अट्ठकवण्णना

३३३. अयाथावाति न याथावा. अनिय्यानिकताय मिच्छासभावा. विपरीतवुत्तिकताय याथावा. निय्यानिकताय सम्मासभावा अविपरीतवुत्तिका.

३३४. कुच्छितं सीदतीति कुसीतो द-कारस्स त-कारं कत्वा. यस्स धम्मस्स वसेन पुग्गलो ‘‘कुसीतो’’ति वुच्चति, सो कुसीतभावो इध कुसीत-सद्देन वुत्तो. विनापि हि भावजोतनं सद्दं भावत्थो विञ्ञायति यथा ‘‘पटस्स सुक्क’’न्ति, तस्मा कुसीतभाववत्थूनीति अत्थो. तेनाह ‘‘कोसज्जकारणानीति अत्थो’’ति. कम्मं नाम समणसारुप्पं ईदिसन्ति आह ‘‘चीवरविचारणादी’’ति. वीरियन्ति पधानवीरियं, तं पन चङ्कमनवसेन करणे ‘‘कायिक’’न्तिपि वत्तब्बतं लभतीति आह ‘‘दुविधम्पी’’ति. पत्तियाति पापुणनत्थं. ओसीदनन्ति भावनानुयोगे सङ्कोचो. मासेहि आचितं निचितं वियाति मासाचितं, तं मञ्ञे. यस्मा मासा तिन्ताविसेसेन गरुका होन्ति, तस्मा ‘‘यथा तिन्तमासो’’तिआदि वुत्तं. वुट्ठितो होति गिलानभावाति अधिप्पायो.

३३५. तेसन्ति आरम्भवत्थूनं. इमिनाव नयेनाति इमिना कुसीतवत्थूसु वुत्तेनेव नयेन. ‘‘दुविधम्पि वीरियं आरभती’’तिआदिना, ‘‘इदं पठमन्ति इदं हन्दाहं वीरियं आरभामीति एवं भावनाय अब्भुस्सहनं पठमं आरम्भवत्थू’’तिआदिना च अत्थो वेदितब्बो. यथा तथा पठमं पवत्तं अब्भुस्सहनञ्हि उपरि वीरियारम्भस्स कारणं होति. अनुरूपपच्चवेक्खणासहितानि हि अब्भुस्सहनानि, तम्मूलकानि वा पच्चवेक्खणानि अट्ठ आरम्भवत्थूनि वेदितब्बानि.

३३६. आसज्जाति यस्स देति, तस्स आमोदनहेतु तेन समागमनिमित्तं. तेनाह ‘‘एत्थ आसादनं दानकारणं नामा’’ति. भयाति भयहेतु. ननु भयं नाम लद्धुकामता रागादयो विय चेतनाय अविसुद्धिकरं, तं कस्मा इध गहितन्ति? न इदं तादिसं चोरभयादिं सन्धाय वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. अदासि मेति यं पुब्बे कतं उपकारं चिन्तेत्वा दीयति, तं सन्धाय वुत्तं. दस्सति मेति पच्चुपकारासीसाय यं दीयति, तं सन्धाय वदति. साहु दानन्ति ‘‘दानं नामेतं पण्डितपञ्ञत्त’’न्ति साधुसमाचारे ठत्वा देति. अलङ्कारत्थन्ति उपसोभनत्थं. परिवारत्थन्ति परिक्खारत्थं. दानञ्हि दत्वा तं पच्चवेक्खन्तस्स पामोज्जपीतिसोमनस्सादयो उप्पज्जन्ति, लोभदोसइस्सामच्छेरादयो विदूरी भवन्ति. इदानि दानं अनुकूलधम्मपरिब्रूहनेन, पच्चनीकधम्मविदूरीभावकरणेन च भावनाचित्तस्स उपसोभनाय च परिक्खाराय च होतीति ‘‘अलङ्कारत्थं, परिवारत्थञ्च देती’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘दानञ्हि चित्तं मुदुकं करोती’’तिआदि. मुदुचित्तो होति लद्धा दायके ‘‘इमिना मय्हं सङ्गहो कतो’’ति, दातापि लद्धरि. तेन वुत्तं ‘‘उभिन्नम्पि चित्तं मुदुकं करोती’’ति.

अदन्तदमनन्ति अदन्ता अनस्सवापिस्स दानेन दन्ता अस्सवा होन्ति वसे वत्तन्ति. अदानं दन्तदूसकन्ति अदानं पन पुब्बे दन्तानं अस्सवानम्पि विघातुप्पादनेन चित्तं दूसेति. उन्नमन्ति दायका, पियंवदा च परेसं गरुचित्तीकारट्ठानताय. नमन्ति पटिग्गाहका दानेन, पियवाचाय लद्धसङ्गहा सङ्गाहकानं.

चित्तालङ्कारदानमेव उत्तमं अनुपक्किलिट्ठताय, सुपरिसुद्धताय, गुणविसेसपच्चयताय च.

३३७. दानपच्चयाति दानकारणा, दानमयपुञ्ञस्स कतत्ता उपचितत्ताति अत्थो. उपपत्तियोति मनुस्सेसु, देवेसु च निब्बत्तियो. ठपेतीति एकवारमेव अनुप्पज्जित्वा यथा उपरूपरि तेनेवाकारेन पवत्तति, एवं ठपेति. तदेव चस अधिट्ठानन्ति आह ‘‘तस्सेव वेवचन’’न्ति. वड्ढेतीति ब्रूहेति, न हापेति. विमुत्तन्ति अधिमुत्तं, निन्नं पोणं पब्भारन्ति अत्थो. विमुत्तन्ति वा विसिट्ठं. निप्परियायतो उत्तरि नाम पणीतं मज्झेपि हीनमज्झिमविभागस्स लब्भनतोति वुत्तं ‘‘उत्तरि अभावितन्ति ततो उपरि मग्गफलत्थाय अभावित’’न्ति. संवत्तति तथा पणिहितं दानमयचित्तं. यं पन पाळियं ‘‘तञ्च खो’’तिआदि वुत्तं, तं तत्रूपपत्तिया विबन्धकारदुस्सील्याभावदस्सनपरं दट्ठब्बं, न दानमयस्स पुञ्ञस्स केवलस्स तंसंवत्तनतादस्सनपरन्ति दट्ठब्बं.

समुच्छिन्नरागस्साति समुच्छिन्नकामरागस्स. तस्स हि सिया ब्रह्मलोके उपपत्ति, न समुच्छिन्नभवरागस्स. वीतरागग्गहणेन चेत्थ कामेसु वीतरागता अधिप्पेता, याय ब्रह्मलोकूपपत्ति सिया. तेनाह ‘‘दानमत्तेनेवा’’तिआदि. यदि एवं दानं तत्थ किं अत्थियन्ति आह ‘‘दानं पना’’तिआदि. दानेन मुदुचित्तोति बद्धाघाते वेरीपुग्गलेपि अत्तनो दानसम्पटिच्छनेन मुदुभूतचित्तो.

परिसीदति परितो इतो चितो च समागच्छतीति परिसा, समूहो.

लोकस्स धम्माति सत्तलोकस्स अवस्सम्भावी धम्मा. तेनाह ‘‘एतेहि मुत्तो नाम नत्थी’’तिआदि. यस्मा ते लोकधम्मा अपरापरं कदाचि लोकं अनुपतन्ति, कदाचि ते लोको, तस्मा तञ्चेत्थ अत्थं दस्सेन्तो ‘‘अट्ठिमे’’ति सुत्तपदं (अ. नि. ८.६) आहरि. घासच्छादनादीनं लद्धि लाभो, तानि एव वा लद्धब्बतो लाभो. तदभावो अलाभो. लाभग्गहणेन चेत्थ तब्बिसयो अनुरोधो गहितो, अलाभग्गहणेन विरोधो. यस्मा लोहिते सति तदुपघातवसेन पुब्बो विय अनुरोधे सति विरोधो लद्धावसरो एव होति, तस्मा वुत्तं ‘‘लाभे आगते अलाभो आगतो एवा’’ति. एस नयो यसादीसुपि.

अट्ठकवण्णना निट्ठिता.