अकुसलकम्मपथदसकवण्णना
३४७. पथभूतत्ताति तेसं पवत्तनुपायत्ता मग्गभूतत्ता. मेथुनसमाचारेसूति सदारसन्तोसपरदारगमनवसेन दुविधेसु मेथुनसमाचारेसु. तेपि हि कामेतब्बतो कामा नाम. मेथुनवत्थूसूति मेथुनस्स वत्थूसु तेसु सत्तेसु. मिच्छाचारोति गारय्हाचारो. गारय्हता चस्स एकन्तनिहीनताय एवाति आह ‘‘एकन्तनिन्दितो लामकाचारो’’ति. असद्धम्माधिप्पायेनाति असद्धम्मसेवनाधिप्पायेन.
सगोत्तेहि रक्खिता गोत्तरक्खिता. सहधम्मिकेहि रक्खिता धम्मरक्खिता. सस्सामिका सारक्खा. यस्सा गमने रञ्ञा दण्डो ठपितो, सा सपरिदण्डा. भरियाभावत्थं धनेन कीता धनक्कीता. छन्देन वसन्ती छन्दवासिनी. भोगत्थं वसन्ती भोगवासिनी. पटत्थं वसन्ती पटवासिनी. उदकपत्तं आमसित्वा गहिता ओदपत्तकिनी. चुम्बटं अपनेत्वा गहिता ओभतचुम्बटा. करमरानीता धजाहटा. तङ्खणिका मुहुत्तिका. अभिभवित्वा वीतिक्कमे मिच्छाचारो महासावज्जो, न तथा द्विन्नं समानच्छन्दताय. ‘‘अभिभवित्वा वीतिक्कमने सतिपि मग्गेनमग्गपटिपत्तिअधिवासने पुरिमुप्पन्नसेवनाभिसन्धिपयोगाभावतो मिच्छाचारो न होति अभिभुय्यमानस्सा’’ति वदन्ति. सेवनचित्ते सति पयोगाभावो अप्पमाणं येभुय्येन इत्थिया सेवनपयोगस्स अभावतो. तस्मिं असति पुरेतरं सेवनचित्तस्स उपट्ठापनेपि तस्सा मिच्छाचारो न सिया, तथा पुरिसस्सपि सेवनपयोगाभावेति. तस्मा अत्तनो रुचिया पवत्तितस्स वसेन तयो बलक्कारेन पवत्तितस्स वसेन तयोति सब्बेपि अग्गहितग्गहणेन ‘‘चत्तारो सम्भारा’’ति वुत्तं.
उपसग्गवसेन अत्थविसेसवाचिनो धातुसद्दाति ‘‘अभिज्झायती’’ति पदस्स ‘‘परभण्डाभिमुखी’’तिआदिना अत्थो वुत्तो. तत्थ तन्निन्नतायाति तस्मिं परभण्डे लुब्भनवसेन निन्नतायाति अयमेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो. अभिपुब्बो वा झा-सद्दो लुब्भने निरुळ्हो दट्ठब्बो. उपसग्गवसेन अत्थविसेसवाचिनो एव धातुसद्दा. अदिन्नादानस्स अप्पसावज्जमहासावज्जता ब्रह्मजालवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. चूळसीलवण्णना) वुत्ताति आह ‘‘अदिन्नादानं विय अप्पसावज्जा, महासावज्जा चा’’ति. तस्मा ‘‘यस्स भण्डं अभिज्झायति, तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्जता, महागुणताय महासावज्जता’’तिआदिना अप्पसावज्जमहासावज्जविभागो वेदितब्बो. अत्तनो परिणामनं चित्तेनेवाति वेदितब्बं.
हितसुखं ब्यापादयतीति यो नं उप्पादेति, तस्स यं पति चित्तं उप्पादेति, तस्स तस्स सति समवाये हितसुखं विनासेति. फरुसवाचाय अप्पसावज्जमहासावज्जता ब्रह्मजालवण्णनायं विभाविताति आह ‘‘फरुसवाचा विया’’तिआदि. तस्मा ‘‘यं पति चित्तं ब्यापादेति, तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्जो, महागुणताय महासावज्जो’’तिआदिना तदुभयविभागो वेदितब्बो. ‘‘अहो वता’’ति इमिना परस्स अच्चन्ताय विनासचिन्तनं दीपेति. एवञ्हि स्स दारुणप्पवत्तिया कम्मपथप्पवत्ति.
यथाभुच्चगहणाभावेनाति याथावगहणस्स अभावेन अनिच्चादिसभावस्स निच्चादितो गहणेन. मिच्छा पस्सतीति वितथं पस्सति. ‘‘सम्फप्पलापो विया’’ति इमिना आसेवनस्स मन्दताय अप्पसावज्जतं, महन्तताय महासावज्जतं दस्सेति. गहिताकारविपरीतताति मिच्छादिट्ठिया गहिताकारविपरीतभावो. वत्थुनोति तस्स अयथाभूतसभावमाह. तथाभावेनाति गहिताकारेनेव विपरीताकारेनेव. तस्स दिट्ठिगतिकस्स, तस्स वा वत्थुनो उपट्ठानं, ‘‘एवमेतं न इतो अञ्ञथा’’ति.
धम्मतोति सभावतो. कोट्ठासतोति फस्सपञ्चमकादीसु चित्तङ्गकोट्ठासेसु ये कोट्ठासा होन्ति, ततोति अत्थो.
चेतनाधम्माति चेतनासभावा.
‘‘पटिपाटिया सत्ता’’ति एत्थ ननु चेतना अभिधम्मे कम्मपथेसु न वुत्ताति पटिपाटिया सत्तन्नं कम्मपथभावो न युत्तोति? न, अवचनस्स अञ्ञहेतुकत्ता. न हि तत्थ चेतनाय अकम्मपथप्पत्तत्ता (ध. स. मूलटी. अकुसलकम्मपथकथावण्णना) कम्मपथरासिम्हि अवचनं, कदाचि पन कम्मपथो होति, न सब्बदाति कम्मपथभावस्स अनियतत्ता अवचनं. यदा पन कम्मपथो होति, तदा कम्मपथरासिसङ्गहो न निवारितो.
एत्थाह – यदि चेतनाय सब्बदा कम्मपथभावाभावतो अनियतो कम्मपथभावोति कम्मपथरासिम्हि अवचनं, ननु अभिज्झादीनम्पि कम्मपथभावं अप्पत्तानं अत्थिताय अनियतो कम्मपथभावोति तेसम्पि कम्मपथरासिम्हि अवचनं आपज्जतीति? नापज्जति कम्मपथतातंसभागता हि तेसं तत्थ वुत्तत्ता. यदि एवं चेतनापि तत्थ वत्तब्बा सियाति? सच्चमेतं, सा पन पाणातिपातादिकावाति पाकटो तस्सा कम्मपथभावोति न वुत्तं सिया. चेतनाय हि ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामि (अ. नि. ६.६३; कथा. ५३९), तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्ति (कथा. ५३९) वचनतो कम्मभावो पाकटो; कम्मंयेव च सुगतिदुग्गतीनं, तदुप्पज्जनसुखदुक्खानञ्च पथभावेन पवत्तं ‘‘कम्मपथो’’ति वुच्चतीति पाकटो तस्सा कम्मपथभावो. अभिज्झादीनं पन चेतनासमीहनभावेन सुचरितदुच्चरितभावो, चेतनाजनितभावेन [चेतनाजनिततंबन्धतिभावेन (ध. स. अनुटी. अकुसलकम्मपथावण्णना)] सुगतिदुग्गतितदुप्पज्जनसुखदुक्खानं पथभावो चाति न तथा पाकटो कम्मपथभावोति ते एव तेन सभावेन दस्सेतुं अभिधम्मे चेतना कम्मपथभावे न वुत्ता, अतथाजातियत्ता वा चेतना तेहि सद्धिं न वुत्ताति दट्ठब्बं. मूलं पत्वाति मूलदेसनं पत्वा, मूलसभावेसु धम्मेसु देसियमानेसूति अत्थो.
‘‘अदिन्नादानं सत्तारम्मण’’न्ति इदं ‘‘पञ्चसिक्खापदा परित्तारम्मणा एवा’’ति इमाय पञ्हपुच्छकपाळिया (विभ. ७१५) विरुज्झति. यञ्हि पाणातिपातादिदुस्सील्यस्स आरम्मणं, तदेव तंवेरमणिया आरम्मणं. वीतिक्कमितब्बवत्थुतो एव हि विरतीति. सत्तारम्मणन्ति वा सत्तसङ्खातसङ्खारारम्मणं, तमेव उपादाय वुत्तन्ति न कोचि विरोधो. तथा हि वुत्तं सम्मोहविनोदनियं ‘‘यानि सिक्खापदानि एत्थ ‘सत्तारम्मणानी’ति वुत्तानि, तानि यस्मा सत्तोति सङ्खं गते सङ्खारेयेव आरम्मणं करोन्ती’’ति. (विभ. अट्ठ. ७१४) एस नयो इतो परेसुपि. विसभागवत्थुनो ‘‘इत्थी पुरिसो’’ति गहेतब्बतो ‘‘सत्तारम्मणो’’ति एके. ‘‘एको दिट्ठो, द्वे सुता’’तिआदिना सम्फप्पलापेन दिट्ठसुतमुतविञ्ञातवसेन. तथा अभिज्झाति एत्थ तथा-सद्दो ‘‘दिट्ठसुतमुतविञ्ञातवसेना’’ तिदम्पि उपसंहरति, न सत्तसङ्खारारम्मणतमेव दस्सनादिवसेन अभिज्झायनतो. ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति (दी. नि. १.१७१) पवत्तमानापि मिच्छादिट्ठि तेभूमकधम्मविसया एवाति अधिप्पायेनस्सा सङ्खारारम्मणता वुत्ता. कथं पन मिच्छादिट्ठिया सब्बे तेभूमकधम्मा आरम्मणं होतीति? साधारणतो. ‘‘नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको’’ति (दी. नि. १.१७१; म. नि. २.९४) पवत्तमानाय अत्थतो रूपारूपावचरधम्मापि गहिता एव होन्तीति.
सुखबहुलताय राजानो हसमानापि ‘‘घातेथा’’ति वदन्ति, हासो पन नेसं अत्तवूपसमादिअञ्ञविसयोति आह ‘‘सन्निट्ठापक…पे… होती’’ति. मज्झत्तवेदनो न होति, सुखवेदनोव एत्थ सम्भवतीति. मुसावादो लोभसमुट्ठानो सुखवेदनो वा सिया मज्झत्तवेदनो वा, दोससमुट्ठानो दुक्खवेदनो वाति मुसावादो तिवेदनो. इमिना नयेन सेसेसुपि यथारहं वेदनाभेदो वेदितब्बो.
दोसमोहवसेन द्विमूलकोति सम्पयुत्तमूलमेव सन्धाय वुत्तं. तस्स हि मूलट्ठेन उपकारकभावो. निदानमूले पन गय्हमाने ‘‘लोभमोहवसेनपी’’ति वत्तब्बं सिया. आमिसकिञ्जक्खहेतुपि पाणं हनन्ति. तेनेवाह – ‘‘लोभो निदानं कम्मानं समुदयाया’’तिआदि (अ. नि. ३.३४). सेसेसुपि एसेव नयो.