छक्कवण्णना
३२३. अत्तानं अधि अज्झत्ता,अधि-सद्दो समासविसये अधिकारत्थं, पवत्तिअत्थञ्च गहेत्वा पवत्ततीति अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्ता अज्झत्ता; अज्झत्तेसु भवानि अज्झत्तिकानीति नियकज्झत्तेसुपि अब्भन्तरानि चक्खादीनि वुच्चन्ति, तानि पन येन अज्झत्तभावेन ‘‘अज्झत्तिकानी’’ति वुच्चन्ति, तमत्थं पाकटं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘अज्झत्तिकानी’’ति आह. सद्दत्थतो पन अज्झत्तज्झत्तानियेव अज्झत्तज्झत्तिकानि यथा ‘‘वेनयिको’’ति (म. नि. १.२४६; अ. नि. ८.११; पारा. ८) दट्ठब्बं. ततो अज्झत्ततोति ततो अज्झत्तज्झत्ततो, यानि अज्झत्तिकानि वुत्तानि. अज्झत्तिकानञ्हि पटियोगीनि बाहिरानि अज्झत्तधम्मानं विय बहिद्धाधम्मा. ‘‘अज्झत्तिकानी’’ति हि सपरसन्तानिकानि चक्खादीनि वुच्चन्ति, तथा रूपादीनि ‘‘बाहिरानी’’ति. अज्झत्तानि पन ससन्तानिका एव चक्खुरूपादयो, ततो अञ्ञेव बहिद्धाति. ‘‘विञ्ञाणसमूहा’’ति एत्थ यदिपि तेसं विञ्ञाणानं समोधानं नत्थि भिन्नकालिकत्ता, चित्तेन पन एकज्झं अभिसंयूहनवसेन समूहता वुत्ता यथा ‘‘वेदनाक्खन्धो’’ति. चक्खुपसादनिस्सितन्ति चक्खुपसादं निस्साय पच्चयं लभित्वा उप्पन्नं कुसलाकुसलविपाकविञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणतासामञ्ञेन एकज्झं कत्वा वुत्तं. चक्खुसन्निस्सितो सम्फस्सो, न चक्खुद्वारिको. इमे दस सम्फस्सेति इमे पसादवत्थुके दस विपाकसम्फस्से ठपेत्वा. एतेनेव नयेनाति एतेन फस्से वुत्तेनेव नयेन. तण्हाछक्के तण्हं आरब्भ पवत्तापि तण्हा धम्मतण्हाति वेदितब्बा.
अप्पटिस्सयोति अप्पटिस्सवो, व-कारस्स य-कारं कत्वा निद्देसो. गरुना किस्मिञ्चि वुत्ते गारववसेन पटिस्सवनं पटिस्सवो, पटिस्सवभूतं, तंसभागञ्च यं किञ्चि गारवं, नत्थि एतस्मिं पटिस्सवोति अप्पटिस्सवो, गारवरहितो. तेनाह ‘‘अनीचवुत्ती’’ति. यथा चेतियं उद्दिस्स कतं सत्थु कतसदिसं, एवं चेतियस्स पुरतो कतं सत्थु पुरतो कतसदिसं एवाति आह ‘‘परिनिब्बुते पना’’तिआदि. सक्कच्चं न गच्छतीति आदरं गारवं उप्पादेत्वा न उपसङ्कमति. यथा सिक्खाय एकदेसे कोपिते, अगारवे च कते सब्बा सिक्खा कुप्पति, सब्बत्थ च अगारवं कतं नाम होति समुदायतो संवरसमादानं अवयवतो भेदोति. एवं एकभिक्खुस्मिंपि…पे… अगारवो कतोव होति. अनादरियमत्तेनपि सिक्खाय अपरिपूरियेवाति आह ‘‘अपूरयमानोव सिक्खाय अगारवो नामा’’ति. अप्पमादलक्खणं सम्मापटिपत्ति. दुविधन्ति धम्मामिसवसेन दुविधं.
सोमनस्सूपविचाराति सोमनस्ससहगता विचारा अधिप्पेता, उपसद्दो च निपातमत्तन्ति आह ‘‘सोमनस्ससम्पयुत्ता विचारा’’ति. तथा हिस्स अभिधम्मे (ध. स. ८) ‘‘चारो विचारो…पे… उपविचारो’’ति निद्देसो पवत्तो. सोमनस्सकारणभूतन्ति सभावतो, सङ्कप्पतोपि सोमनस्सस्स उप्पत्तिया पच्चयभूतं. कामं परित्तभूमका वितक्कविचारा अञ्ञमञ्ञमवियोगिनो, किरियाभेदतो पन पठमाभिनिपातताय वितक्कस्स ब्यापारो सातिसयो. ततो परं विचारस्साति तं सन्धाय ‘‘वितक्केत्वा’’ति पुब्बकालकिरियावसेन वत्वा ‘‘विचारेन परिच्छिन्दती’’ति वुत्तं. लद्धपुब्बासेवनस्स विचारस्स ब्यापारो पञ्ञा विय होति. तथा हि ‘‘विचारो विचिकिच्छाय पटिपक्खो’’ति पेटके वुत्तं. ‘‘दिट्ठिसामञ्ञगतो’’ति एत्थ याय दिट्ठिया पुग्गलो दिट्ठिसामञ्ञं गतो वुत्तो, सा पठममग्गसम्मादिट्ठि कोसम्बकसुत्ते अधिप्पेतोति आह ‘‘कोसम्बकसुत्ते पठममग्गो कथितो’’ति. इधाति इमस्मिं सुत्ते. चतूसुपि मग्गेसु सम्मादिट्ठि दिट्ठिग्गहणेन गहिताति आह ‘‘चत्तारोपि मग्गा कथिता’’ति.