नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

दीघनिकाये

पाथिकवग्गटीका

१. पाथिकसुत्तवण्णना

सुनक्खत्तवत्थुवण्णना

१. अपुब्बपदवण्णनाति अत्थसंवण्णनावसेन हेट्ठा अग्गहितताय अपुब्बस्स अभिनवस्स पदस्स वण्णना अत्थविभावना. ‘‘हित्वा पुनप्पुनागतमत्थ’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा) हि वुत्तं. मल्लेसूति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव. छायूदकसम्पन्ने वनसण्डे विहरतीति अनुपियसामन्ता कतस्स विहारस्स अभावतो. यदि न ताव पविट्ठो, कस्मा ‘‘पाविसी’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘पविसिस्सामी’’तिआदि, तेन अवस्सं भाविनि भूते विय उपचारा होन्तीति दस्सेति. इदानि तमत्थं उपमाय विभावेन्तो ‘‘यथा कि’’न्तिआदिमाह. एतन्ति एतं ‘‘अतिप्पगो खो’’तिआदिकं चिन्तनं अहोसि. अतिविय पगो खोति अतिविय पातोव. छन्नकोपीनताय, परिब्बाजकपब्बज्जुपगमेन च छन्नपरिब्बाजकं, न नग्गपरिब्बाजकं.

२. यस्मा भगवतो उच्चाकुलप्पसुततं, महाभिनिक्खमननिक्खन्ततं, अनञ्ञसाधारणदुक्करचरणं, विवेकवासं, लोकसम्भाविततं, ओवादानुसासनीहि लोकस्स बहुपकारतं, परप्पवादमद्दनं, महिद्धिकतं, महानुभावतन्ति एवमादिकं तंतंअत्तपच्चक्खगुणविसेसं निस्साय येभुय्येन अञ्ञतित्थियापि भगवन्तं दिस्वा आदरगारवबहुमानं दस्सेन्तियेव, तस्मा वुत्तं ‘‘भगवन्तं दिस्वा मानथद्धतं अकत्वा’’तिआदि. लोकसमुदाचारवसेनाति लोकोपचारवसेन. चिरस्सन्ति चिरकालेन. आदीनि वदन्ति उपचारवसेन. तस्साति भग्गवगोत्तस्स परिब्बाजकस्स. गिहिसहायोति गिहिकालतो पट्ठाय सहायो. पच्चक्खातोति येनाकारेन पच्चक्खाना, तं दस्सेतुं ‘‘पच्चक्खामी’’तिआदि वुत्तं.

३. उद्दिस्साति सत्थुकारभावेन उद्दिस्साति अयमेत्थ अधिप्पायोति तं दस्सेन्तो ‘‘भगवा मे’’तिआदिमाह. यदा सुनक्खत्तस्स ‘‘भगवन्तं पच्चक्खामी’’ति चित्तं उप्पन्नं, वाचा भिन्ना, तदा एवस्स भगवता सद्धिं कोचि सम्बन्धो नत्थि असक्यपुत्तियभावतो सासनतो परिबाहिरत्ता. अयं तावेत्थ सासनयुत्ति, सा पनायं ठपेत्वा सासनयुत्तिकोविदे अञ्ञेसं न सम्मदेव विसयोति भगवा सब्बसाधारणवसेनस्स अत्तना सम्बन्धाभावं दस्सेतुं ‘‘अपि नू’’ति आदिं वत्वा सुनक्खत्तं ‘‘को सन्तो कं पच्चाचिक्खसी’’ति आह. यस्मा मुखागतोयं सम्बन्धो, न पूजागतादिको, यो च याचकयाचितब्बतावसेन होति, तदुभयञ्चेत्थ नत्थीति दस्सेन्तो भगवा सुनक्खत्तं ‘‘को सन्तो कं पच्चाचिक्खसी’’ति अवोच, तस्मा तमत्थं दस्सेतुं ‘‘याचको वा’’तिआदि वुत्तं. याचितको वा याचकं पच्चाचिक्खेय्याति सम्बन्धो. त्वं पन नेव याचको ‘‘अहं भन्ते भगवन्तं उद्दिस्स विहरिस्सामी’’ति एवं मम सन्तिकं अनुपगतत्ता. न याचितको ‘‘एहि त्वं सुनक्खत्त ममं उद्दिस्स विहराही’’ति एवं मया अपत्थितत्ता.

को समानोति याचकयाचितकेसु को नाम होन्तो. कन्ति याचकयाचितकेसु एव कं नाम होन्तं मं पच्चाचिक्खसि. तुच्छपुरिसाति झानमग्गादिउत्तरिमनुस्सधम्मेसु कस्सचिपि अभावा रित्तपुरिसा. ननु चायं सुनक्खत्तो लोकियज्झानानि, एकच्चाभिञ्ञञ्च उप्पादेसीति? किञ्चापि उप्पादेसि, ततो पन भगवति आघातुप्पादनेन सहेव परिहीनो अहोसि. अपराधो नाम सुप्पटिपत्तिया विरज्झनहेतुभूतो किलेसुप्पादोति आह ‘‘यत्तको ते अपराधो, तत्तको दोसो’’ति. यावञ्चाति अवधिपरिच्छेदभावदस्सनं ‘‘यावञ्च तेन भगवता’’तिआदीसु (दी. नि. १.३) विय. तेति तया. इदन्ति निपातमत्तं. अपरद्धन्ति अपरज्झितं. इदं वुत्तं होति – ‘‘पच्चाचिक्खामिदानाहं भन्ते भगवन्त’’न्तिआदीनि वदन्तेन तुच्छपुरिस तया यावञ्चिदं अपरद्धं, न तस्स अपराधस्स पमाणं अत्थीति.

४. मनुस्सधम्माति भावनानुयोगेन विना मनुस्सेहि अनुट्ठातब्बधम्मा. सो हि मनुस्सानं चित्ताधिट्ठानमत्तेन इज्झनतो तेसं सम्भावितधम्मो विय ठितो तथा वुत्तो, मनुस्सग्गहणञ्चेत्थ तेसु बहुलं पवत्तनतो. इद्धिभूतं पाटिहारियं, न आदेसनानुसासनीपाटिहारियन्ति अधिप्पायो. कतेति पवत्तिते. निय्यातीति निग्गच्छति, वट्टदुक्खतो निग्गमनवसेन पवत्ततीति अत्थो. धम्मे हि निग्गच्छन्ते तंसमङ्गिपुग्गलो ‘‘निग्गच्छती’’ति वुच्चति, अट्ठकथायं पन नि-सद्दो उपसग्गमत्तं, याति इच्चेव अत्थोति दस्सेतुं गच्छतीति अत्थो वुत्तो. तत्राति पधानभावेन वुत्तस्स अत्थस्स भुम्मवसेन पटिनिद्देसोति तस्मिं धम्मे सम्मा दुक्खक्खयाय निय्यन्तेति अयमेत्थ अत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘तस्मिं…पे… संवत्तमाने’’ति.

५. अग्गन्ति ञायतीति अग्गञ्ञं. लोकपञ्ञत्तिन्ति लोकस्स पञ्ञापनं. लोकस्स अग्गन्ति लोकुप्पत्तिसमये ‘‘इदं नाम लोकस्स अग्ग’’न्ति एवं जानितब्बं बुज्झितब्बं. अग्गमरियादन्ति आदिमरियादं.

६. एत्तकं विप्पलपित्वाति ‘‘न दानाहं भन्ते भगवन्तं उद्दिस्स विहरिस्सामी’’ति, ‘‘न हि पन मे भन्ते भगवा उत्तरिमनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारियं करोती’’ति, ‘‘न हि पन मे भन्ते भगवा अग्गञ्ञं पञ्ञपेती’’ति च एत्तकं विप्पलपित्वा. इदं किर सो भगवा सत्थुकिच्चं इद्धिपाटिहारियं, अग्गञ्ञपञ्ञापनञ्च कातुं न सक्कोतीति पकासेन्तो कथेसि. तेनाह ‘‘सुनक्खत्तो किरा’’तिआदि. उत्तरवचनवसेन पतिट्ठाभावतो अप्पतिट्ठो. ततो एव निरवो निस्सद्दो.

आदीनवदस्सनत्थन्ति दिट्ठधम्मिकस्स आदीनवस्स दस्सनत्थं. तेनाह ‘‘सयमेव गरहं पापुणिस्ससी’’ति. सम्परायिका पन आदीनवा अनेकविधा, ते दस्सेन्तो सुनक्खत्तो न सद्दहेय्याति दिट्ठधम्मिकस्सेव गहणं. अनेककारणेनाति ‘‘इतिपि सो भगवा अरह’’न्तिआदिना (दी. नि. १.१५७, २५५) अनेकविधेन वण्णकारणेन. एवं मे अवण्णो न भविस्सतीति अज्झासयेन अत्तनो बालताय वण्णारहानं अवण्णं कथेत्वा. एवं भगवा मक्खिभावे आदीनवं दस्सेत्वा पुन तस्स कथने कारणं विभावेतुं ‘‘इति खो ते’’तिआदिमाहाति तं दस्सेतुं ‘‘ततो’’तिआदि वुत्तं. एवञ्हि सुनक्खत्तस्स अप्पकोपि वचनोकासो न भविस्सतीति. अपक्कमीति अत्तना यथाठिता वुट्ठाय अपसक्कि. अपक्कन्तो सासनतो भट्ठो. तेनाह ‘‘चुतो’’ति. एवमेवाति अपक्कमन्तो च न यथा तथा अपक्कमि, यथा पन कायस्स भेदा अपाये निब्बत्तेय्य, एवमेव अपक्कमि.

कोरखत्तियवत्थुवण्णना

७. द्वीहि पदेहीति द्वीहि वाक्येहि आरद्धं ब्यतिरेकवसेन तदुभयत्थनिद्देसवसेन उपरिदेसनाय पवत्तत्ता. अनुसन्धिदस्सनवसेनाति यथानुसन्धिसङ्खातअनुसन्धिदस्सनवसेन.

एकं समयन्ति च भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘एकस्मिं समये’’ति च. थूलू नाम जनपदोति जनपदीनं राजकुमारानं वसेन तथालद्धनामो. कुक्कुरवतं समादानवसेन एतस्मिं अत्थीति कुक्कुरवतिकोति आह ‘‘समादिन्नकुक्कुरवतो’’ति. अञ्ञम्पीति ‘‘चतुक्कोण्डिकस्सेव विचरणं, तथा कत्वाव खादनं, भुञ्जनं, वामपादं उद्धरित्वा मुत्तस्स विस्सज्जन’’न्ति एवमादिकं अञ्ञम्पि सुनखेहि कातब्बकिरियं. चतूहि सरीरावयवेहि कुण्डनं गमनं चतुक्कोण्डो, सो एतस्मिं अत्थीति चतुक्कोण्डिको. सो पन यस्मा चतूहि सरीरावयवेहि सङ्घट्टितगमनो होति, तस्मा वुत्तं ‘‘चतुसङ्घट्टितो’’ति. तेनेवाह ‘‘द्वे जण्णूनी’’तिआदि. भक्खसन्ति वा भक्खितब्बं, असितब्बञ्च. तेनेवाह ‘‘यं किञ्चि खादनीयं भोजनीय’’न्ति. कामं खादनञ्च नाम मुखेन कातब्बं, हत्थेन पन तत्थ उपनामनं निवारेतुं अवधारणं कतन्ति आह ‘‘हत्थेन अपरामसित्वा’’ति, अग्गहेत्वाति अत्थो. सुन्दररूपोति सुन्दरभावो. वताति पत्थनत्थे निपातो ‘‘अहो वताहं लाभी अस्स’’न्तिआदीसु विय. ‘‘समणेन नाम एवरूपेन भवितब्बं अहो वताहं एदिसो भवेय्य’’न्ति एवं तस्स पत्थना अहोसि. तेनाह ‘‘एवं किरा’’तिआदि.

गरहत्थे अपि-कारो ‘‘अपि सिञ्चे पलण्डक’’न्तिआदीसु विय. अरहन्ते च बुद्धे, बुद्धसावके ‘‘अरहन्तो खीणासवा न होन्ती’’ति एवं तस्स दिट्ठि उप्पन्ना. यथाह महासीहनादसुत्ते ‘‘नत्थि समणस्स गोतमस्स उत्तरिमनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेसा’’ति (म. नि. १.१४६). सत्तमं दिवसन्ति भुम्मत्थे उपयोगवचनं. अलसकेनाति अजीरणेन आमरोगेन.

अट्ठितचमत्तताय पुराणपण्णसदिसो.बीरणत्थम्बकन्ति बीरणगच्छा.

मत्ता एतस्स अत्थीति मत्तं, भोजनमत्तवन्तन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘पमाणयुत्त’’न्ति. मन्ता मन्ताति मन्ताय मन्ताय.

८. एकद्वीहिकाय गणनाय. निराहारोव अहोसि भगवतो वचनं अञ्ञथा कातुकामो, तथाभूतोपि सत्तमे दिवसे उपट्ठाकेन उपनीतं भक्खसं दिस्वा ‘‘धी’’ति उपट्ठापेतुं असक्कोन्तो भोजनतण्हाय आकड्ढियमानहदयो तं कुच्छिपूरं भुञ्जित्वा भगवता वुत्तनियामेनेव कालमकासि. तेन वुत्तं ‘‘अथस्सा’’तिआदि. सचेपि…पे… चिन्तेय्याति यदि एसो अचेलो ‘‘धी’’ति पच्चुपट्ठपेत्वा ‘‘अज्जपि अहं न भुञ्जेय्य’’न्ति चिन्तेय्य, तथाचिन्तने सतिपि देवताविग्गहेन तं दिवसं…पे… करेय्य. कस्मा? अद्वेज्झवचना हि तथागता, न तेसं वचनं वितथं होति.

गतगतट्ठानं अङ्गणमेव होतीति तेहि तं कड्ढित्वा गच्छन्तेहि गतगतप्पदेसो उत्तरकसामन्ता विवटङ्गणमेव हुत्वा उपट्ठाति. तेति तित्थिया. सुसानंयेव गन्त्वाति ‘‘बीरणत्थम्बकं अतिक्कमिस्सामा’’ति गच्छन्तापि अनेकवारं तं अनुसंयायित्वा पुनपि तंयेव सुसानं उपगन्त्वा.

९. इदन्ति इदं मतसरीरं. ‘‘तमेव वा सरीरं कथापेसीति तं सरीरं अधिट्ठहित्वा ठितपेतेन कथापेसी’’ति केचि. कोरखत्तियं वा असुरयोनितो आनेत्वा कथापेतु अञ्ञं वा पेतं, को एत्थ विसेसो. ‘‘अचिन्तेय्यो हि बुद्धविसयो’’ति पन वचनतो तदेव सरीरं सुनक्खत्तेन पहतमत्तं बुद्धानुभावेन उट्ठाय तमत्थं ञापेसीति दट्ठब्बं. पुरिमोयेव पन अत्थो अट्ठकथासु विनिच्छितो. तथा हि वक्खति ‘‘निब्बत्तट्ठानतो’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. ३.१०).

१०. विपाकन्ति फलं, अत्थनिब्बत्तीति अत्थो.

समानेतब्बानीति सम्मा आनेतब्बानि, सरूपतो आनेत्वा दस्सेतब्बानीति अत्थो. पाटिहारियानं पठमादिता भगवता वुत्तानुपुब्बिया वेदितब्बा. केचि पनेत्थ ‘‘परचित्तविभावनं, आयुपरिच्छेदविभावनं, ब्याधिविभावनं, गतिविभावनं, सरीरनिक्खेपविभावनं, सुनक्खत्तेन सद्धिं कथाविभावनञ्चाति छ पाटिहारियानी’’ति वदन्ति, तं यदि सुनक्खत्तस्स चित्तविभावनं सन्धाय वुत्तं, एवं सति ‘‘सत्ता’’ति वत्तब्बं तस्स भाविअवण्णविभावनाय सद्धिं. अथ अचेलस्स मरणचित्तविभावनं, तं ‘‘सत्तमं दिवसं कालं करिस्सती’’ति इमिना सङ्गहितन्ति विसुं न वत्तब्बं, तस्मा अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव गहेतब्बं.

अचेलकळारमट्टकवत्थुवण्णना

११. निक्खन्तदन्तमट्टकोति निक्खन्तदन्तो मट्टको. सो किर अचेलकभावतो पुब्बे मट्टकितो हुत्वा विचरि विवरदन्तो च, तेन नं ‘‘कोरमट्टको’’ति सञ्जानन्ति. यं किञ्चि तस्स देन्तो ‘‘साधुरूपो अयं समणो’’ति सम्भावेन्तो अग्गं सेट्ठंयेव देन्ति. तेन वुत्तं ‘‘लाभग्गं पत्तो, अग्गलाभं पत्तो’’ति. बहू अचेलका तं परिवारेत्वा विचरन्ति, गहट्ठा च तं बहू अड्ढा विभवसम्पन्ना कालेन कालं उपसङ्कमित्वा पयिरुपासन्ति. तेन वुत्तं ‘‘यसग्गं अग्गपरिवारं पत्तो’’ति. वतानियेव पज्जितब्बतो पदानि. अञ्ञमञ्ञं असङ्करतो वतकोट्ठासा वा.समत्तानीति समं अत्तनि गहितानि. पुरत्थिमेनाति एन-सद्दसम्बन्धेन ‘‘वेसालि’’न्ति उपयोगवचनं, अविदूरत्थे च एन-सद्दो पञ्चम्यन्तोति आह ‘‘वेसालितो अविदूरे’’ति.

१२. सासने परिचयवसेन तिलक्खणाहतं पञ्हं पुच्छि.न सम्पायासीति नावबुज्झि न सम्पादेसि. तेनाह ‘‘सम्मा ञाणगतिया’’तिआदि. सम्पायनं वा सम्पादनं. पञ्हं पुट्ठस्स च सम्पादनं नाम सम्मदेव कथनन्ति तदभावं दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. कोपवसेन तस्स अक्खीनि कम्पनभावं आपज्जिंसूति आह ‘‘कम्पनक्खीनिपि परिवत्तेत्वा’’ति. कोपन्ति कोधं, सो पन चित्तस्स पकुप्पनवसेन पवत्ततीति आह ‘‘कुप्पनाकार’’न्ति. दोसन्ति आघातं, सो पन आरम्मणे दुस्सनवसेन पवत्तीति आह ‘‘दुस्सनाकार’’न्ति. अतुट्ठाकारन्ति तुट्ठिया पीतिया पटिपक्खभूतप्पवत्तिआकारं. कायवचीविकारेहि पाकटमकासि. मा वत नोति एत्थ माति पटिक्खेपो, नोति मय्हन्ति अत्थोति आह ‘‘अहो वत मे न भवेय्या’’ति. मं वत नोति एत्थ पन नोति संसयेति आह ‘‘अहोसि वत नु ममा’’ति.

१४. परिपुब्बो दहित-सद्दो वत्थनिवासनं वदतीति आह ‘‘परिदहितो निवत्थवत्थो’’ति. यसनिमित्तकताय लाभस्स यसपरिहानियाव लाभपरिहानि वुत्ता होतीति पाळियं ‘‘यसा निहीनो’’ति वुत्तं.

अचेलपाथिकपुत्तवत्थुवण्णना

१५. ‘‘अहं सब्बं जानामी’’ति एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं वदति पटिजानातीति ञाणवादो, तेन मया ञाणवादेन सद्धिं.अतिक्कम्म गच्छतोति उपड्ढभागेन परिच्छिन्नं पदेसं अतिक्कमित्वा इद्धिपाटिहारियं कातुं गच्छतो. किं पनायं अचेलो पाथिकपुत्तो अत्तनो पमाणं न जानातीति? नो न जानाति. यदि एवं, कस्मा सुक्खगज्जितं गज्जीति? ‘‘एवाहं लोके पासंसो भविस्सामी’’ति कोहञ्ञे कत्वा सुक्खगज्जितं गज्जि. तेन वुत्तं ‘‘नगरवासिनो’’तिआदि. पट्ठपेत्वाति युगग्गाहं आरभित्वा.

१६. हीनज्झासयत्ता…पे… उदपादि. वुत्तञ्हेतं ‘‘हीनाधिमुत्तिका सत्ता हीनाधिमुत्तिके एव सत्ते सेवन्ति भजन्ति पयिरुपासन्ती’’ति (सं. नि. २.९८).

यस्मा तथावुत्ता वाचा तथारूपचित्तहेतुका, तञ्च चित्तं तथारूपदिट्ठिचित्तहेतुकं, तस्मा ‘‘तं वाचं अप्पहाया’’ति वत्वा यथा तस्सा अप्पहानं होति, तं दस्सेन्तो ‘‘तं चित्तं अप्पहाया’’ति आह, तस्स च यथा अप्पहानं होति, तं दस्सेतुं ‘‘तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सज्जित्वा’’ति अवोच. यस्मा वा तथारूपा वाचा महासावज्जा, चित्तं ततो महासावज्जतरं तंसमुट्ठापकभावतो, दिट्ठि पन ततो महासावज्जतमा तदुभयस्स मूलभावतो, तस्मा तेसं महासावज्जताय इमं विभागं दस्सेत्वा अयं अनुक्कमो ठपितोति वेदितब्बो. तेसं पन यथा पहानं होति, तं दस्सेतुं ‘‘अह’’न्तिआदि वुत्तं. ‘‘नाहं बुद्धो’’ति वदन्तोति साठेय्येन विना उजुकमेव ‘‘अहं बुद्धो न होमी’’ति वदन्तो. चित्तदिट्ठिप्पहानेपि एसेव नयो. विपतेय्याति एत्थ वि-सद्दो पठमे विकप्पे उपसग्गमत्तं, दुतिये पन विसरणत्थोति आह ‘‘सत्तधा वा पन फलेय्या’’ति.

१७. एकंसेनाति एकन्तेन, एकन्तिकं पन वचनपरियायविनिमुत्तं होतीति आह ‘‘निप्परियायेना’’ति. ओधारिताति अवधारिता नियमेत्वा भासिता. विगतरूपेनाति अपगतसभावेन. तेनाह ‘‘विगच्छितसभावेना’’ति, इद्धानुभावेन अपनीतसकभावेन. तेन वुत्तं ‘‘अत्तनो’’तिआदि.

१८. द्वयं गच्छतीति द्वयगामिनी. कीदिसं द्वयन्ति आह ‘‘सरूपेना’’तिआदि. अयञ्हि सो गण्डस्सुपरिफोट्ठब्बादोसं.

१९. अजितस्स लिच्छविसेनापतिस्स महानिरये निब्बत्तित्वा ततो आगन्त्वा अचेलस्स पाथिकपुत्तस्स सन्तिके परोदनं. अभावाति पुब्बे वुत्तप्पकारस्स पाटिहारियकरणस्स अभावा. भगवा पन सन्निपतितपरिसायं पसादजननत्थं तदनुरूपं पाटिहारियमकासियेव. यथाह ‘‘तेजोधातुं समापज्जित्वा’’तिआदि.

इद्धिपाटिहारियकथावण्णना

२०. निचयनं धनधञ्ञानं सञ्चयनं निचयो, तत्थ नियुत्ताति नेचयिका, गहपति एव नेचयिका गहपतिनेचयिका. एत्तकानि जङ्घसहस्सानीति परिमाणाभावतो सहस्सेहिपि अपरिमाणगणना. तेनेवाति इमस्स वसेन सन्निपतिताय एवं महतिया परिसाय बन्धनमोक्खं कातुं लब्भति, एतेनेव कारणेन.

२१. चित्तुत्रासभयन्ति चित्तस्स उत्रासनाकारेन पवत्तभयं, न ञाणभयं, नापि ‘‘भायति एतस्मा’’ति एवं वुत्तं आरम्मणभयं. छम्भितत्तन्ति तेनेव चित्तुत्रासभयेन सकलसरीरस्स छम्भितभावो. लोमहंसोति तेनेव भयेन, तेन च छम्भितत्तेन सकलसरीरे लोमानं हट्ठभावो, सो पन तेसं भित्तियं नागदन्तानं विय उद्धंमुखताति आह ‘‘लोमानं उद्धग्गभावो’’ति. अन्तन्तेन आविज्झित्वाति अत्तनो निसीदनत्थं निगूळ्हट्ठानं उपपरिक्खन्तो परिब्बाजकारामं परियन्तेन अनुसंयायित्वा, कस्सचिदेव सुनक्खत्तस्स वा सुनक्खत्तसदिसस्स वा सब्बञ्ञुपटिञ्ञं अप्पहाय सत्थु सम्मुखीभावे सत्तधा तस्स मुद्धाफलनं धम्मता. तेन वुत्तं ‘‘मा नस्सतु बालो’’तिआदि.

२२. संसप्पतीति तत्थेव पासाणफलके बालदारको विय उट्ठातुं असक्कोन्तो अवसीदनवसेन इतो चितो च संसप्पति. तेनाह ‘‘ओसीदती’’ति. तत्थेव सञ्चरतीति तस्मिंयेव पासाणे आनिसदुपट्ठिनो सञ्चलनं निसज्जवसेनेव सञ्चरति, न उट्ठाय पदसा.

२३. विनट्ठरूपोति सम्भावनाय विनासेन, लाभस्स विनासेन च विनट्ठसभावो.

पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.

२५. गोयुत्तेहीति बलवन्तबलीबद्दयोजितेहि.

२६. तस्साति जालियस्स. अयञ्हि मण्डिसेन परिब्बाजकेन सद्धिं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणि, ततो पुरेतरं भगवतो गुणानं अजाननकाले अयं पवत्ति. तेनेवाह ‘‘तिट्ठतु ताव पाटिहारियं…पे… पराजयो भविस्सती’’ति.

२७. तिणसीहोति तिणसदिसहरितवण्णो सीहो. काळसीहोति काळवण्णो सीहो. पण्डुसीहोति पण्डुवण्णो सीहो. केसरसीहोति केसरवन्तो सेतवण्णो, लोहितवण्णो वा सीहो. मिगरञ्ञोति एत्थ मिग-सद्दो किञ्चापि पसदकुरुङ्गादीसु केसुचिदेव चतुप्पदेसु निरुळ्हो, इध पन सब्बसाधारणवसेनाति दस्सेन्तो ‘‘मिगरञ्ञोति सब्बचतुप्पदानं रञ्ञो’’ति वुत्तं. आगन्त्वा सेति एत्थाति आसयो, निवासनट्ठानं. सीहनादन्ति परिस्सयानं सहनतो, पटिपक्खस्स च हननतो ‘‘सीहो’’ति लद्धनामस्स मिगाधिपस्स घोसं, सो पन तेन यस्मा कुतोचिपि अभीतभावेन पवत्तीयति, तस्मा वुत्तं ‘‘अभीतनाद’’न्ति. तत्थ तत्थ तासु तासु दिसासु गन्त्वा चरितब्बताय भक्खितब्बताय गोचरो घासोति आह ‘‘गोचरायाति आहारत्थाया’’ति. वरं वरन्ति मिगसङ्घे मिगसमूहे मुदुमंसताय वरं वरं महिंसवनवराहादिं वधित्वाति योजना. तेनाह ‘‘थूलं थूल’’न्ति. वरवरभावेन हि तस्स वरभावो इच्छितो. सूरभावं सन्निस्सितं सूरभावसन्निस्सितं, तेन. सूरभावेनापि हि ‘‘किं इमे पाणके दुब्बले हन्त्वा’’ति अप्पथामेसु पाणेसु कारुञ्ञं उपतिट्ठति.

२८. विघासोति परस्स भक्खितसेसताय विरूपो घासो विघासो, उच्छिट्ठं. तेनाह ‘‘भक्खितातिरित्तमंस’’न्ति, तस्मिं विघासे, विघासनिमित्तन्ति अत्थो. अस्मिमानदोसेनाति अस्मिमानदोसहेतु, अहंकारनिमित्तन्ति अत्थो. सो पनस्स अस्मिमानो यथा उप्पज्जि, तं दस्सेतुं ‘‘तत्राय’’न्तिआदि वुत्तं.

‘‘सेगालकंयेवा’’तिपि पाठो, यथावुत्तोव अत्थो. भेरण्डकंयेवाति भेरण्डसकुणरवसदिसंयेव, भेरण्डो नाम एको पक्खी द्विमुखो, तस्स किर सद्दो अतिविय विरूपो अमनापो. तेनाह ‘‘अप्पियअमनापसद्दमेवा’’ति. सम्मापटिपत्तिया विसेसतो सुट्ठु गताति सुगता, सम्मासम्बुद्धा. ते अपदायन्ति सोधेन्ति सत्तसन्तानं एतेहीति सुगतापदानानि, तिस्सो सिक्खा. यस्मा ताहि ते ‘‘सुगता’’ति लक्खीयन्ति, ता च तेसं ओवादभूता, तस्मा ‘‘सुगतलक्खणेसू’’तिआदि वुत्तं. यदि ता सुगतस्स लक्खणभूता, सासनभूता च, कथं पनेस पाथिकपुत्तो तत्थ तासु सिक्खासु जीवति, को तस्स ताहि सम्बन्धोति आह ‘‘एतस्स ही’’तिआदि. सम्बुद्धानं देमाति देन्तीति बुद्धसञ्ञाय देन्तीति अधिप्पायो. तेन एस…पे… जीवति नाम न सुगतन्वयअज्झुपगमनतो. ‘‘तथागते’’तिआदि एकत्ते पुथुवचनन्ति आह ‘‘तथागत’’न्तिआदि. बहुवचनं एव गरुस्मिं एकस्मिम्पि बहुवचनप्पयोगतो एकवचनं विय वुत्तं वचनविपल्लासेन.

२९. समेक्खित्वाति समं कत्वा मिच्छादस्सनेन अपेक्खित्वा, तं पन अपेक्खनं तथा मञ्ञनमेवाति आह ‘‘मञ्ञित्वा’’ति. पुब्बे वुत्तं समेक्खनम्पि मञ्ञनं एवाति वुत्तं ‘‘अमञ्ञीति पुन अमञ्ञित्था’’ति, तेन अपरापरं तस्स मञ्ञनप्पवत्तिं दस्सेति. भेरण्डकरवं कोसति विक्कोसतीति कोत्थु.

३०. ते ते पाणे ब्यापादेन्तो घसतीति ब्यग्घोति इमिना निब्बचनेन ‘‘ब्यग्घो’’ति मिगराजस्सपि सिया नामन्ति आह ‘‘ब्यग्घोति मञ्ञतीति सीहोहमस्मीति मञ्ञती’’ति. यदिपि यथावुत्तनिब्बचनवसेन सीहोपि ‘‘ब्यग्घो’’ति वत्तब्बतं अरहति, ब्यग्घ-सद्दो पन मिगराजे एव निरुळ्होति दस्सेन्तो ‘‘सीहेन वा’’तिआदिमाह.

३१. सीहेन विचरितवने संवड्ढत्ता वुत्तं ‘‘महावने सुञ्ञवने विवड्ढो’’ति.

३४. किलेसबन्धनाति तण्हाबन्धनतो. तण्हाबन्धनञ्हि थिरं दळ्हबन्धनं दुम्मोचनीयं. यथाह –

‘‘सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु,

पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा;

एतं दळ्हं बन्धनमाहु धीरा,

ओहारिनं सिथिलं दुप्पमुञ्च’’न्ति. (ध. प. ३४६; जा. १.२.१०२);

किलेसबन्धनाति वा दसविधसंयोजनतो. महाविदुग्गं नाम चत्तारो ओघा महन्तं जलविदुग्गं विय अनुपचितकुसलसम्भारेहि दुग्गमट्ठेन.

अग्गञ्ञपञ्ञत्तिकथावण्णना

३६. इमस्स पदस्स. इदं नाम लोकस्स अग्गन्ति जानितब्बं, तं अग्गञ्ञं, सो पन लोकस्स उप्पत्तिक्कमो पवत्ति पवेणी चाति आह ‘‘लोकुप्पत्तिचरियवंस’’न्ति. सम्मासम्बोधितो उत्तरितरं नाम किञ्चि नत्थि पजानितब्बेसु, तं पन कोटिं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘याव सब्बञ्ञुतञ्ञाणा पजानामी’’ति आह. ‘‘मम पजानना’’ति अस्सादेन्तो तण्हावसेन, ‘‘अहं पजानामी’’ति अभिनिविसन्तो दिट्ठिवसेन, ‘‘सुट्ठु पजानामि सम्मा पजानामी’’ति पग्गण्हन्तो मानवसेन न परामसामीति योजना. ‘‘पच्चत्तञ्ञेवा’’ति पदं ‘‘निब्बुति विदिता’’ति पदद्वयेनापि योजेतब्बं ‘‘पच्चत्तंयेव उप्पादिता निब्बुति च पच्चत्तंयेव विदिता’’ति, सयम्भुञाणेन निब्बत्तिता निब्बुति सयमेव विदिताति अत्थो. अट्ठकथायं पन ‘‘पच्चत्त’’न्ति पदं विविधविभत्तिकं हुत्वा आवुत्तिनयेन आवत्ततीति दस्सेतुं ‘‘अत्तनायेव अत्तनी’’ति वुत्तं. अविदितनिब्बानाति अप्पटिलद्धनिब्बाना मिच्छापटिपन्नत्ता. पजाननम्पि हि तदधिगमवसेनेव वेदितब्बं. एति इट्ठभावेन पवत्ततीति अयो, सुखं. तप्पटिक्खेपेन अनयो, दुक्खं. तदेव हितसुखस्स ब्यसनतो ब्यसनं.

३७. तं दस्सेन्तोति भगवापि ‘‘अञ्ञतित्थियो तत्थ सारसञ्ञी’’ति तं दस्सेन्तो. आधिपच्चभावेनाति आधिपच्चसभावेन. यस्स आचरियवादस्स वसेन पुरिसो ‘‘आचरियो’’ति वुच्चति, सो आचरियवादो आचरियभावोति आह ‘‘आचरियभावं आचरियवाद’’न्ति. एत्थाति आचरियवादे. इति कत्वाति इमिना कारणेन. सोति आचरियवादो. ‘‘अग्गञ्ञं’’ त्वेव वुत्तो अग्गञ्ञविसयत्ता. केन विहितन्ति केन पकारेन विहितं. तेनाह ‘‘केन विहितं किन्ति विहित’’न्ति. ब्रह्मजालेति ब्रह्मजालसंवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. १.२८). तत्थ हि वित्थारतो वुत्तविधिं इध अतिदिसति, पाळि पन तत्थ चेव इध च एकसदिसा वाति.

४१. खिड्डा पदोसिका मूलभूता एत्थ सन्तीति खिड्डापदोसिकं, आचरियकं. तेनेवाह ‘‘खिड्डापदोसिकमूलक’’न्ति. मनोपदोसिकन्ति एत्थापि एसेव नयो.

४७. येन वचनेन अब्भाचिक्खन्ति, तस्स अविज्जमानता नाम अत्थवसेनेवाति आह ‘‘असंविज्जमानट्ठेना’’ति. तुच्छा, मुसाति च करणत्थे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘तुच्छेन, मुसावादेना’’ति. वचनस्स अन्तोसारं नाम अविपरीतो अत्थोति तदभावेनाह ‘‘अन्तोसारविरहितेना’’ति. अभिआचिक्खन्तीति अभिभवित्वा घट्टेन्ता कथेन्ति, अक्कोसन्तीति अत्थो. विपरीतसञ्ञोति अयाथावसञ्ञो. सुभं विमोक्खन्ति ‘‘सुभ’’न्ति वुत्तविमोक्खं. वण्णकसिणन्ति सुनीलकसुपीतकादिवण्णकसिणं. सब्बन्ति यं सुभं, असुभञ्च वण्णकसिणं, तञ्च सब्बं. न असुभन्ति असुभम्पि ‘‘असुभ’’न्ति तस्मिं समये न सञ्जानाति, अथ खो ‘‘सुभं’’ त्वेव सञ्जानातीति अत्थो. विपरीता अयाथावगाहिताय, अयाथाववादिताय च.

४८. यस्मा सो परिब्बाजको अविस्सट्ठमिच्छागाहिताय सम्मा अप्पटिपज्जितुकामो सम्मापटिपन्नं विय मं समणो गोतमो, भिक्खवो च सञ्जानन्तूति अधिप्पायेन ‘‘तथा धम्मं देसेतु’’न्तिआदिमाह, तस्मा वुत्तं ‘‘मया एतस्स…पे… वट्टती’’ति. मम्मन्ति मम्मप्पदेसं पीळाजननट्ठानं. सुट्ठूति सक्कच्चं. यथा न विनस्सति, एवं अनुरक्ख.

वासनायाति किलेसक्खयावहाय पटिपत्तिया वासनाय. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति.

पाथिकसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना.

२. उदुम्बरिकसुत्तवण्णना

निग्रोधपरिब्बाजकवत्थुवण्णना

४९. उदुम्बरिकायाति सम्बन्धे सामिवचनन्ति आह ‘‘उदुम्बरिकाय देविया सन्तके परिब्बाजकारामे’’ति. ‘‘उदुम्बरिकाय’’न्ति वा पाठो, तथा सति अधिकरणे एतं भुम्मं. अयञ्हेत्थ अत्थो उदुम्बरिकाय रञ्ञो देविया निब्बत्तितो आरामो उदुम्बरिका, तस्सं उदुम्बरिकायं. तेनाह ‘‘उदुम्बरिकाय देविया सन्तके’’ति. ताय हि निब्बत्तितो तस्सा सन्तको. वरणादिपाठवसेन चेत्थ निब्बत्तत्थबोधकस्स सद्दस्स अदस्सनं. सन्धानोति भिन्नानम्पि तेसं सन्धापनेन ‘‘सन्धानो’’ति एवं लद्धनामो. संवण्णितोति पसंसितो. इरियतीति पवत्तति. अरियेन ञाणेनाति किलेसेहि आरकत्ता अरियेन लोकुत्तरेन ञाणेन. अरियाय विमुत्तियाति सुविसुद्धाय लोकुत्तरफलविमुत्तिया.

दिवा-सद्दो दिन-सद्दो विय दिवसपरियायो, तस्स विसेसनभावेन वुच्चमानो दिवा-सद्दो सविसेसं दिवसभागं दीपेतीति आह ‘‘दिवसस्स दिवा’’तिआदि. यस्मा समापन्नस्स चित्तं नानारम्मणतो पटिसंहतं होति, झानसमङ्गी च पविवेकूपगमनेन सङ्गणिकाभावतो एकाकियाय निलीनो विय होति, तस्मा वुत्तं ‘‘ततो ततो…पे… गतो’’ति. मनो भवन्ति मनसो विवट्टनिस्सितं वड्ढिं आवहन्तीति मनोभावनियाति आह ‘‘मनवड्ढकान’’न्तिआदि. उन्नमति न सङ्कुचति, अलीनञ्च होतीति अत्थो.

५१. यावताति यावन्तोति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘यत्तका’’ति. तेसन्ति निद्धारणे सामिवचनं. निद्धारणञ्च केनचि विसेसेन इच्छितब्बं. येहि च गुणविसेसेहि समन्नागता भगवतो सावका उपासका राजगहे पटिवसन्ति, अयञ्च तेहि समन्नागतोति इमं विसेसं दीपेतुं ‘‘तेसं अब्भन्तरो’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘भगवतो किरा’’तिआदि.

५२. तेसन्ति परिब्बाजकानं. कथायाति तिरच्छानकथाय. दस्सनेनाति दिट्ठिदस्सनेन. आकप्पेनाति वेसेन. कुत्तेनाति किरियाय. आचारेनाति अञ्ञमञ्ञस्मिं आचरितब्बआचारेन. विहारेनाति रत्तिन्दिवं विहरितब्बविहरणेन. इरियापथेनाति ठानादिइरियापथेन. अञ्ञाकारताय अञ्ञतित्थे नियुत्ताति अञ्ञतित्थिया. सङ्गन्त्वा समागन्त्वा रासी हुत्वा परेहि निसिन्नट्ठाने. अरञ्ञानि च तानि वनपत्थानि चाति अरञ्ञवनपत्थानि. तत्थ यं अरञ्ञकङ्गनिप्फादकं आरञ्ञकानं, तं ‘‘अरञ्ञ’’न्ति वेदितब्बं. वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं, यत्थ न कसीयति न वप्पीयति. वुत्तञ्हेतं ‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्ति ‘‘वनपत्थन्ति वनसण्डानमेतं सेनासनानं, वनपत्थन्ति भीसनकानमेतं, वनपत्थन्ति सलोमहंसानमेतं, वनपत्थन्ति परियन्तानमेतं वनपत्थन्ति न मनुस्सूपचारानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्ति (विभ. ५३१). तेन वुत्तं ‘‘गामूपचारतो मुत्तानी’’तिआदि. पन्तानीति परियन्तानि अतिदूरानि. तेनाह ‘‘दूरतरानी’’तिआदि. विहारूपचारेनाति विहारस्स उपचारप्पदेसेन. अद्धिकजनस्साति मग्गगामिनो जनस्स. मन्दसद्दानीति उच्चासद्दमहासद्दाभावतो तनुसद्दानि. मनुस्सेहि समागम्म एकज्झं पवत्तितसद्दो निग्घोसो, तस्स यस्मा अत्थो दुब्बिभावितो होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अविभावितत्थेन निग्घोसेना’’ति. विगतवातानीति विगतसद्दानि. ‘‘रहस्स करणस्स युत्तानी’’ति इमिनापि तेसं ठानानं अरञ्ञलक्खणयुत्ततं, जनविवित्ततं, वनविवित्तमेव च विभावेति, तथा ‘‘एकीभावस्स अनुरूपानी’’ति इमिना.

५३. केनाति हेतुम्हि, सहयोगे च करणवचनन्ति आह ‘‘केन कारणेन केन पुग्गलेन सद्धि’’न्ति. एकोपि हि विभत्तिनिद्देसो अनेकत्थविभावनो होति, तथा तद्धितत्थपदसमाहारेति.

संसन्दनन्ति आलापसल्लापवसेन कथासंसन्दनं. ञाणब्यत्तभावन्ति ब्यत्तञाणभावं, सो पन परस्स वचने उत्तरदानवसेन, परेन वा वुत्तउत्तरे पच्चुत्तरदानवसेन सियाति आह ‘‘उत्तरपच्चुत्तरनयेना’’ति. यो हि परस्स वचनं तिपुक्खलेन नयेन रूपेति, तथा परस्स रूपनवचनं जातिभावं आपादेति, तस्स तादिसं वचनसभावं ञाणवेय्यत्तियं विभावेति पाकटं करोतीति. सुञ्ञागारेसु नट्ठाति सुञ्ञागारेसु निवासेसु नट्ठा विनट्ठा अभावं गता. नास्स पञ्ञा नस्सेय्य तेहि तेहि कतपुच्छनपटिपुच्छननिमित्तं नानापटिभानुप्पत्तिया विसारमापन्नं पुच्छितं पञ्हं विस्सज्जेतुं असमत्थताय. ओरोधेय्यामाति निरुस्साहं विय करोन्ता अवरोधेय्याम, तं परस्स ओरोधनं वादजालेन विनन्धनं विय होतीति आह ‘‘विनन्धेय्यामा’’ति. तदत्थं तेन तुच्छकुम्भिनिदस्सनं कतं, तं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘पूरितघटो ही’’तिआदि वुत्तं.

बलं दीपेन्तोति अभूतमेव अत्तनो ञाणबलं पकासेन्तो. असम्भिन्नन्ति जातिसम्भेदाभावेन असम्भिन्नं. अञ्ञजातिसम्भेदे सति अस्सतरस्स अस्सस्स जातभावो विय सीहस्सपि सीहथामाभावो सियाति आह ‘‘असम्भिन्नकेसरसीह’’न्ति. ठानसो वाति तङ्खणे एव.

५४. ‘‘सुमागधा नाम नदी’’ति केचि, तं मिच्छाति दस्सेन्तो ‘‘सुमागधा नाम पोक्खरणी’’ति वत्वा तस्सा पोक्खरणिभावस्स सुत्तन्तरे आगततं दस्सेतुं ‘‘यस्सा तीरे’’तिआदि वुत्तं. मोरानं निवापो एत्थाति मोरनिवापो. ब्यधिकरणानम्पि हि पदानं बाहिरत्थसमासो होतियेव यथा ‘‘उरसिलोमो’’ति. अथ वा निवुत्थं एत्थाति निवापो, मोरानं निवापो मोरनिवापो, मोरानं निवापदिन्नट्ठानं. तेनाह ‘‘यत्थ मोरान’’न्तिआदि. यस्मा निग्रोधो तपोजिगुच्छवादो, सासने च भिक्खू अत्तकिलमथानुयोगं वज्जेत्वा भावनानुयोगेन परमस्सासप्पत्ते विहरन्ते पस्सति, तस्मा ‘‘कथं नु खो समणो गोतमो कायकिलमथेन विनाव सावके विनेती’’ति सञ्जातसन्देहो ‘‘को नाम सो’’तिआदिना भगवन्तं पुच्छि. अस्ससति अनुसङ्कितपरिसङ्कितो होति एतेनाति अस्सासो, पीतिसोमनस्सन्ति आह ‘‘अस्सासप्पत्ताति तुट्ठिप्पत्ता सोमनस्सप्पत्ता’’ति. अधिको सेट्ठो आसयो निस्सयो अज्झासयोति आह ‘‘उत्तमनिस्सयभूत’’न्ति. आदिभूतं पुरातनं सेट्ठचरियं आदिब्रह्मचरियं, लोकुत्तरमग्गन्ति अत्थो. तथा हेस सब्बबुद्धपच्चेकबुद्धसावकेहि तेनेव आकारेन अधिगतो. तेनाह ‘‘पुराण…पे… अरियमग्ग’’न्ति. तथा हि तं भगवा ‘‘अद्दस पुराणं मग्गं पुराणमञ्जस’’न्ति अवोच. पूरेत्वा भावनापारिपूरिवसेन. ‘‘पूरेत्वा’’ति वा इदं ‘‘अज्झासयं आदिब्रह्मचरिय’’न्ति एत्थ पाठसेसोति वदन्ति. ‘‘अज्झासयं आदिब्रह्मचरियं पटिजानन्ति अस्सासप्पत्ता’’ति एवं वा एत्थ योजना.

तपोजिगुच्छावादवण्णना

५५. पकता हुत्वा विच्छिन्ना विप्पकताति आह ‘‘अनिट्ठिताव हुत्वा ठिता’’ति.

५६. वीरियेन पापजिगुच्छनवादोति लूखपटिपत्तिसाधनेन वीरियेन अत्ततण्हाविनोदनवसेन पापकस्स जिगुच्छनवादो. जिगुच्छतीति जिगुच्छो, तब्भावो जेगुच्छं, अधिकं जेगुच्छं अधिजेगुच्छं, अतिविय पापजिगुच्छनं, तस्मिं अधिजेगुच्छे. कायदळ्हीबहुलं तपतीति तपो, अत्तकिलमथानुयोगवसेन पवत्तं वीरियं, तेन कायदळ्हीबहुलतानिमित्तस्स पापस्स जिगुच्छनं, विरज्जनम्पि तपोजिगुच्छाति आह ‘‘वीरियेन पापजिगुच्छा’’ति. घासच्छादनसेनासनतण्हाविनोदनमुखेन अत्तस्नेहविरज्जनन्ति अत्थो. उपरि वुच्चमानेसु नानाकारेसु अचेलकादिवतेसु एकज्झं समादिन्नानं परिसोधनमेवेत्थ पारिपूरणं, न सब्बेसं अनवसेसतो समादानं तस्स असम्भवतोति आह ‘‘परिपुण्णाति परिसुद्धा’’ति. परिसोधनञ्च नेसं सकसमयसिद्धेन नयेन पटिपज्जनमेव. विपरियायेन अपरिसुद्धता वेदितब्बा.

५७. ‘‘एकं पञ्हम्पि न कथेती’’ति पठमं अत्तना पुच्छितपञ्हस्स अकथितत्ता वुत्तं.

तपनिस्सितकोति अत्तकिलमथानुयोगसङ्खातं तपं निस्साय समादाय वत्तनको. सीहनादेति सीहनादसुत्तवण्णनायं. यस्मा तत्थ वित्थारितनयेन वेदितब्बानि, तस्मा तस्सा अत्थप्पकासनाय वुत्तनयेनपि वेदितब्बानि.

उपक्किलेसवण्णना

५८. ‘‘सम्मा आदियती’’ति वत्वा सम्मा आदियनञ्चस्स दळ्हग्गाहो एवाति आह ‘‘दळ्हं गण्हाती’’ति. ‘‘सासनावचरेनापि दीपेतब्ब’’न्ति वत्वा तं दस्सेतुं ‘‘एकच्चो ही’’तिआदि वुत्तं, तेन धुतङ्गधरतामत्तेन अत्तमनता, परिपुण्णसङ्कप्पता सम्मापटिपत्तिया उपक्किलेसोति इममत्थं दस्सेति, न यथावुत्ततपसमादानधुतङ्गधरतानं सतिपि अनिय्यानिकत्ते सदिसतन्ति दट्ठब्बं.

‘‘दुविधस्सापीति ‘अत्तमनो होति परिपुण्णसङ्कप्पो’ति च एवं उपक्किलेसभेदेन वुत्तस्स दुविधस्सापि तपस्सिनो’’ति केचि. यस्मा पन अट्ठकथायं सासनिकवसेनापि अत्थो दीपितो, तस्मा बाहिरकस्स, सासनिकस्स चाति एवं दुविधस्सापि तपस्सिनोति अत्थो वेदितब्बो. तथा चेव हि उपरिपि अत्थवण्णनं वक्खतीति. एत्तावताति यदिदं ‘‘को अञ्ञो मया सदिसो’’ति एवं अतिमानस्स, अनिट्ठितकिच्चस्सेव च ‘‘अलमेत्तावता’’ति एवं अतिमानस्स च उप्पादनं, एत्तावता.

उक्कंसतीति उक्कट्ठं करोति. उक्खिपतीति अञ्ञेसं उपरि खिपति, पग्गण्हातीति अत्थो. परं संहारेतीति परं संहरं निहीनं करोति. अवक्खिपतीति अधो खिपति, अवमञ्ञतीति अत्थो.

मानमदकरणेनाति मानसङ्खातस्स मदस्स करणेन उप्पादनेन. मुच्छितो होतीति मुच्छापन्नो होति, सा पन मुच्छापत्ति अभिज्झासीलब्बतपरामासकायगन्थेहि गधितचित्तता, तत्थ च अतिलग्गभावोति आह ‘‘गधितो अज्झोसन्नो’’ति. पमज्जनञ्चेत्थ पमज्जनमेवाति आह ‘‘पमादमापज्जती’’ति. केवलं धुतङ्गसुद्धिको हुत्वा कम्मट्ठानं अननुयुञ्जन्तो ताय एव धुतङ्गसुद्धिकताय अत्तुक्कंसनादिवसेन पवत्तेय्याति दस्सेतुं ‘‘सासने’’तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘धुतङ्गमेव…पे… पच्चेती’’ति.

५९. तेयेव पच्चया. सुट्ठु कत्वा पटिसङ्खरित्वा लद्धाति आदरगारवयोगेन सक्कच्चं अभिसङ्खरित्वा दानवसेन उपनयवसेन लद्धा. वण्णभणनन्ति गुणकित्तनं. अस्साति तपस्सिनो.

६०. वोदासन्ति ब्यासनं, विभज्जनन्ति अत्थो. तं पनेत्थ विभज्जनं द्विधा इच्छितन्ति आह ‘‘द्वेभागं आपज्जती’’ति. द्वे भागे करोति रुच्चनारुच्चनवसेन. गेधजातोति सञ्जातगेधो. मुच्छनं नाम सतिविप्पवासेनेव होति, न सतिया सतीति आह ‘‘समुट्ठस्सती’’ति. आदीनवमत्तम्पीति गधितादिभावेन परिभोगे आदीनवमत्तम्पि न पस्सति. मत्तञ्ञुताति परिभोगे मत्तञ्ञुता. पच्चवेक्खणपरिभोगमत्तम्पीति पच्चवेक्खणमत्तेन परिभोगम्पि एकवारं पच्चवेक्खित्वापि परिभुञ्जनम्पि न करोति.

६१. विचक्कसण्ठानाति विपुलतमचक्कसण्ठाना. सब्बस्स भुञ्जनतो अयोकूटसदिसा दन्ता एव दन्तकूटं.अपसादेतीति पसादेति. अचेलकादिवसेनाति अचेलकवतादिवसेन. लूखाजीविन्ति सल्लेखपटिपत्तिया लूखजीविकं.

६२. तपं करोतीति भावनामनसिकारलक्खणं तपं चरति चरन्तो विय होति. चङ्कमं ओतरति भावनं अनुयुञ्जन्तो विय. विहारङ्गणं सम्मज्जति वत्तपटिपत्तिं पूरेन्तो विय.

‘‘आदस्सयमानो’’ति वा पाठो.

किञ्चि वज्जन्ति किञ्चि कायिकं वा वाचसिकं वा दोसं. दिट्ठिगतन्ति विपरीतदस्सनं. अरुच्चमानन्ति अत्तनो सिद्धन्ते पटिक्खित्तभावेन अरुच्चमानं. रुच्चति मेति ‘‘कप्पति मे’’ति वदति. अनुजानितब्बन्ति तच्छाविपरीतभूतभावेन ‘‘एवमेत’’न्ति अनुजानितब्बं. सवनमनोहारिताय ‘‘साधु सुट्ठू’’ति अनुमोदितब्बं.

६३. कुज्झनसीलताय कोधनो. वुत्तलक्खणो उपनाहो एतस्स अत्थीति उपनाही. एवंभूतो च तंसमङ्गी होतीति ‘‘समन्नागतो होती’’ति वुत्तं. एस नयो इतो परेसुपि.

अयं पन विसेसो – इस्सति उसूयतीति उस्सुकी. सठनं असन्तगुणसम्भावनं सठो, सो एतस्स अत्थीति सठो. सन्तदोसपटिच्छादनसभावा माया, माया एतस्स अत्थीति मायावी. गरुट्ठानियानम्पि पणिपाताकरणलक्खणं थम्भनं थद्धं, तमेत्थ अत्थीति थद्धो. गुणेहि समानं, अधिकञ्च अतिक्कमित्वा निहीनं कत्वा मञ्ञनसीलताय अतिमानी. असन्तगुणसम्भावनत्थिकतासङ्खाता पापा लामका इच्छा एतस्साति पापिच्छो. मिच्छा विपरीता दिट्ठि एतस्साति मिच्छादिट्ठिको. ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति (म. नि. १८७, २०२, ४२७; ३.२७, २९; उदा. ५५; महानि. २०; नेत्ति. ५८) एवं अत्तना अत्ताभिनिविट्ठताय सता दिट्ठि सन्दिट्ठि, तमेव परामसतीति सन्दिट्ठिपरामासी. अट्ठकथायं पन ‘‘सयं दिट्ठि सन्दिट्ठी’’ति वत्थुवसेन अत्थो वुत्तो. आ बाळ्हं विय धीयतीति आधानन्ति आह ‘‘दळ्हं सुट्ठु ठपित’’न्ति. यथागहितं गाहं पटिनिस्सज्जनसीलो पटिनिस्सग्गी, तप्पटिक्खेपेन दुप्पटिनिस्सग्गी. पटिसेधत्थो हि अयं दु-सद्दो यथा ‘‘दुप्पञ्ञो, (म. नि. १.४४९) दुस्सीलो’’ति (अ. नि. ५.२१३; १०.७५; पारा. १९५; ध. प. ३०८) च.

परिसुद्धपपटिकप्पत्तकथावण्णना

६४. इध निग्रोध तपस्सीति यथानुक्कन्तं पुरिमपाळिं निगमनवसेन एकदेसेन दस्सेति. तेनाह ‘‘एवं भगवा’’तिआदि. गहितलद्धिन्ति ‘‘अचेलकादिभावो सेय्यो, तेन च संसारसुद्धि होती’’ति एवं गहितलद्धिं. रक्खितं तपन्ति ताय लद्धिया समादियित्वा रक्खितं अचेलकवतादितपं. ‘‘सब्बमेव संकिलिट्ठ’’न्ति इमिना यं वक्खति परिसुद्धपाळिवण्णनायं ‘‘लूखतपस्सिनो चेव धुतङ्गधरस्स च वसेन योजना वेदितब्बा’’ति (दी. नि. अट्ठ. ३.६४), तस्स परिकप्पितरूपस्स लूखस्स तपस्सिनोति अयमेत्थ अधिप्पायोति दस्सेति. ‘‘परिसुद्धपाळिदस्सनत्थ’’न्ति च इमिना तित्थियानं वसेन पाळि येवेत्थ लब्भति, न पन तदत्थोति दस्सेति. वुत्तविपक्खवसेनाति वुत्तस्स अत्थस्स पटिपक्खवसेन, पटिक्खेपवसेनाति अत्थो. तस्मिं ठानेति हेतुअत्थे भुम्मन्ति तस्स हेतुअत्थेन करणवचनेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘एवं सो तेना’’तिआदिमाह. उत्तरि वायममानोति यथासमादिन्नेहि धुतधम्मेहि अपरितुट्ठो, अपरियोसितसङ्कप्पो च हुत्वा उपरि भावनानुयोगवसेन सम्मावायामं करोन्तो.

६९. इतो परन्ति इतो यथावुत्तनयतो परं. अग्गभावं वा सारभावं वाति तपोजिगुच्छाय अग्गभावं वा सारभावं वा अजानन्तो. ‘‘अयमेवस्स अग्गभावो सारभावो’’ति मञ्ञमानो ‘‘अग्गप्पत्ता, सारप्पत्ता चा’’ति आह.

परिसुद्धतचप्पत्तादिकथावण्णना

७०. यमनं संयमनं यामो, हिंसादीनं अकरणवसेन चतुब्बिधो यामोव चातुयामो, सो एव संवरो, तेन संवुतो गुत्तसब्बद्वारो चातुयामसंवरसंवुतो. तेनाह ‘‘चतुब्बिधेन संवरेन पिहितो’’ति. अतिपातनं हिंसनन्ति आह ‘‘पाणं न हनती’’ति. लोभचित्तेन भावितं सम्भावितन्ति कत्वा भावितं नाम पञ्च कामगुणा. अयञ्च तेसु तेसंयेव समुदाचारो मग्गोट्ठापकं वियाति आह ‘‘तेसं सञ्ञाया’’ति.

एतन्ति अभिहरणं, हीनाय अनावत्तनञ्च. तेनाह ‘‘सो अभिहरतीति आदिलक्खण’’न्ति. अभिहरतीति अभिबुद्धिं नेति. तेनाह ‘‘उपरूपरि वड्ढेती’’ति. चक्कवत्तिनापि पब्बजितस्स अभिवादनादि करीयतेवाति पब्बज्जा सेट्ठा गुणविसेसयोगतो, दोसविरहिततो च, यतो सा पण्डितपञ्ञत्ता वुत्ता. गिहिभावो पन निहीनो तदुभयाभावतोति आह ‘‘हीनाय गिहिभावत्थाया’’ति.

७१. तचप्पत्ताति तचं पत्ता, तचसदिसा होतीति अत्थो.

७४. तित्थियानं वसेनाति तित्थियानं समयवसेन. नेसन्ति तित्थियानं. तन्ति दिब्बचक्खुं. सीलसम्पदाति सब्बाकारसम्पन्नं चतुपारिसुद्धिसीलं. तचसारसम्पत्तितोति तचतपोजिगुच्छायासारसम्पत्तितो. विसेसभावन्ति विसेससभावं.

अचेलकपाळिमत्तम्पीति अचेलकपाळिआगतत्थमत्तम्पि नत्थि, तस्मा मयं अनस्साम विनट्ठाति अत्थो. अ-कारो वा निपातमत्तं, नस्सामाति विनस्साम. कुतो परिसुद्धपाळीति कुतो एव अम्हेसु परिसुद्धपाळिआगतपटिपत्ति. एस नयो सेसेसुपि. सुतिवसेनापीति सोतपथागमनमत्तेनापि न जानाम.

निग्रोधस्सपज्झायनवण्णना

७५. अस्साति सन्धानस्स गहपतिस्स. कक्खळन्ति फरुसं. दुरासदवचनन्ति अवत्तब्बवचनं. यस्मा फरुसवचनं यं उद्दिस्स पयुत्तं, तस्मिं खमापिते खमापकस्स पटिपाकतिकं होति, तस्मा ‘‘अयं मयी’’तिआदि वुत्तं.

७६. बोधत्थाय धम्मं देसेति, न अत्तनो बुद्धभावघोसनत्थाय. वादत्थायाति परवादभञ्जनवादत्थाय. रागादिसमनत्थाय धम्मं देसेति, न अन्तेवासिकम्यताय. ओघनित्थरणत्थायाति चतुरोघनित्थरणत्थाय धम्मं देसेति सब्बसो ओरपारातिण्णमावहत्ता देसनाय. सब्बकिलेसपरिनिब्बानत्थाय धम्मं देसेति किलेसानं लेसेनपि देसनाय अपरामट्ठभावतो.

ब्रह्मचरियपरियोसानादिवण्णना

७७. इदं सब्बम्पीति सत्तवस्सतो पट्ठाय याव ‘‘सत्ताह’’न्ति पदं, इदं सब्बम्पि वचनं. असठो पन अमायावी उजुजातिको तिक्खपञ्ञो उग्घटितञ्ञूति अधिप्पायो. सो हि तंमुहुत्तेनेव अरहत्तं पत्तुं सक्खिस्सतीति. वङ्कवङ्कोति कायवङ्कादीहिपि वङ्केहि वङ्को जिम्हो कुटिलो. ‘‘सठं पनाहं अनुसासितुं न सक्कोमी’’ति न इदं भगवा किलासुभावेनेव वदति, अथ खो तस्स अभाजनभावेनेव.

७८. पकतिया आचरियोति यो एव तुम्हाकं इतो पुब्बे पकतिया आचरियो अहोसि, सो एव इदानिपि पुब्बाचिण्णवसेन आचरियो होतु, न मयं तुम्हे अन्तेवासिके कातुकामाति अधिप्पायो. न मयं तुम्हाकं उद्देसेन अत्थिका, धम्मतन्ति मेव पन तुम्हे ञापेतुकामम्हाति अधिप्पायो. आजीवतोति जीविकाय वुत्तितो. अकुसलाति कोट्ठासं पत्ताति अकुसलाति तं तं कोट्ठासतंयेव उपगता. किलेसदरथसम्पयुत्ताति किलेसदरथसहिता तंसम्बन्धनतो. जातिजरामरणानं हिताति जातिजरामरणिया. संकिलेसो एत्थ अत्थि, संकिलेसे वा नियुत्ताति संकिलेसिका. वोदानं वुच्चति विसुद्धि, तस्स पच्चयभूतत्ता वोदानिया. तथाभूता चेते वोदापेन्तीति आह ‘‘सत्ते वोदापेन्ती’’ति. सिखाप्पत्ता पञ्ञाय पारिपूरिवेपुल्लता मग्गफलवसेनेव इच्छितब्बाति आह ‘‘मग्गपञ्ञा…पे… वेपुल्लत’’न्ति. उभोपि वा एतानि पारिपूरिवेपुल्लानि. या हि तस्स पारिपूरी, सा एव वेपुल्लताति. ततोति संकिलेसधम्मप्पहानवोदानधम्माभिबुद्धिहेतु.

७९. ‘‘यथा मारेना’’ति नयिदं निदस्सनवसेन वुत्तं, अथ खो तथाभावकथनमेवाति दस्सेतुं ‘‘मारो किरा’’तिआदि वुत्तं. अथाति मारेन तेसं परियुट्ठानप्पत्तितो पच्छा अञ्ञासीति योजना. कस्मा पन भगवा पगेव न अञ्ञासीति? अनावज्जितत्ता. मारं पटिबाहित्वाति मारेन तेसु कतं परियुट्ठानं विधमेत्वा, न तेसं सति पयोजने बुद्धानं दुक्करं. सोति मग्गफलुप्पत्तिहेतु. तेसं परिब्बाजकानं.

फुट्ठाति परियुट्ठानवसेन फुट्ठा. यत्राति निद्धारणे भुम्मन्ति आह ‘‘येसू’’ति. अञ्ञाणत्थन्ति आजाननत्थं, उपसग्गमत्तञ्चेत्थ आ-कारोति आह ‘‘जाननत्थ’’न्ति, वीमंसनत्थन्ति अत्थो. चित्तं नुप्पन्नन्ति ‘‘जानाम तावस्स धम्म’’न्ति आजाननत्थं ‘‘ब्रह्मचरियं चरिस्सामा’’ति एकस्मिं दिवसे एकवारम्पि तेसं चित्तं नुप्पन्नं. सत्ताहो पन वुच्चमानो एतेसं किं करिस्सतीति योजना. सत्ताहं पूरेतुन्ति सत्ताहं ब्रह्मचरियं पूरेतुं, ब्रह्मचरियवसेन वा सत्ताहं पूरेतुन्ति अत्थो. परवादभिन्दनन्ति परवादमद्दनं. सकवादसमुस्सापनन्ति सकवादपग्गण्हनं. वासनायाति सच्चसम्पटिवेधवासनाय. नेसन्ति च पकरणवसेन वुत्तं. तदञ्ञेसम्पि हि भगवतो सम्मुखा, परम्पराय च देवमनुस्सानं सुणन्तानं वासनाय पच्चयो एवाति. यं पनेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेवाति.

उदुम्बरिकसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना.

३. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना

अत्तदीपसरणतावण्णना

८०. उत्तानं वुच्चति पाकटं, तप्पटिक्खेपेन अनुत्तानं अपाकटं, पटिच्छन्नं, अपचुरं, दुविञ्ञेय्यञ्च. अनुत्तानानं पदानं वण्णना अनुत्तानपदवण्णना. उत्तानपदवण्णनाय पयोजनाभावतो अनुत्तानग्गहणं. ‘‘मातुला’’ति इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामो एको रुक्खो, तस्सा आसन्नप्पदेसे मापितत्ता नगरम्पि ‘‘मातुला’’ त्वेव पञ्ञायित्थ. तेन वुत्तं ‘‘मातुलायन्ति एवं नामके नगरे’’ति. अविदूरेति तस्स नगरस्स अविदूरे.

कामञ्चेत्थ सुत्ते ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, राजा दळ्हनेमि नाम अहोसी’’तिआदिना अतीतवंसदीपिका कथा आदितो पट्ठाय आगता, ‘‘अड्ढतेय्यवस्ससतायुकानं मनुस्सानं वस्ससतायुका पुत्ता भविस्सन्ती’’तिआदिना पन सविसेसं अनागतत्थपटिसंयुत्ता कथा आगताति वुत्तं ‘‘अनागतवंसदीपिकाय सुत्तन्तकथाया’’ति. अनागतत्थदीपनञ्हि अच्छरियं, तत्थापि अनागतस्स सम्मासम्बुद्धस्स पटिपत्तिकित्तनं अच्छरियतमं. समागमेनाति सन्निपातेन.

‘‘भत्तग्गं अमनाप’’न्तिआदि केवलं तेसं परिवितक्कमत्तं. अमनापन्ति अमनुञ्ञं. बुद्धेसु कतो अप्पकोपि अपराधो अप्पको कारो विय गरुतरविपाकोति आह ‘‘बुद्धेहि सद्धिं…पे… सदिसं होती’’ति. तत्राति तस्मिं मातुलनगरस्स समीपे, तस्सं वा परिसायं.

अत्तदीपाति एत्थ कामं यो परो न होति, सो अत्ताति ससन्तानो ‘‘अत्ता’’ति वुच्चति, हितसुखेसिभावेन पन अत्तनिब्बिसेसत्ता धम्मो इध ‘‘अत्ता’’ति अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘अत्ता नाम लोकियलोकुत्तरो धम्मो’’ति. द्विधा आपो गतो एत्थाति दीपो, ओघेन अनज्झोत्थतो भूमिभागो. इध पन कामोघादीहि अनज्झोत्थरणीयत्ता दीपो वियाति दीपो, अत्ता दीपो पतिट्ठा एतेसन्ति अत्तदीपा. तेनाह ‘‘अत्तानं दीप’’न्तिआदि. दीपभावो चेत्थ पटिसरणताति आह ‘‘इदं तस्सेव वेवचन’’न्ति. अञ्ञसरणपटिक्खेपवचनन्ति अञ्ञसरणभावपटिक्खेपवचनं. इदञ्हि न अञ्ञं सरणं कत्वा विहरणस्सेव पटिक्खेपवचनं, अथ खो अञ्ञस्स सरणसभावस्सेव पटिक्खेपवचनं तप्पटिक्खेपे च तेन इतरस्सापि पटिक्खेपसिद्धितो. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. इदानि तमेवत्थं सुत्तन्तरेन साधेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदि. यदि एत्थ पाकतिको अत्ता इच्छितो, कथं तस्स दीपसरणभावो, तस्मा अधिप्पायिको एत्थ अत्ता भवेय्याति पुच्छति ‘‘को पनेत्थ अत्ता नामा’’ति. इतरो यथाधिप्पेतं अत्तानं दस्सेन्तो ‘‘लोकियलोकुत्तरो धम्मो’’ति. दुतियवारोपि पठमवारस्सेव परियायभावेन देसितोति दस्सेतुं ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं.

गोचरेति भिक्खूनं गोचरट्ठानभूते. तेनाह ‘‘चरितुं युत्तट्ठाने’’ति. सकेति कथं पनायं भिक्खूनं सकोति आह ‘‘पेत्तिके विसये’’ति. पितितो सम्मासम्बुद्धतो आगतत्ता ‘‘अयं तुम्हाकं गोचरो’’ति तेन उद्दिट्ठत्ता पेत्तिके विसयेति. चरन्तन्ति सामिअत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अयमेवत्थो’’ति, चरन्तानन्ति च अत्थो, तेनायं विभत्तिविपल्लासेनपि वचनविपल्लासेनपीति दस्सेति. किलेसमारस्स ओतारालाभेनेव इतरमारानम्पि ओतारालाभो वेदितब्बो. अयं पनत्थोति गोचरे चरणं सन्धायाह, वत्थु पन ब्यतिरेकमुखेन आगतं.

सकुणे हन्तीति सकुणग्घि, महासेनसकुणो. अज्झप्पत्ताति अभिभवनवसेन पत्ता उपगता. न म्यायन्ति मे अयं सकुणग्घि नालं अभविस्स. नङ्गलकट्ठकरणन्ति नङ्गलेन कसितप्पदेसो. लेड्डुट्ठानन्ति लेड्डूनं उट्ठपितट्ठानं. सके बलेति अत्तनो बलहेतु. अपत्थद्धाति अवगाळ्हत्थम्भा सञ्जातत्थम्भा. अस्सरमानाति अव्हायन्ती.

महन्तं लेड्डुन्ति नङ्गलेन भिन्नट्ठाने सुक्खताय तिखिणसिङ्गअयोघनसदिसं महन्तं लेड्डुं. अभिरुहित्वाति तस्स अधोभागेन अत्तना पविसित्वा निलीनयोग्गप्पदेसं सल्लक्खेत्वा तस्सुपरि चङ्कमन्तो अस्सरमानो अट्ठासि. ‘‘एहि खो’’तिआदि तस्स अस्सरमानाकारदस्सनं. सन्नय्हाति वातग्गहणवसेन उभो पक्खे समं ठपेत्वा. पच्चुपादीति पाविसि. तत्थेवाति यत्थ पुब्बे लापो ठितो, तत्थेव लेड्डुम्हि. उरन्ति अत्तनो उरप्पदेसं. पच्चताळेसीति पति अताळेसि सारम्भवसेन वेगेन गन्त्वा पहरणतो विधारेन्ती पताळेसि. आरम्मणन्ति पच्चयं. ‘‘अवसर’’न्ति केचि.

‘‘कुसलान’’न्ति एवं पवत्ताय देसनाय को अनुसन्धि? यथाअनुसन्धि एव. आदितो हि ‘‘अत्तदीपा, भिक्खवे, विहरथा’’तिआदिना (दी. नि. ३.८०) येव अत्तधम्मपरियायेन लोकियलोकुत्तरधम्मा गहिता, ते येवेत्थ कुसलग्गहणेन गहिताति. अनवज्जलक्खणानन्ति अवज्जपटिपक्खसभावानं. ‘‘अवज्जरहितसभावान’’न्ति केचि. तत्थ पुरिमे अत्थविकप्पे विपाकधम्मधम्मा एव गहिता, दुतिये पन विपाकधम्मापि. यदि एवं, कथं तेसं समादाय वत्तनन्ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं ‘‘विपाकधम्मा सीलादि विय समादाय वत्तितब्बा’’ति. समादानन्ति पन अत्तनो सन्ताने सम्मा आदानं पच्चयवसेन पवत्ति येवाति दट्ठब्बं. विपाकधम्मा हि पच्चयविसेसेहि सत्तसन्ताने सम्मदेव आहिता आयुआदिसम्पत्तिविसेसभूता उपरूपरिकुसलविसेसुप्पत्तिया उपनिस्सया होन्तीति वदन्ति. पुञ्ञं पवड्ढतीति एत्थ पुञ्ञन्ति उत्तरपदलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘पुञ्ञफलं वड्ढती’’ति. पुञ्ञफलन्ति च एकदेससरूपेकसेसेन वुत्तं ‘‘पुञ्ञञ्च पुञ्ञफलञ्च पुञ्ञफल’’न्ति आह ‘‘उपरूपरि पुञ्ञम्पि पुञ्ञविपाकोपि वेदितब्बो’’ति.

‘‘मातापितून’’न्तिआदि निदस्सनमत्तं, तस्मा अञ्ञम्पि एवरूपं हेतूपनिस्सयं कुसलं दट्ठब्बं. सिनेहवसेनाति उपनिस्सयभूतस्स सिनेहस्स वसेन, न सम्पयुत्तस्स. न हि सिनेहसम्पयुत्तं नाम कुसलं अत्थि. मुदुमद्दवचित्तन्ति मेत्तावसेन अतिविय मद्दवन्तं चित्तं. यथा मत्थकप्पत्तं वट्टगामिकुसलं दस्सेतुं ‘‘मातापितूनं …पे… मुदुमद्दवचित्त’’न्ति वुत्तं, एवं मत्थकप्पत्तमेव विवट्टगामिकुसलं दस्सेतुं ‘‘चत्तारो सति…पे… बोधिपक्खियधम्मा’’ति वुत्तं. तदञ्ञेपि पन दानसीलादिधम्मा वट्टस्स उपनिस्सयभूता वट्टगामिकुसलं विवट्टस्स उपनिस्सयभूता विवट्टगामिकुसलन्ति वेदितब्बा. परियोसानन्ति फलविसेसावहताय फलदाय कोटि सिखाप्पत्ति, देवलोके च पवत्तिसिरिविभवोति परियोसानं ‘‘मनुस्सलोके’’ति विसेसितं, मनुस्सलोकवसेनेव चायं देसना आगताति. मग्गफलनिब्बानसम्पत्ति परियोसानन्ति योजना. विवट्टगामिकुसलस्स विपाकं सुत्तपरियोसाने दस्सिस्सति ‘‘अथ खो, भिक्खवे, सङ्खो नाम राजा’’तिआदिना (दी. नि. ३.१०८).

दळ्हनेमिचक्कवत्तिराजकथावण्णना

८१. इधाति इमस्मिं ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मान’’न्तिआदिना (दी. नि. ३.११०) सुत्तदेसनाय आरद्धट्ठाने वट्टविवट्टगामिभावेन साधारणे कुसलग्गहणे. तत्थ वट्टगामिकुसलानुसन्धिवसेन ‘‘भूतपुब्बं भिक्खवे’’ति देसनं आरभि, आरभन्तो च देसियमानमत्तं. धम्मपटिग्गाहकानं भिक्खूनं सङ्खेपतो एवं दीपेत्वा आरभीति दस्सेतुं ‘‘भिक्खवे’’तिआदि वुत्तं, पठमं तथा अदीपेन्तोपि भगवा अत्थतो दीपेति वियाति अधिप्पायो.

८२. ईसकम्पीति अप्पमत्तकम्पि. अवसक्कितन्ति ओगतभट्ठं. नेमिअभिमुखन्ति नेमिप्पदेसस्स सम्मुखा. बन्धिंसु चक्करतनस्स ओसक्कितानोसक्कितभावं जानितुं. तदेतन्ति यथावुत्तट्ठाना चवनं. अतिबलवदोसेति रञ्ञो बलवति अनत्थे उपट्ठिते सति.

अप्पमत्तोति रञ्ञो आणाय पमादं अकरोन्तो.

एकसमुद्दपरियन्तमेवाति जम्बुदीपमेव सन्धाय वदति. सो उत्तरतो अस्सकण्णपब्बतेन परिच्छिन्नं हुत्वा अत्तानं परिक्खिपित्वा ठितएकसमुद्दपरियन्तो. पुञ्ञिद्धिवसेनाति चक्कवत्तिभावावहाय पुञ्ञिद्धिया वसेन.

८३. एवं कत्वाति कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा. सुकतं कम्मन्ति दसकुसलकम्मपथमेव वदति.

‘‘दसविधं, द्वादसविध’’न्ति च वुत्तविभागो परतो आगमिस्सति. पूरेन्तेनेवाति पूरेत्वा ठितेनेव. निद्दोसेति चक्कवत्तिवत्तस्स पटिपक्खभूतानं दोसानं अपगमने निद्दोसे. चक्कवत्तीनं वत्तेति चक्कवत्तिराजूहि वत्तितब्बवत्ते. भाविनि भूते विय हि उपचारो यथा ‘‘अगमा राजगहं बुद्धो’’ति (सु. नि. ४१०). अधिगतचक्कवत्तिभावापि हि ते तत्थ वत्तन्तेवाति तथा वुत्तं.

चक्कवत्तिअरियवत्तवण्णना

८४. अञ्ञथा वत्तितुं अदेन्तो सो धम्मो अधिट्ठानं एतस्साति तदधिट्ठानं, तेन तदधिट्ठानेन चेतसा. सक्करोन्तोति आदरकिरियावसेन करोन्तो. तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. गरुं करोन्तोति पासाणच्छत्तं विय गरुकरणवसेन गरुं करोन्तो. तेनेवाह ‘‘तस्मिं गारवुप्पत्तिया’’ति. मानेन्तोति सम्भावनावसेन मनेन पियायन्तो. तेनाह ‘‘तमेवा’’तिआदि. एवं पूजयतो अपचायतो एवञ्च यथावुत्तसक्कारादिसम्भवोति तं दस्सेतुं ‘‘तं अपदिसित्वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘धम्माधिपतिभूतो आगतभावेना’’ति इमिना यथावुत्तधम्मस्स जेट्ठकभावेन पुरिमपुरिमतरअत्तभावेसु सक्कच्च समुपचितभावं दस्सेति. ‘‘धम्मवसेनेव सब्बकिरियानं करणेना’’ति एतेन ठाननिसज्जादीसु यथावुत्तधम्मनिन्नपोणपब्भारभावं दस्सेति. अस्साति रक्खावरणगुत्तिया. परं रक्खन्तो अञ्ञं दिट्ठधम्मिकादिअनत्थतो रक्खन्तो तेनेव परत्थसाधनेन खन्तिआदिगुणेन अत्तानं ततो एव रक्खति. मेत्तचित्तताति मेत्तचित्तताय. निवासनपारुपनगेहादीनं सीतुण्हादिपटिबाहनेन आवरणं. अन्तो जनस्मिन्ति अब्भन्तरभूते पुत्तदारादिजने.

‘‘सीलसंवरे पतिट्ठापेही’’ति इमिना रक्खं दस्सेति, ‘‘वत्थगन्धमालादीनि देही’’ति इमिना आवरणं, इतरेन गुत्तिं. भत्तवेतनसम्पदानेनपीति पि-सद्देन सीलसंवरे पतिट्ठापनादीनि सम्पिण्डेति. एसेव नयो इतो परेसुपि पि-सद्दग्गहणेसु. निगमो निवासो एतेसन्ति नेगमा, एवं जानपदाति आह ‘‘निगमवासिनो’’तिआदि.

नवविधा मानमदाति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदि (सं. नि. ४.१०८; ध. स. ११२१; विभ. ८६६; महानि. २१, १७८) नयप्पवत्तिया नवविधा मानसङ्खाता मदा. मानो एव हेत्थ पमज्जनाकारेन पवत्तिया मानमदो. सोभने कायिकवाचसिककम्मे रतोति सूरतो उ-कारस्स दीघं कत्वा, तस्स भावो सोरच्चं, कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो, सब्बं वा कायवचीसुचरितं. सुट्ठु ओरतोति सोरतो, तस्स भावो सोरच्चं, यथावुत्तमेव सुचरितं. रागादीनन्ति रागदोसमोहमानादीनं. दमनादीहीति दमनसमनपरिनिब्बापनेहि. एकमत्तानन्ति एकं चित्तं, एकच्चं अत्तनो चित्तन्ति अत्थो. रागादीनञ्हि पुब्बभागियं दमनादिपच्चेकं इच्छितब्बं, न मग्गक्खणे विय एकज्झं पटिसङ्खानमुखेन पजहनतो. एकमत्तानन्ति वा विवेकवसेन एकं एकाकिनं अत्तानं. काले कालेति तेसं सन्तिकं उपसङ्कमितब्बे काले काले.

इध ठत्वाति ‘‘इदं खो, तात, त’’न्ति एवं निगमनवसेन वुत्तट्ठाने ठत्वा. वत्तन्ति अरियचक्कवत्तिवत्तं. समानेतब्बन्ति ‘‘दसविधं, द्वादसविध’’न्ति च हेट्ठा वुत्तगणनाय च समानं कातब्बं अनूनं अनधिकं कत्वा दस्सेतब्बं. अधम्मरागस्साति अयुत्तट्ठाने रागस्स. विसमलोभस्साति युत्तट्ठानेपि अतिविय बलवभावेन पवत्तलोभस्स.

चक्करतनपातुभाववण्णना

८५. वत्तमानस्साति परिपुण्णे चक्कवत्तिवत्ते वत्तमानस्स, नो अपरिपुण्णेति आह ‘‘पूरेत्वा वत्तमानस्सा’’ति. कित्तावता पनस्स पारिपूरी होतीति? तत्थ ‘‘कताधिकारस्स ताव हेट्ठिमपरिच्छेदेन द्वादसहिपि संवच्छरेहि पूरति, पञ्चवीसतिया, पञ्ञासाय वा संवच्छरेहि. अयञ्च भेदो धम्मच्छन्दस्सपि तिक्खमज्झमुदुतावसेन, इतरस्स ततो भिय्योपी’’ति वदन्ति.

दुतियादिचक्कवत्तिकथावण्णना

९०. अत्तनो मतियाति परम्परागतं पुराणं तन्तिं पवेणिं लङ्घित्वा अत्तनो इच्छिताकारेन. तेनाह ‘‘पोराणक’’न्तिआदि.

न पब्बन्तीति समिद्धिया न पूरेन्ति, फीता न होन्तीति अत्थो. तेनाह ‘‘न वड्ढन्ती’’ति. तथा चाह ‘‘कत्थचि सुञ्ञा होन्ती’’ति. तत्थ तत्थ राजकिच्चे रञ्ञा अमा सह वत्तन्तीति अमच्चा, येहि विना राजकिच्चं नप्पवत्तति. परम्परागता हुत्वा रञ्ञो परिसाय भवाति पारिसज्जा. तेनाह ‘‘परिसावचरा’’ति. तस्मिं ठानन्तरे ठपिता हुत्वा रञ्ञो आयं, वयञ्च याथावतो गणेन्तीति गणका. जातिकुलसुताचारादिवसेन पुथुत्तं गतत्ता महती मत्ता एतेसन्ति महामत्ता, ते पन महानुभावा अमच्चा एवाति आह ‘‘महाअमच्चा’’ति. ये रञ्ञो हत्थानीकादीसु अवट्ठिता, ते अनीकट्ठाति आह ‘‘हत्थिआचरियादयो’’ति. मन्तं पञ्ञं असिता हुत्वा जीवन्तीति मन्तस्साजीविनो, मतिसजीवाति अत्थो, ये तत्थ तत्थ राजकिच्चे उपदेसदायिनो. तेनाह ‘‘मन्ता वुच्चति पञ्ञा’’तिआदि.

आयुवण्णादिपरिहानिकथावण्णना

९१. बलवलोभत्ताति ‘‘इमस्मिं लोके इदानि दलिद्दमनुस्सा नाम बहू, तेसं सब्बेसं धने अनुप्पदियमाने मय्हं कोसस्स परिक्खयो होती’’ति एवं उप्पन्नबलवलोभत्ता. उपरूपरिभूमीसूति छकामसग्गसङ्खातासु उपरूपरिकामभूमीसु. कम्मस्स फलं अग्गं नाम, तं पनेत्थ उद्धगामीति आह ‘‘उद्धं अग्गं अस्सा’’ति. सग्गे नियुत्ता, सग्गप्पयोजनाति वा सोवग्गिका. दसन्नं विसेसानन्ति दिब्बआयुवण्णयससुखआधिपतेय्यानञ्चेव दिब्बरूपादीनञ्च फलविसेसानं. वण्णग्गहणेन चेत्थ सको अत्तभाववण्णो गहितो, रूपग्गहणेन बहिद्धा रूपारम्मणं.

९२. सुट्ठु निसिद्धन्ति यथायं इमिना अत्तभावेन अदिन्नं आदातुं न सक्कोति, एवं सम्मदेव ततो निसेधितं कत्वा. मूलहतन्ति जीविता वोरोपनेन मूले एव हतं.

९६. रागवसेन चरणं चरित्तं, चरित्तमेव चारित्तं, मेथुनन्ति अधिप्पायो, तं पन ‘‘परेसं दारेसू’’ति वुत्तत्ता ‘‘मिच्छाचार’’न्ति आह.

१००. पच्चनीकदिट्ठीति ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिकाय (म. नि. १.४४१; २.९४; विभ. ७९३) सम्मादिट्ठिया पटिपक्खभूता दिट्ठि.

१०१. मातुच्छादिका उपरि सयमेव वक्खति. अतिबलवलोभोति अतिविय बलवा बहलकिलेसो, येन अकाले, अदेसे च पवत्तति. मिच्छाधम्मोति मिच्छा विपरीतो अविसभागवत्थुको लोभधम्मो. तेनाह ‘‘पुरिसान’’न्तिआदि.

तस्स भावोति येन मेत्ताकरुणापुब्बङ्गमेन चित्तेन पुग्गलो ‘‘मत्तेय्यो’’ति वुच्चति, सो तस्स यथावुत्तचित्तुप्पादो, तंसमुट्ठाना च किरिया मत्तेय्यता. तेनाह ‘‘मातरि सम्मा पटिपत्तिया एतं नाम’’न्ति. या सम्मा पज्जितब्बे सम्मा अप्पटिपत्ति, सोपि दोसो अगारवकिरियादिभावतो. विप्पटिपत्तियं पन वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘तस्सा अभावो चेव तप्पटिपक्खता च अमत्तेय्यता’’ति. कुले जेट्ठानन्ति अत्तनो कुले वुद्धानं महापितुचूळपितुजेट्ठकभातिकादीनं.

दसवस्सायुकसमयवण्णना

१०३. ‘‘य’’न्ति इमिना समयो आमट्ठो, भुम्मत्थे चेतं पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘यस्मिं समये’’ति. अलं पतिनोति अलंपतेय्या. तस्सा परियत्तता भरियाभावेनाति आह ‘‘दातुं युत्ता’’ति. अग्गरसानीति मधुरभावेन, भेसज्जभावेन च अग्गभूतरसानि.

दिप्पिस्सन्तीति पटिपक्खभावेन समुज्जलिस्सन्ति. तेनाह ‘‘कुसलन्तिपि न भविस्सती’’ति. अहो पुरिसोति मातादीसुपि ईदिसो, अञ्ञेसं केसं किं विस्सज्जेस्सति, अहो तेजवपुरिसोति.

गेहे मातुगामं वियाति अत्तनो गेहे दासिभरियाभूतमातुगामं विय. मिस्सीभावन्ति मातादीसु भरियाय विय चारित्तसङ्करं.

बलवकोपोति हन्तुकामतावसेन उप्पत्तिया बलवकोपो. आघातेतीति आहनति, अत्तनो कक्खळफरुसभावेन चित्तं विबाधतीति अत्थो. निस्सयदहनरसो हि दोसो. ब्यापादेतीति विनासेति, मनोपदूसनतो मनस्स पकोपनतो. तिब्बन्ति तिक्खं, सा पनस्स तिक्खता सरीरे अवहन्तेपि सिनेहवत्थुं लङ्घित्वापि पवत्तिया वेदितब्बाति आह ‘‘पियमानस्सपी’’तिआदि.

१०४. कप्पविनासो कप्पो उत्तरपदलोपेन, अन्तराव कप्पो अन्तरकप्पो. तण्हादिभेदो कप्पो एतस्स अत्थीति कप्पो, सत्तलोकोति आह ‘‘अन्तराव लोकविनासो’’ति. स्वायं अन्तरकप्पो कतिविधो, कथञ्चस्स सम्भवो, किं गतिकोति अन्तोगधं चोदनं सन्धायाह ‘‘अन्तरकप्पो च नामा’’तिआदि. लोभुस्सदायाति लोभाधिकाय पजाय वत्तमानाय.