२. सानुसयवारवण्णना
६६-१३१. सानुसयपजहनपरिञ्ञावारेसु ‘‘सानुसयो, पजहति, परिजानाती’’ति पुग्गलो वुत्तो. पुग्गलस्स च इमस्मिं भवे सानुसयोति एवं भवविसेसेन वा, इमस्मिं कामरागानुसयेन सानुसयो इमस्मिं इतरेसु केनचीति एवं भवानुसयविसेसेन वा सानुसयतानिरनुसयतादिका नत्थि. तथा द्वीसु वेदनासु कामरागानुसयेन सानुसयो, दुक्खाय वेदनाय निरनुसयोति इदम्पि नत्थि. न हि पुग्गलस्स वेदना ओकासो, अथ खो अनुसयानन्ति. अनुसयस्स पन तस्स तस्स सो सो अनुसयनोकासो पुग्गलस्स तेन तेन अनुसयेन सानुसयताय, तस्स तस्स पजहनपरिजाननानञ्च निमित्तं होति, अननुसयनोकासो च निरनुसयतादीनं, तस्मा ओकासवारेसु भुम्मनिद्देसं अकत्वा ‘‘यतो ततो’’ति निमित्तत्थे निस्सक्कवचनं कतं, पजहनपरिञ्ञावारेसु अपादानत्थे एव वा. ततो ततो हि ओकासतो अपगमकरणं विनासनं पजहनं परिजाननञ्चाति.
तत्थ यतोति यतो अनुसयट्ठानतो अनुलोमे, पटिलोमे अननुसयट्ठानतोति अत्थो. अनुसयानानुसयस्सेव हि निमित्तापादानभावदस्सनत्थं ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया ततो मानानुसयेन सानुसयोति (यम.२.अनुसययमक.७७), पजहती’’ति (यम. २.अनुसययमक.१४३) च ‘‘दुक्खाय वेदनाय ततो कामरागानुसयेन निरनुसयोति (यम. २.अनुसययमक.११०), न पजहती’’ति (यम. २.अनुसययमक.१७४-१७६) च एवमादीसु रूपधातुआदयो एव भुम्मनिद्देसेनेव निद्दिट्ठाति. अट्ठकथायं पन चतुत्थपञ्हविस्सज्जनेन सरूपतो अनुसयनट्ठानस्स दस्सितत्ता तदत्थे आदिपञ्हेपि ‘‘यतो’’ति अनुसयनट्ठानं वुत्तन्ति इममत्थं विभावेत्वा पुन ‘‘यतो’’ति एतस्स वचनत्थं दस्सेतुं ‘‘उप्पन्नेन कामरागानुसयेन सानुसयो’’ति वुत्तं, तं पमादलिखितं विय दिस्सति. न हि उप्पन्नेनेव अनुसयेन सानुसयो, उप्पत्तिरहट्ठानतञ्च सन्धायेव निस्सक्कवचनं न सक्का वत्तुं. न हि अपरियापन्नानं अनुसयुप्पत्तिरहट्ठानताति तं तथेव दिस्सति. एवं पनेत्थ अत्थो दट्ठब्बो – यतो उप्पन्नेनाति यतो उप्पन्नेन भवितब्बं, तेनाति उप्पत्तिरहट्ठाने निस्सक्कवचनं कतन्ति. तथा सब्बधम्मेसु उप्पज्जनकेनाति. उप्पत्तिपटिसेधे अकते अनुप्पत्तिया अनिच्छितत्ता सब्बधम्मेसु उप्पज्जनकभावं आपन्नेन अनुप्पज्जनभावं अपनेति नाम. सब्बत्थाति एतस्स पन सब्बट्ठानतोति अयमत्थो न न सम्भवति. त्थ-कारञ्हि भुम्मतो अञ्ञत्थापि सद्दविदू इच्छन्तीति.
सानुसयवारवण्णना निट्ठिता.