति ‘‘रूपक्खन्धो’’ति गणनं सङ्ख्यं गच्छति रुप्पनसभावत्ता. तीहि कोट्ठासेहि रूपगणनाति वक्खमानेहि तीहि भागेहि रूपस्स सङ्गहो, गणेतब्बताति अत्थो.
रूपायतनं निपस्सति पच्चक्खतो विजानातीति निदस्सनं, चक्खुविञ्ञाणं, निदस्सतीति वा निदस्सनं, दट्ठब्बभावो, चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरभावो, तस्स च रूपायतनतो अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि रूपायतनं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा ‘‘सह निदस्सनेनाति सनिदस्सन’’न्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. धम्मसभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो सभावो, सो अञ्ञो विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवञ्हि अत्थविसेसावबोधो होतीति. चक्खुपटिहननसमत्थतोति चक्खुनो घट्टनसमत्थताय. घट्टनं विय च घट्टनं दट्ठब्बं. दुतियेन अत्थविकप्पेन दट्ठब्बभावसङ्खातं नास्स निदस्सनन्ति अनिदस्सनन्ति योजना. एत्थ च दसन्नं आयतनानं यथारहं सयं, निस्सयवसेन च सम्पत्तानं, असम्पत्तानञ्च पटिमुखभावो अञ्ञमञ्ञपतनं पटिहननं, येन ब्यापारादिविकारपच्चयन्तरसन्निधाने चक्खादीनं विसयेसु विकारुप्पत्ति. तत्थ ब्यापारो चक्खादीनं सविसयेसु आविच्छन्नं, रूपादीनं इट्ठानिट्ठता, तत्थ च चित्तस्स आभुजनन्ति इमे आदिसद्दसङ्गहिता. तेहि विकारप्पत्तिया पच्चयन्तरब्यापारतो अञ्ञन्ति कत्वा अनुग्गहूपघातो विकारो. उपनिस्सयो पन अप्पधानस्स पच्चयो इध गहितो. कारणकारणम्पि कारणमेवाति गय्हमाने सिया तस्सापि सङ्गहोति. वुत्तप्पकारन्ति ‘‘चक्खुविञ्ञाणसङ्खात’’न्ति वुत्तप्पकारं. नास्स पटिघोति एत्थापि ‘‘वुत्तप्पकार’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धो. अवसेसं सोळसविधं सुखुमरूपं.
सङ्खरोन्तीति सम्पिण्डेन्ति. चेतना हि आयूहनरसताय यथा सम्पयुत्तधम्मे यथासकं किच्चेसु संविदहन्ती विय अभिसन्दहन्ती वत्तमाना तेनेव किच्चविसेसेन ते सम्पिण्डेन्ती विय होति, एवं अत्तनो विपाकधम्मेपि पच्चयसमवाये सङ्खरोन्ती सम्पिण्डेन्ती विय होति. तेनाह ‘‘सहजात…पे… रासी करोन्ती’’ति. अभिसङ्खरोतीति अभिविसिट्ठं कत्वा सङ्खरोति. पुञ्ञाभिसङ्खारो हि अत्तनो फलं इतरस्स फलतो अतिविय विसिट्ठं भिन्नं कत्वा सङ्खरोति पच्चयतो, सभावतो, पवत्तिआकारतो च सयं इतरेहि विसिट्ठसभावत्ता. एस नयो इतरेहिपि. पुज्जभवफलनिब्बत्तनतो, अत्तनो सन्तानस्स पुननतो च पुञ्ञो.
महाचित्तचेतनानन्ति असङ्ख्येय्यायुनिप्फादनादिमहानुभावताय महाचित्तेसु पवत्तचेतनानं. अट्ठेव चेतना होन्ति, या कामावचरा कुसला. ‘‘तेरसपी’’ति कस्मा वुत्तं, ननु ‘‘नवा’’ति वत्तब्बं. न हि भावना ञाणरहिता युत्ताति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘यथा ही’’तिआदि. कसिणपरिकम्मं करोन्तस्साति कसिणेसु झानपरिकम्मं करोन्तस्स. ‘‘पथवी पथवी’’तिआदि भावना हि कसिणपरिकम्मं. तस्स हि परिकम्मस्स सुपगुणभावतो अनुयुत्तस्स तत्थ आदराकरणेन सिया ञाणरहितचित्तं. झानपच्चवेक्खणायपि एसेव नयो. केचि मण्डलकरणम्पि भावनं भजापेन्ति.
दानवसेन पवत्तचित्तचेतसिकधम्मा दानं, तत्थ ब्यापारभूता आयूहनचेतना दानं आरब्भ, दानञ्च अधिकिच्च उप्पज्जतीति वुत्ता. एवं इतरेसुपि. अयं सङ्खेपदेसनाति अयं पुञ्ञाभिसङ्खारे सङ्खेपतो अत्थदेसना, अत्थवण्णनाति अत्थो.
सोमनस्सचित्तेनाति अनुमोदनापवत्तिदस्सनमत्तमेतं दट्ठब्बं. उपेक्खासहगतेनापि हि अनुस्सरति एवाति. कामं निच्चसीलं, उपोसथसीलं, नियमसीलम्पि सीलमेव, परिपुण्णं पन सब्बङ्गसम्पन्नं सीलं दस्सेतुं ‘‘सीलपूरणत्थाया’’तिआदि वुत्तं. नयदस्सनं वा एतं, तस्मा ‘‘निच्चसीलं, उपोसथसीलं, नियमसीलं समादियिस्सामी’’ति विहारं गच्छन्तस्स, समादियित्वा समादिन्नसीले च तस्मिं, ‘‘साधु सुट्ठू’’ति आवज्जन्तस्स, तं सीलं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना सीलमयाति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.
पुब्बे समथवसेन भावनानयो गहितोति इदानि सम्मसननयेन तं दस्सेतुं ‘‘पटिसम्भिदायं वुत्तेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अनिच्चतोति अनिच्चभावतो. दुक्खतो, अनत्ततोति एत्थापि एसेव नयो.
तत्थ ये पञ्चुपादानक्खन्धा नामरूपभावेन परिग्गहिता, ते यस्मा द्वारारम्मणेहि सद्धिं द्वारप्पवत्तधम्मवसेन विभागं लभन्ति, तस्मा द्वारछक्कादिवसेन छ छक्का गहिता. यस्मा पन लक्खणेसु अनत्तलक्खणं दुब्बिभावं, तस्मा तस्स विभावनाय छ धातुयो गहिता. ततो येसु कसिणेसु इतो बाहिरकानं अत्ताभिनिवेसो, तानि इमेसं झानानं आरम्मणभावेन उपट्ठानाकारमत्तानि, इमानि पन तानि झानानीति दस्सनत्थं दस कसिणानि गहितानि. ततो दुक्खानुपस्सनाय परिवारभावेन पटिक्कूलाकारवसेन द्वत्तिंस कोट्ठासा गहिता. पुब्बे खन्धवसेन सङ्खेपतो इमे धम्मा गहिता, इदानि नातिसङ्खेपवित्थारनयेन च मनसि कातब्बाति दस्सनत्थं द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो च गहिता. तेसु इमे धम्मा सतिपि सुञ्ञानिरीहअब्यापारभावे धम्मसभावतो आधिपच्चभावेन पवत्तन्तीति अनत्तभावविभावनत्थं इन्द्रियानि गहितानि. एवं अनेकभेदभिन्नापि इमे धम्मा भूमित्तयपरियापन्नताय तिविधाव होन्तीति दस्सनत्थं तिस्सो धातुयो गहिता. एत्तावता निमित्तं दस्सेत्वा पवत्तं दस्सेतुं कामभवादयो नव भवा गहिता. एत्तके अभिञ्ञेय्यविसेसे पवत्तमनसिकारकोसल्लेन सण्हसुखुमेसु निब्बत्तितमहग्गतधम्मेसु मनसिकारो पवत्तेतब्बोति दस्सनत्थं झानअप्पमञ्ञारूपानि गहितानि. तत्थ झानानि नाम वुत्तावसेसारम्मणानि रूपावचरज्झानानि. पुन पच्चयपच्चयुप्पन्नविभागतो इमे धम्मा विभज्ज मनसिकातब्बाति दस्सनत्थं पटिच्चसमुप्पादङ्गानि गहितानि. पच्चयाकारमनसिकारो हि सुखेन, सुट्ठुतरञ्च लक्खणत्तयं विभावेति, तस्मा सो पच्छतो गहितो. एवं एते सम्मसनीयभावेन गहिता खन्धादिवसेन कोट्ठासतो पञ्चवीसतिविधा, पभेदतो पन अतीतादिभेदं अनामसित्वा गय्हमाना द्वीहि ऊनानि द्वेसतानि होन्ति. इदं तावेत्थ पाळिववत्थानं, अत्थविचारं पन इच्छन्तेहि परमत्थमञ्जूसायं विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
न पुञ्ञोति अपुञ्ञो. तस्स पुञ्ञ-सद्दे वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. सन्तानस्स इञ्जनहेतूनं नीवरणादीनं सुविक्खम्भनतो रूपतण्हासङ्खातस्स इञ्जितस्स अभावतो अनिञ्जं, अनिञ्जमेव ‘‘आनेञ्ज’’न्ति वुत्तं. तथा हि रूपारम्मणं रूपनिमित्तारम्मणं सब्बम्पि चतुत्थज्झानं निप्परियायेन ‘‘आनेञ्ज’’न्ति वुच्चति.
चत्तारो मग्गट्ठा, हेट्ठिमा तयो फलट्ठाति एवं सत्तविधो. तिस्सो सिक्खाति अधिसीलादिका तिस्सो सिक्खा. तासु जातोति वा सेक्खो, अरियपुग्गलो हि अरियाय जातिया जायमानो सिक्खासु जायति, न योनियं. सिक्खनसीलोति वा सेक्खो. पुग्गलाधिट्ठानाय वा कथाय सेक्खस्स अयन्ति अञ्ञासाधारणमग्गफलत्तयधम्मा सेक्खपरियायेन वुत्ता. असेक्खोति च यत्थ सेक्खभावासङ्का अत्थि, तत्थायं पटिसेधोति लोकियनिब्बानेसु असेक्खभावनापत्ति दट्ठब्बा. सीलसमाधिपञ्ञासङ्खाता हि सिक्खा अत्तनो पटिपक्खकिलेसेहिविप्पमुत्ता परिसुद्धा उपक्किलेसानं आरम्मणभावम्पि अनुपगमनतो एता ‘‘सिक्खा’’ति वत्तुं युत्ता अट्ठसुपि मग्गफलेसु विज्जन्ति, तस्मा चतुमग्गहेट्ठिमफलत्तयसमङ्गिनो विय अरहत्तफलसमङ्गीपि तासु सिक्खासु जातोति च तंसमङ्गिनो अरहतो इतरेसं विय सेक्खत्ते सति सेक्खस्स अयन्ति च सिक्खा सीलं एतस्साति च ‘‘सेक्खो’’ति वत्तब्बो सियाति तन्निवत्तनत्थं असेक्खोति यथावुत्तसेक्खभावपटिसेधो कतो. अरहत्तफले हि पवत्तमाना सिक्खा परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता न सिक्खाकिच्चं करोन्ति, केवलं सिक्खाफलभावेनेव पवत्तन्ति, तस्मा न ता सिक्खावचनं अरहन्ति, नापि तंसमङ्गी सेक्खवचनं, न च ‘‘सिक्खनसीलो, सिक्खासु जातो’’ति च वत्तब्बतं अरहति. हेट्ठिमफलेसु पन सिक्खा सकदागामिमग्गविपस्सनादीनं उपनिस्सयभावतो सिक्खाकिच्चं करोन्तीति सिक्खावचनं अरहन्ति, तंसमङ्गिनो च सेक्खवचनं, ‘‘सिक्खनसीला, सिक्खासु जाता’’ति च वत्तब्बतं अरहन्ति.
‘‘सिक्खतीति सेक्खो’’ति च अपरियोसितसिक्खो दस्सितोति. अनन्तरमेव ‘‘खीणासवो’’ति आदिं वत्वा ‘‘न सिक्खतीति असेक्खो’’ति वुत्तत्ता परियोसितसिक्खो दस्सितो, न सिक्खारहितो तस्स ततियपुग्गलभावेन गहितत्ता. वुद्धिप्पत्तसिक्खो वा असेक्खोति एतस्मिं अत्थे सेक्खधम्मेसु एव ठितस्स कस्सचि अरियस्स असेक्खभावापत्तीति अरहत्तमग्गधम्मा वुद्धिप्पत्ता, यथावुत्तेहि च अत्थेहि सेक्खोति कत्वा तंसमङ्गिनो अग्गमग्गट्ठस्स असेक्खभावो आपन्नोति? न तंसदिसेसु तब्बोहारतो. अरहत्तमग्गतो हि निन्नानाकरणं अरहत्तफलं ठपेत्वा परिञ्ञादिकिच्चकरणं, विपाकभावञ्च, तस्मा ते एव सेक्खधम्मा ‘‘अग्गफलधम्मभावं आपन्ना’’ति सक्का वत्तुं, कुसलसुखतो च विपाकसुखं सन्ततरताय पणीततरन्ति, वुद्धिप्पत्ता च ते धम्मा होन्तीति तंसमङ्गी ‘‘असेक्खो’’ति वुच्चतीति.
जातिमहल्लकोति जातिया वुड्ढतरो अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो. सो हि रत्तञ्ञुताय येभुय्येन जातिधम्मकुलधम्मपदेसु थावरियप्पत्तिया जातिथेरो नाम. थेरकरणा धम्माति सासने थिरभावकरा गुणा पटिपक्खनिम्मदनका. थेरोति वक्खमानेसु धम्मेसु थिरभावप्पत्तो. सीलवाति पासंसेन सातिसयेन सीलेन समन्नागतो, सीलसम्पन्नोति अत्थो, एतेन दुस्सील्यसङ्खातस्स बाल्यस्स अभावमाह. सुत्तगेय्यादि बहु सुतं एतेनाति बहुस्सुतो, एतेनास्स सुतविरहसङ्खातस्स बाल्यस्स अभावं, पटिसङ्खानबलेन च पतिट्ठितभावं वदति. ‘‘चतुन्नं झानानं लाभी’’ति इमिना नीवरणादिसङ्खातस्स बाल्यस्स अभावं, भावनाबलेन च पतिट्ठितभावं कथेति. ‘‘आसवानं खया’’तिआदिना अविज्जासङ्खातस्स बाल्यस्स सब्बसो अभावं, खीणासवत्थेरभावेन पतिट्ठितभावञ्चस्स दस्सेति. न चेत्थ समुदाये वाक्यपरिसमापनं, अथ खो पच्चेकं वाक्यपरिसमापनन्ति दस्सेन्तो ‘‘एवं वुत्तेसु धम्मेसू’’तिआदिमाह. थेरनामको वा ‘‘थेरो’’ति एवं नामको वा.
अनुग्गहवसेन, पूजावसेन वा अत्तनो सन्तकं परस्स दीयति एतेनाति दानं, परिच्चागचेतना. दानमेव दानमयं. पदपूरणमत्तं मय-सद्दो. पुञ्ञञ्च तं यथावुत्तेनत्थेन किरिया च कम्मभावतोति पुञ्ञकिरिया. परेसं पियमनापतासेवनीयतादीनं आनिसंसानं. पुब्बे…पे… वसेनेवाति सङ्खारत्तिके (दी. नि. ३.३०५; दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) वुत्तदानमयसीलमयभावनामयचेतनावसेनेव. इमानि वेदितब्बानीति सम्बन्धो. एत्थाति एतेसु पुञ्ञकिरियवत्थूसु. कायेन करोन्तस्साति अत्तनो कायेन परिच्चागपयोगं पवत्तेन्तस्स. तदत्थन्ति दानत्थं. ‘‘इमं देय्यधम्मं देही’’ति वाचं निच्छारेन्तस्स. दानपारमिं आवज्जेत्वा वाति यथा केवलं ‘‘अन्नदानादीनि देमी’’ति दानकाले तं दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति, एवं ‘‘इमं दानमयं सम्मासम्बोधिया पच्चयो होतू’’ति दानपारमिं आवज्जेत्वा दानकालेपि दानसीसेनेव पवत्तितत्ता. वत्तसीसे ठत्वाति ‘‘एतं दानं नाम मय्हं कुलवंसो कुलतन्ति कुलपवेणी कुलचारित्त’’न्ति चारित्तसीले ठत्वा ददतो चारित्तसीलमयं. यथा देय्यधम्मपरिच्चागवसेन पवत्तमानापि दानचेतना वत्तसीसे ठत्वा ददतो सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति पुब्बाभिसङ्खारस्स, अपरभागचेतनाय च तथा पवत्तत्ता, एवं देय्यधम्मे खयतो, वयतो सम्मसनं पट्ठपेत्वा ददतो भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति पुब्बभागचेतनाय, देय्यधम्मे अपरभागचेतनाय च तथा पवत्तत्ता.
अपचीतिचेतना अपचितिसहगतं अपचीयति एतायाति यथा नन्दीरागो एव नन्दीरागसहगता, यथावुत्ताय वा अपचितिया सहगतं सहपवत्तन्ति अपचितिसहगतं. अपचायनवसेन पवत्तं पुञ्ञकिरियवत्थु. वयसा गुणेहि च वुड्ढतरानं वत्तपटिपत्तीसु ब्यावटो होति याय चेतनाय, सा वेय्यावच्चं, वेय्यावच्चमेव वेय्यावच्चसहगतं. वेय्यावच्चसङ्खाताय वा वत्तपटिपत्तिया समुट्ठापनवसेनेव सहगतं पवत्तन्ति वेय्यावच्चसहगतं, तथापवत्तं पुञ्ञकिरियवत्थु. अत्तनो सन्ताने पत्तं पुञ्ञं अनुप्पदीयति एतेनाति पत्तानुप्पदानं. तथा परेन अनुप्पदिन्नताय पत्तं अब्भनुमोदति एतेनाति पत्तब्भनुमोदनं. अननुप्पदिन्नं पन केवलं अब्भनुमोदीयति एतेनाति अब्भनुमोदनं. धम्मं देसेति एतायाति देसना, देसनाव देसनामयं. सुणाति एतेनाति सवनं, सवनमेव सवनमयं. दिट्ठिया ञाणस्स उजुगमनं दिट्ठिजुगतं. सब्बत्थ ‘‘पुञ्ञकिरियवत्थू’’ति पदं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गता.
पूजावसेन सामीचिकिरिया अपचायनं अपचिति. वयसा गुणेहि च जेट्ठानं गिलानानञ्च तंतंकिच्चकरणं वेय्यावच्चं. अयमेतेसं विसेसोति आह ‘‘तत्था’’तिआदि. चत्तारो पच्चये दत्वा सब्बसत्तानन्ति च एकदेसतो उक्कट्ठनिद्देसो, यं किञ्चि देय्यधम्मं दत्वा, पुञ्ञं वा कत्वा ‘‘कतिपयानं, एकस्सेव वा पत्ति होतू’’ति परिणामनम्पि पत्तानुप्पदानमेव. तं न महप्फलं तण्हाय परामट्ठत्ता. परेसं देसेति हितफरणेन मुदुचित्तेनाति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एवन्ति एवं इमं धम्मं सुत्वा बहुस्सुतो हुत्वा परे धम्मदेसनाय अनुग्गण्हिस्सामीति हितफरणेन मुदुचित्तेन धम्मं सुणाति. एवञ्हिस्स सवनं अत्तनो, परेसञ्च सम्मापटिपत्तिया पच्चयभावतो महप्फलं भविस्सतीति. सब्बेसन्ति सब्बेसम्पि दसन्नं पुञ्ञकिरियवत्थूनं. नियमलक्खणन्ति महप्फलभावस्स नियामकसभावं. दिट्ठिया उजुभावेनेवाति ‘‘अत्थि, नत्थी’’ति अन्तद्वयस्स दुरसमुस्सारितताय ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदि (म. नि. २.९४; ३.१३६; विभ. ७९३) नयप्पवत्ताय सम्मादिट्ठिया उजुकमेव पवत्तिया. दानादीसु हि यं किञ्चि इमाय एव सम्मादिट्ठिया परिसोधितं महाजुतिकं महाविप्फारं भवति.
पुरिमेहेव तीहीति पाळियं आगतेहेव तीहि. सीलमये पुञ्ञकिरियवत्थुम्हि सङ्गहं गच्छन्ति चारित्तसीलभावतो. दानमये सङ्गहं गच्छन्ति दानसभावत्ता, दानविसयत्ता च. कामं देसना धम्मदानसभावतो दानमये सङ्गहं गच्छतीति वत्तुं युत्ता, कुसलधम्मासेवनभावतो पन विमुत्तायतनसीसे ठत्वा पवत्तिता विय सवनेन सद्धिं भावनामये सङ्गहं गच्छन्तीति वुत्तं. ‘‘दिट्ठिजुगतं भावनामये’’ति केचि. दिट्ठिजुगते एव च अत्तना कतस्स पुञ्ञस्स अनुस्सरणं, तस्स च परेसं अत्थाय परिणामनं, गुणपसंसा, अञ्ञेहि करियमानाय पुञ्ञकिरियाय, सम्मापटिपत्तिया च अनुमोदनं सरणगमनन्ति एवं आदयो पुञ्ञविसेसा सङ्गहं गच्छन्ति दिट्ठिजुकम्मवसेनेव तेसं इज्झनतो.
परस्स पटिपत्तिया सोधनत्थो अनुयोगो चोदना, सा यानि निस्साय पवत्तति, तानि चोदनावत्थूनि दिट्ठसुतपरिसङ्कितानि. तेनाह ‘‘चोदनाकारणानी’’ति. दिट्ठेनाति च हेतुम्हि करणवचनं, दिट्ठेन हेतुनाति अत्थो. किं पन तं दिट्ठन्ति आह ‘‘वीतिक्कम’’न्ति. दिस्वाति च दस्सनहेतूति अयमेत्थ अत्थो यथा ‘‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा’’ति. ‘‘सुतेना’’तिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. परस्साति परतो, परस्स वा वचनं सुत्वा.दिट्ठपरिसङ्कितेनाति दिट्ठानुगतेन परिसङ्कितेन, तथा परिसङ्कितेन वा वीतिक्कमेन. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. चोदेति वत्थुसन्दस्सनेन वा संवासप्पटिक्खेपेन वा सामीचिप्पटिक्खेपेन वा. इमस्मिं पन अत्थे वित्थारियमाने अतिप्पपञ्चो होतीति आह ‘‘अयमेत्थ सङ्खेपो’’ति. वित्थारं पन इच्छन्तानं तस्स अधिगमुपायं दस्सेन्तो ‘‘वित्थारो पन…पे… वेदितब्बो’’ति आह.
कामूपपत्तियोति कामेहि उपपन्नता, समन्नागतताति अत्थो. समन्नागमो च तेसं पटिसेवनं, समधिगमो चाति आह ‘‘कामूपसेवना कामपटिलाभा वा’’ति. पच्चुपट्ठितकामाति दुतियततियरासीनं विय सयं, परेहि च अनिम्मिता. उट्ठानकम्मफलूपजीविभावतो पन तदुभयवसेन पच्चुपट्ठिता कामा एतेसन्ति पच्चुपट्ठितकामा. ते पन तेसं येभुय्येन निबद्धानि होन्तीति ‘‘निबद्धकामा’’ति वुत्तं. चतुदेवलोकवासिनोति चातुमहाराजिकतो पट्ठाय याव तुसिता देवा. विनिपातिकाति आपायिका. परनिम्मिता कामा एतेसन्ति परनिम्मितकामा.
पकतिसेवनवसेनाति अनुमानतो जाननं वदति, न पच्चक्खतो. वसं वत्तेन्तीति यथारुचि पातब्यतं आपज्जन्ति. ‘‘मेथुनं पटिसेवन्ती’’ति इदं पन केचिवादपटिसेधनत्थं वुत्तं. तेनाह ‘‘केचि पना’’तिआदि. ते ‘‘यामानं अञ्ञमञ्ञं आलिङ्गितमत्तेन, तुसितानं हत्थामसनमत्तेन, निम्मानरतीनं हसितमत्तेन, परनिम्मितवसवत्तीनं ओलोकितमत्तेन कामकिच्चं इज्झती’’ति वदन्ति. ‘‘इतरेसं द्विन्नं द्वयंद्वयसमापत्तिया वा’’ति वदन्ति तादिसस्स कामेसु विरज्जनस्स तेसु अभावतो, कामानञ्च उत्तरुत्तरि पणीतपणीततरपणीततमभावतो. केवलं पन निस्सन्दाभावो तेसं वत्तब्बो. कामकिच्चन्ति तङ्खणिकपरिळाहूपसमावहं फस्ससुखं. कामाति कामूपभोगा. पाकतिका एवाति हेट्ठिमेहि एकसदिसा एव. एकसङ्खातन्ति एकरूपं समानरूपन्ति, समञ्ञातं समानभावन्ति वा अत्थो.
सुखपटिलाभाति सुखसमधिगमा. हेट्ठाति पठमज्झानभूमितो हेट्ठा मनुस्सेसु, देवेसु वा. पठमज्झानसुखन्ति कुसलपठमज्झानं. भूमिवसेनपि हेट्ठुपरिभावो लब्भतेव ब्रह्मकायिकेसु, ब्रह्मपुरोहितेसु वा कुसलज्झानं निब्बत्तेत्वा ब्रह्मपुरोहितेसु, महाब्रह्मेसु वा विपाकसुखानुभवनस्स लब्भनतो. एत्थ च दुतियततियज्झानभूमिवसेन दुतियततियसुखूपपत्तीनं वुच्चमानत्ता पठमज्झानभूमिवसेनेव पठमज्झानसुखूपपत्ति वुत्ता. तिन्ताति तेमिता, झानसुखेन चेव झानसमुट्ठानपणीतरूपफुट्ठकायेन च पणीता वित्ताति अत्थो. तेनेवाह ‘‘समन्ततो तिन्ता’’तिआदि. यस्मा कुसलसुखतो विपाकसुखं सन्ततरताय पणीततरं बहुलञ्च पवत्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘इदम्पि विपाकज्झानसुखं एव सन्धाय वुत्त’’न्ति. तेसन्ति आभस्सरानं. सप्पीतिकस्स सुखस्स अतिविय उळारभावतो तेन अज्झोत्थतचित्तानं भवलोभो महा उप्पज्जति. सन्तमेवाति वितक्कविचारसङ्खोभपीतिउब्बिलाविविगमेन अतिविय उपसन्तंयेव. तथा सन्तभावेनेव हि तं अत्तनो पच्चयेहि पधानभावं नीतताय ‘‘पणीत’’न्ति वुच्चति. तेनाह ‘‘पणीतमेवा’’ति. अतप्पकेन सुखपारमिप्पत्तेन सुखेन संयुत्ताय तुसाय पीतिया इता पवत्ताति तुसिता. यस्मा ते ततो उत्तरि सुखस्स अभावतो एव न पत्थेन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘ततो…पे… सन्तुट्ठा हुत्वा’’ति. ततियज्झानसुखन्ति ततियज्झानविपाकसुखं.
सत्त अरियपञ्ञाति अट्ठमकतो पट्ठाय सत्तन्नं अरियानं तेसं तेसं आवेणिकपञ्ञा. ठपेत्वा लोकुत्तरं पञ्ञं अवसेसा पञ्ञा नाम. सब्बापि तेभूमिका पञ्ञा ‘‘सेक्खा’’तिपि न वत्तब्बा, ‘‘असेक्खा’’तिपि न वत्तब्बाति नेवसेक्खानासेक्खा, पुथुज्जनपञ्ञा.
योगविहितेसूति पञ्ञाविहितेसु पञ्ञापरिणामितेसु उपायपञ्ञाय सम्पादितेसु. कम्मायतनेसूति एत्थ कम्ममेव कम्मायतनं, कम्मञ्च तं आयतनञ्च आजीवादीनन्ति वा कम्मायतनं. एस नयो सिप्पायतनेसुपि. तत्थ च दुविधं कम्मं हीनञ्च वड्ढकिकम्मादि, उक्कट्ठञ्च कसिवाणिज्जादि. सिप्पम्पि दुविधं हीनञ्च नळकारसिप्पादि, उक्कट्ठञ्च मुद्दगणनादि. विज्जाव विज्जाट्ठानं, तं धम्मिकमेव नागमण्डलपरित्तफुधमनकमन्तसदिसं वेदितब्बं. तानि पनेतानि एकच्चे पण्डिता बोधिसत्तसदिसा मनुस्सानं फासुविहारं आकङ्खन्ता नेव अञ्ञेहि करियमानानि पस्सन्ति, न वा कतानि उग्गण्हन्ति. न करोन्तानं सुणन्ति, अथ खो अत्तनो धम्मताय चिन्ताय करोन्ति. पञ्ञवन्तेहि अत्तनो धम्मताय चिन्ताय कतानिपि अञ्ञेहि उग्गण्हित्वा करोन्तेहि कतसदिसानेव होन्ति. कम्मस्सकतन्ति ‘‘इदं कम्मं सत्तानं सकं, इदं नो सक’’न्ति एवं जाननञाणं. सच्चानुलोमिकन्ति विपस्सनाञाणं. तञ्हि सच्चपटिवेधस्स अनुलोमनतो ‘‘सच्चानुलोमिक’’न्ति वुच्चति. इदानिस्स पवत्तनाकारं दस्सेतुं ‘‘रूपं अनिच्चन्ति वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ वा-सद्देन अनियमत्थेन दुक्खानत्तलक्खणानिपि गहितानेवाति दट्ठब्बं नानन्तरियकभावतो. यञ्हि अनिच्चं, तं दुक्खं. यं दुक्खं, तदनत्ताति [(सिज्झनतो) अधिकपाठो विय दिस्सति]. यं एवरूपन्ति यं एवं हेट्ठा निद्दिट्ठसभावं. ‘‘अनुलोमिकं खन्ति’’न्तिआदीनि पञ्ञावेवचनानि. सा हि हेट्ठा वुत्तानं कम्मायतनादीनं पञ्चन्नं कारणानं अपच्चनीकदस्सनेन अनुलोमनतो, तथा सत्तानं हितचरियाय मग्गसच्चस्स, परमत्थसच्चस्स च निब्बानस्स अविलोमनतो अनुलोमेतीति च अनुलोमिका. सब्बानिपि एतानि कारणानि खमति सहति दट्ठुं सक्कोतीति खन्ति. पस्सतीति दिट्ठि. रोचेतीति रुचि. मुनातीति मुति. पेक्खतीति पेक्खा. ते च कम्मायतनादयो धम्मा निज्झायमाना एताय निज्झानं खमन्तीति धम्मनिज्झानक्खन्ति. परतो असुत्वा पटिलभतीति अञ्ञस्स उपदेसवचनं असुत्वा सयमेव चिन्तेन्तो पटिलभति. अयं वुच्चतीति अयं चिन्तामया पञ्ञा नाम वुच्चति. सा पनेसा अभिञ्ञातानं बोधिसत्तानमेव उप्पज्जति. तत्थापि सच्चानुलोमिकञाणं द्विन्नमेव बोधिसत्तानं अन्तिमभविकानं, सेसपञ्ञा सब्बेसम्पि पूरितपारमीनं महापञ्ञानं उप्पज्जति.
परतो सुत्वा पटिलभतीति कम्मायतनादीनि परेन करियमानानि, परेन कतानि वा दिस्वापि परस्स कथयमानस्स वचनं सुत्वापि आचरियसन्तिके उग्गहेत्वापि पटिलद्धा सब्बा परतो सुत्वा पटिलद्धनामाति वेदितब्बा. समापन्नस्साति समापत्तिसमङ्गिस्स, निदस्सनमत्तमेतं. विपस्सनामग्गपञ्ञा हि इध ‘‘भावनापञ्ञा’’ति विसेसतो इच्छिताति.
आवुधं नाम पटिपक्खविमथनत्थं इच्छितब्बं, रागादिसदिसो च पटिपक्खो नत्थि, तस्स च विमथनं बुद्धवचनमेवाति ‘‘सुतमेव आवुध’’न्ति वत्वा ‘‘तं अत्थतो तेपिटकं बुद्धवचन’’न्ति आह. इदानि तमत्थं विवरन्तो ‘‘तं ही’’ति आदिं वत्वा ‘‘सुतावुधो’’तिआदिना (अ. नि. ७.६७) सुत्तपदेन समत्थेति. तत्थ अकुसलं पजहतीति तदङ्गादिवसेन अकुसलं परिच्चजति. कुसलं भावेतीति समथविपस्सनादिकुसलं धम्मं उप्पादेति वड्ढेति च. सुद्धं अत्तानं परिहरतीति तेन अकुसलप्पहानेन, ताय च कुसलभावनाय रागादिसंकिलेसतो विसुद्धं अत्तभावं पवत्तेति.
विवेकट्ठकायानन्ति गणसङ्गणिकं वज्जेत्वा ततो अपकड्ढितकायानं. स्वायं कायविवेको न केवलं एकाकीभावो, अथ खो पठमज्झानादि नेक्खम्मयोगतोति आह ‘‘नेक्खम्माभिरतान’’न्ति. चित्तविवेकोति किलेससङ्गणिकं पहाय ततो चित्तस्स विवित्तता. सा पन झानविमोक्खादीनं वसेन होतीति आह ‘‘परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तान’’न्ति. उपधिविवेकोति निब्बानं. तदधिगमेन हि पुग्गलस्स निरुपधिता. तेनाह ‘‘निरुपधीनं पुग्गलान’’न्ति, विसङ्खारगतानं अधिगतनिब्बानानं, फलसमापत्तिसमङ्गीनञ्चाति अत्थो. सुतम्पि अवस्सयट्ठेनेव आवुधं वुत्तन्ति आह ‘‘अयम्पी’’ति. तथा हि वुत्तं ‘‘तञ्हि निस्साया’’ति. कामञ्चेत्थ सुतपविवेकापि पञ्ञावसेनेव यथाधिप्पेतआवुधत्तसाधका, पञ्ञा पन सुतेन, एकच्चपविवेकेन वा विनापि इधाधिप्पेतआवुधत्तसाधनीति ततो पञ्ञा सामत्थियदस्सनत्थं विसुं आवुधभावेन वुत्ता. तेनाह ‘‘यस्स सा अत्थि, सो न कुतोची’’तिआदि.
नाञ्ञातं अविदितं धम्मन्ति अनमतग्गे संसारवट्टे न अञ्ञातं अविदितं अमतधम्मं, चतुसच्चधम्ममेव वा जानिस्सामीति पटिपन्नस्स इमिना पुब्बाभोगेन उप्पन्नं इन्द्रियं. यं पाळियं सङ्गहवारे ‘‘नव इन्द्रियानि होन्ती’’ति वुत्तं, तं पुब्बाभोगसिद्धं पवत्तिआकारविसेसं दीपेतुं वुत्तं, अत्थतो पन मग्गसम्मादिट्ठि एव साति आह ‘‘सोतापत्तिमग्गञाणस्सेतं अधिवचन’’न्ति. अञ्ञिन्द्रियन्ति आजाननकइन्द्रियं, पठममग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा तेसंयेव तेन मग्गेन ञातानं चतुसच्चधम्मानं जाननकइन्द्रियन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘अञ्ञाभूतं आजाननभूतं इन्द्रिय’’न्ति. आजानातीति अञ्ञो, अञ्ञस्स भूतं, आजाननवसेन वा भूतन्ति अञ्ञभूतं.अञ्ञातावीसूति जानितब्बं चतुअरियसच्चं आजानित्वा ठितेसु. तेनाह ‘‘जाननकिच्चपरियोसानप्पत्तेसू’’ति, परिञ्ञादिभेदस्स जाननकिच्चस्स परिनिट्ठानप्पत्तेसु.
मंसचक्खु चक्खुपसादोति मंसचक्खु नाम चतस्सो धातुयो, वण्णो, गन्धो, रसो, ओजा, सम्भवो, सण्ठानं, जीवितं, भावो, कायप्पसादो, चक्खुपसादोति एवं चुद्दससम्भारो मंसपिण्डो.
कसिणालोकं वड्ढेत्वा तत्थ रूपदस्सनतो ‘‘दिब्बचक्खु आलोकनिस्सितं ञाण’’न्ति वुत्तं. दिब्बचक्खुपञ्ञाविनिमुत्ता एव लोकियपञ्ञा पञ्ञाचक्खूति अयमत्थो अवुत्तसिद्धो दिब्बचक्खुस्स विसुं गहितत्ताति वुत्तं ‘‘पञ्ञाचक्खु लोकियलोकुत्तरपञ्ञा’’ति.
अधिकं विसिट्ठं सीलन्ति अधिसीलं. सिक्खितब्बतोति आसेवितब्बतो. अधिसीलं नाम अनवसेसकायिकवाचसिकसंवरभावतो, मग्गसीलस्स पदट्ठानभावतो च. अधिचित्तं मग्गसमाधिस्स अधिट्ठानभावतो. अधिपञ्ञा मग्गपञ्ञाय अधिट्ठानभावतो. इदानि नेसं अधिसीलादिभावं कारणेन पटिपादेतुं ‘‘अनुप्पन्नेपि ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अनुप्पन्नेति अप्पवत्ते. अधिसीलमेव निब्बानाधिगमस्स पच्चयभावतो. समापन्नाति एत्थ ‘‘निब्बानं पत्थयन्तेना’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.
‘‘कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापकं;
अनुभोति द्वयम्पेतुं, अनुबन्धञ्हि कारक’’न्ति. (सं. नि. १.२५६);
एवं अतीते, अनागते च वट्टमूलकदुक्खसल्लक्खणवसेन संवेगवत्थुताय विमुत्तिआकङ्खाय पच्चयभूता कम्मस्सकतापञ्ञा अधिपञ्ञा’’ति वदन्ति. लोकियसीलादीनं अधिसीलादिभावो परियायेनाति निप्परियायमेव तं दस्सेतुं ‘‘सब्बं वा’’तिआदि वुत्तं.
पञ्चद्वारिककायोति पञ्चद्वारेसु कायो फस्सादिधम्मसमूहो. कायो च सो भावितभावेन भावना चाति कायभावना नाम. यस्मा खीणासवानं अग्गमग्गाधिगमनेन सब्बसंकिलेसा पहीनाति पहीनकालतो पट्ठाय सब्बसो आसेवनाभावतो नत्थि तेसं भाविनियापि चक्खुसोतविञ्ञेय्या धम्मा, पगेव काळका, तस्मा पञ्चद्वारिककायो सुभावितो एव होति. तेन वुत्तं ‘‘खीणासवस्स हि…पे… सुभावितो होती’’ति. न अञ्ञेसं विय दुब्बला दुब्बलभावकरानं किलेसानं सब्बसो पहीनत्ता.
विपस्सना दस्सनानुत्तरियं अनिच्चानुपस्सनादिवसेन सङ्खारानं सम्मदेव दस्सनतो. मग्गो पटिपदानुत्तरियं तदुत्तरिपटिपदाय अभावतो. फलं विमुत्तानुत्तरियं अकुप्पभावतो. फलं वा दस्सनानुत्तरियं दिवसम्पि निब्बानं पच्चक्खतो दिस्वा पवत्तनतो. निब्बानं विमुत्तानुत्तरियं सब्बसङ्खतविनिस्सटत्ता. दस्सन-सद्दं कम्मसाधनं गहेत्वा निब्बानस्स दस्सनानुत्तरियता वुत्ताति दस्सेन्तो ‘‘ततो उत्तरञ्हि दट्ठब्बं नाम नत्थी’’ति आह. नत्थि इतो उत्तरन्ति अनुत्तरं, अनुत्तरमेव अनुत्तरियन्ति आह ‘‘उत्तमं जेट्ठक’’न्ति.
सेसोति वुत्तावसेसो पञ्चकनयेन, चतुक्कनयेन च तिविधो समाधि, इमिना एव च समाधित्तयापदेसेन सुत्तन्तेसुपि पञ्चकनयो आगतो एवाति वेदितब्बं. तत्थ यं वत्तब्बं, तं परमत्थमञ्जूसायं विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं (विसुद्धि. टी. १.३८) वुत्तमेव, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
आगच्छति नामं एतस्माति आगमनं, ततो आगमनतो.सगुणतोति सरसतो. आरम्मणतोति आरम्मणधम्मतो. अनत्ततो अभिनिविसित्वाति ‘‘सब्बे सङ्खारा अनत्ता’’ति विपस्सनं पट्ठपेत्वा. अनत्ततो दिस्वाति पठमं सङ्खारानं ‘‘अनत्ता’’ति अनत्तलक्खणं पटिविज्झित्वा. अनत्ततो वुट्ठातीति वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय अनत्ताकारतो पवत्ताय मग्गवुट्ठानं पापुणाति. असुञ्ञतत्तकारकानं किलेसानं अभावाति अत्ताभिनिवेसपच्चयानं दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं विक्खम्भनतो विपस्सना सुञ्ञता नाम अत्तसुञ्ञताय याथावतो गहणतो. ननु एवं विपस्सनाय सगुणतो सुञ्ञता, न आगमनतोति निप्परियायतो नत्थीति? सच्चमेतं नामलाभे, न पन नामदानेति नायं दोसो. अथ वा सुत्तन्तकथा नाम परियायकथा, न अभिधम्मकथा विय निप्परियायाति भिय्योपि न कोचि दोसो.
यस्मा सगुणतो, आरम्मणतो च नामलाभे सङ्करो होति एकस्सेव नामन्तरलाभसम्भवतो. आगमनतो पन नामलाभे सङ्करो नत्थि नामन्तरलाभाभावतो, असम्भवतो च, तस्मा ‘‘अपरो’’तिआदि वुत्तं. निमित्तकारककिलेसाभावाति निच्चनिमित्तादिग्गाहकपच्चयानं किलेसानं विक्खम्भनतो. कामञ्चायं विपस्सना निच्चनिमित्तादिं उग्घाटेन्ती पवत्तति, सङ्खारनिमित्तस्स पन अविस्सज्जनतो न निप्परियायतो अनिमित्तनामं लभतीति. परियायेन पनेतं वुत्तं. तथा हि निप्परियायदेसनत्ता अभिधम्मे मग्गस्स अनिमित्तनामं उद्धटं. सुत्ते च –
‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जह;
ततो मानाभिसमया, उपसन्तो चरिस्ससी’’ति. (सु. नि. ३४४; सं. नि. १.२१२);