महावारो
१. अनुसयवारवण्णना
३. अनुसेति उप्पज्जतीति पच्चुप्पन्नवोहारा पवत्ताविरामवसेन वेदितब्बा. मग्गेनेव हि अनुसयानं विरामो विच्छेदो होति, न ततो पुब्बेति.
२०. नापि एकस्मिं ठाने उप्पज्जन्ति, न एकं धम्मं आरम्मणं करोन्तीति एत्थ पुरिमेन एकस्मिं चित्तुप्पादे उप्पत्ति निवारिता, पच्छिमेन एकस्मिं आरम्मणेति अयं विसेसो. पुग्गलोकासवारस्स पटिलोमे तेसं तेसं पुग्गलानं तस्स तस्स अनुसयस्स अननुसयनट्ठानं पकतिया पहानेन च वेदितब्बं, ‘‘तिण्णं पुग्गलानं दुक्खाय वेदनाय तेसं तत्थ कामरागानुसयो नानुसेति, नो च तेसं तत्थ पटिघानुसयो नानुसेति, तेसञ्ञेव पुग्गलानं रूपधातुया अरूपधातुया अपरियापन्ने तेसं तत्थ कामरागानुसयो च नानुसेति, पटिघानुसयो च नानुसेती’’ति पकतिया दुक्खादीनं कामरागादीनं अननुसयट्ठानतं सन्धाय वुत्तं, ‘‘द्विन्नं पुग्गलानं सब्बत्थ कामरागानुसयो च नानुसेति, पटिघानुसयो च नानुसेती’’ति (यम. २.अनुसययमक.५६) अनुसयप्पहानेन. एत्थ पुरिमनयेन ओकासं अवेक्खित्वा पुग्गलस्स विज्जमानानं अनुसयानं अननुसयनं वुत्तं, पच्छिमनयेन पुग्गलं अवेक्खित्वा ओकासस्स कामधातुआदिकस्स अनोकासताति.
अनुसयवारवण्णना निट्ठिता.
२. सानुसयवारवण्णना
६६-१३१. सानुसयपजहनपरिञ्ञावारेसु ‘‘सानुसयो, पजहति, परिजानाती’’ति पुग्गलो वुत्तो. पुग्गलस्स च इमस्मिं भवे सानुसयोति एवं भवविसेसेन वा, इमस्मिं कामरागानुसयेन सानुसयो इमस्मिं इतरेसु केनचीति एवं भवानुसयविसेसेन वा सानुसयतानिरनुसयतादिका नत्थि. तथा द्वीसु वेदनासु कामरागानुसयेन सानुसयो, दुक्खाय वेदनाय निरनुसयोति इदम्पि नत्थि. न हि पुग्गलस्स वेदना ओकासो, अथ खो अनुसयानन्ति. अनुसयस्स पन तस्स तस्स सो सो अनुसयनोकासो पुग्गलस्स तेन तेन अनुसयेन सानुसयताय, तस्स तस्स पजहनपरिजाननानञ्च निमित्तं होति, अननुसयनोकासो च निरनुसयतादीनं, तस्मा ओकासवारेसु भुम्मनिद्देसं अकत्वा ‘‘यतो ततो’’ति निमित्तत्थे निस्सक्कवचनं कतं, पजहनपरिञ्ञावारेसु अपादानत्थे एव वा. ततो ततो हि ओकासतो अपगमकरणं विनासनं पजहनं परिजाननञ्चाति.
तत्थ यतोति यतो अनुसयट्ठानतो अनुलोमे, पटिलोमे अननुसयट्ठानतोति अत्थो. अनुसयानानुसयस्सेव हि निमित्तापादानभावदस्सनत्थं ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया ततो मानानुसयेन सानुसयोति (यम.२.अनुसययमक.७७), पजहती’’ति (यम. २.अनुसययमक.१४३) च ‘‘दुक्खाय वेदनाय ततो कामरागानुसयेन निरनुसयोति (यम. २.अनुसययमक.११०), न पजहती’’ति (यम. २.अनुसययमक.१७४-१७६) च एवमादीसु रूपधातुआदयो एव भुम्मनिद्देसेनेव निद्दिट्ठाति. अट्ठकथायं पन चतुत्थपञ्हविस्सज्जनेन सरूपतो अनुसयनट्ठानस्स दस्सितत्ता तदत्थे आदिपञ्हेपि ‘‘यतो’’ति अनुसयनट्ठानं वुत्तन्ति इममत्थं विभावेत्वा पुन ‘‘यतो’’ति एतस्स वचनत्थं दस्सेतुं ‘‘उप्पन्नेन कामरागानुसयेन सानुसयो’’ति वुत्तं, तं पमादलिखितं विय दिस्सति. न हि उप्पन्नेनेव अनुसयेन सानुसयो, उप्पत्तिरहट्ठानतञ्च सन्धायेव निस्सक्कवचनं न सक्का वत्तुं. न हि अपरियापन्नानं अनुसयुप्पत्तिरहट्ठानताति तं तथेव दिस्सति. एवं पनेत्थ अत्थो दट्ठब्बो – यतो उप्पन्नेनाति यतो उप्पन्नेन भवितब्बं, तेनाति उप्पत्तिरहट्ठाने निस्सक्कवचनं कतन्ति. तथा सब्बधम्मेसु उप्पज्जनकेनाति. उप्पत्तिपटिसेधे अकते अनुप्पत्तिया अनिच्छितत्ता सब्बधम्मेसु उप्पज्जनकभावं आपन्नेन अनुप्पज्जनभावं अपनेति नाम. सब्बत्थाति एतस्स पन सब्बट्ठानतोति अयमत्थो न न सम्भवति. त्थ-कारञ्हि भुम्मतो अञ्ञत्थापि सद्दविदू इच्छन्तीति.
सानुसयवारवण्णना निट्ठिता.
३. पजहनवारवण्णना
१३२-१९७. पजहनवारे येन कामरागानुसयादयो सावसेसा पहीयन्ति, सो ते पजहतीति सन्निट्ठानं कत्वा वत्तब्बो न होति अपजहनसब्भावा, तस्मा सन्निट्ठाने निरवसेसप्पजहनकोयेव पजहतीति वुत्तो, तस्मा ‘‘यो वा पन मानानुसयं पजहति, सो कामरागानुसयं पजहतीति? नो’’ति (यम. २.अनुसययमक.१३२) वुत्तं. यस्मा पन संसयपदेन पहानकरणमत्तमेव पुच्छति, न सन्निट्ठानं करोति, तस्मा यथाविज्जमानं पहानं सन्धाय ‘‘यो कामरागानुसयं पजहति, सो मानानुसयं पजहतीति? तदेकट्ठं पजहती’’ति वुत्तं. पटिलोमे पन ‘‘नप्पजहती’’ति पजहनाभावो एव सन्निट्ठानपदेन संसयपदेन च विनिच्छितो पुच्छितो च, तस्मा येसं पजहनं नत्थि निरवसेसवसेन पजहनकानं, ते ठपेत्वा अवसेसा अप्पजहनसब्भावेनेव नप्पजहन्तीति वुत्ता, न च यथाविज्जमानेन पहानेनेव वज्जिताति दट्ठब्बाति. ‘‘अनागामिमग्गसमङ्गिञ्च अट्ठमकञ्च ठपेत्वा अवसेसा पुग्गला कामरागानुसयञ्च नप्पजहन्ति विचिकिच्छानुसयञ्च नप्पजहन्ती’’ति (यम. २.अनुसययमक.१६५) एत्थ अट्ठकथायं ‘‘पुथुज्जनो पहानपरिञ्ञाय अभावेन नप्पजहति, सेसा तेसं अनुसयानं पहीनत्ता’’ति (यम. अट्ठ. अनुसययमक १३२-१९७) वुत्तं.
तत्थ किञ्चापि केसञ्चि विचिकिच्छानुसयो केसञ्चि उभयन्ति सेसानं तेसं पहीनता अत्थि, तथापि सोतापन्नादीनं विचिकिच्छानुसयस्स पहीनता उभयापजहनस्स कारणं न होतीति तेसं पहीनत्ता ‘‘नप्पजहन्ती’’ति न सक्का वत्तुं, अथ पन कामरागानुसयञ्च नप्पजहन्तीति इमं सन्निट्ठानेन तेसं पुग्गलानं सङ्गहिततादस्सनत्थं वुत्तन्ति न तत्थ कारणं वत्तब्बं, पुच्छितस्स पन संसयत्थस्स कारणं वत्तब्बं. एवं सति ‘‘सेसा तस्स अनुसयस्स पहीनत्ता’’ति वत्तब्बन्ति? न वत्तब्बं ‘‘यो कामरागानुसयं नप्पजहति, सो दिट्ठानुसयं विचिकिच्छानुसयं नप्पजहती’’ति पटिक्खिपित्वा पुच्छिते सदिसविस्सज्जनके दिट्ठिविचिकिच्छानुसये सन्धाय कारणस्स वत्तब्बत्ता, तस्मा तेसं अनुसयानं पहीनत्ताति तेसं दिट्ठिविचिकिच्छानुसयानं पहीनत्ता ते संसयत्थसङ्गहिते अनुसये नप्पजहन्तीति अत्थो दट्ठब्बो.
पजहनवारवण्णना निट्ठिता.
५. पहीनवारवण्णना
२६४-२७४. पहीनवारे फलट्ठवसेनेव देसना आरद्धाति अनुलोमं सन्धाय वुत्तं. पटिलोमे हि पुथुज्जनवसेनपि देसना गहिताति. ‘‘फलट्ठवसेनेवा’’ति च साधारणवचनेन मग्गसमङ्गीनं अग्गहिततं दीपेति. अनुसयच्चन्तपटिपक्खेकचित्तक्खणिकानञ्हि मग्गसमङ्गीनं न कोचि अनुसयो उप्पत्तिरहो, नापि अनुप्पत्तिरहतं आपादितो, तस्मा ते न अनुसयसानुसयपहीनउप्पज्जनवारेसु गहिताति.
२७५-२९६. ओकासवारे सो सो अनुसयो अत्तनो अत्तनो ओकासे एव अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितो पहीनो, अनापादितो च अप्पहीनोति पहीनाप्पहीनवचनानि तदोकासमेव दीपेन्ति, तस्मा अनोकासे तदुभयावत्तब्बता वुत्ताति. साधारणट्ठाने तेन सद्धिं पहीनो नाम होतीति तेन सद्धिं समानोकासे पहीनो नामाति अत्थो, न समानकाले पहीनोति.
पहीनवारवण्णना निट्ठिता.
७. धातुवारवण्णना
३३२-३४०. धातुवारे सन्तानं अनुगता हुत्वा सयन्तीति यस्मिं सन्ताने अप्पहीना, तंसन्ताने अप्पहीनभावेन अनुगन्त्वा उप्पत्तिअरहभावेन सयन्तीति अत्थो. उप्पत्तिरहता एव हि अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्तीति इधापि युत्ताति. एत्थ च न कामधातुआदीनि छ पटिनिसेधवचनानि धातुविसेसनिद्धारणानि न होन्तीति ‘‘न कामधातुया चुतस्स न कामधातुं उपपज्जन्तस्सा’’तिआदिम्हि वुच्चमाने इमं नाम उपपज्जन्तस्साति न विञ्ञायेय्य, तस्मा तंमूलिकासु योजनासु ‘‘न कामधातुया चुतस्स कामधातुं रूपधातुं अरूपधातुं उपपज्जन्तस्सा’’ति पठमं योजेत्वा पुन अनुक्कमेन ‘‘न कामधातुं उपपज्जन्तस्सा’’तिआदिका योजना कता. एवञ्हि न कामधातुआदिपदेहि यथावुत्तधातुयोयेव गहिता, न कञ्चीति विञ्ञायति. यथा अनुसयवारे ‘‘अनुसेन्तीति पदस्स उप्पज्जन्तीति अत्थो गहितो’’ति वुत्तं, तत्थापि उप्पज्जमानमेव सन्धाय उप्पज्जन्तीति गहेतुं न सक्का ‘‘यस्स कामरागानुसयो अनुसेति, तस्स पटिघानुसयो अनुसेतीति? आमन्ता’’तिआदिवचनतो. अथापि अप्पहीनतं सन्धाय उप्पज्जन्तीति अत्थो तत्थ गहितो, इधापि सो न न युज्जतीति. भङ्गाति भञ्जितब्बा, द्विधा कातब्बाति अत्थो. ननु न कोचि अनुसयो यत्थ उप्पज्जन्तस्स अनुसेति नानुसेति चाति द्विधा कातब्बा, तत्थेव कस्मा ‘‘कति अनुसया भङ्गा? अनुसया भङ्गा नत्थी’’ति पुच्छाविस्सज्जनानि कतानि. न हि पकारन्तराभावे संसयो युत्तोति? न न युत्तो, ‘‘अनुसया भङ्गा नत्थी’’ति अवुत्ते भङ्गाभावस्स अविञ्ञातत्ताति.
धातुवारवण्णना निट्ठिता.
अनुसययमकवण्णना निट्ठिता.
८. चित्तयमकं
उद्देसवारवण्णना
१-६२. चित्तयमकवण्णनायं आदितोव तयो सुद्धिकमहावारा होन्तीति इमे तयो महावारा सरागादिकुसलादीहि मिस्सका सुद्धिका च, तेसु आदितो सुद्धिका होन्तीति अत्थो. मिस्सकेसु च एकेकस्मिं सरागादिमिस्सकचित्ते तयो तयो महावारा, ते तत्थ तत्थ पन वुत्ते सम्पिण्डेत्वा ‘‘सोळस पुग्गलवारा’’तिआदि वुत्तं, न निरन्तरं वुत्तेति. ‘‘यस्स चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति, तस्स चित्तं निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सती’’तिआदिना उप्पादनिरोधानं पच्चुप्पन्नानागतकालानञ्च संसग्गवसेन एकेकाय पुच्छाय पवत्तत्ता ‘‘उप्पादनिरोधकालसम्भेदवारो’’ति वुत्तो. एवं सेसानम्पि वारानं तंतंनामता पाळिअनुसारेन वेदितब्बा.
उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
निद्देसवारवण्णना
६३. तथारूपस्सेव खीणासवस्स चित्तं सन्धायाति इदं उप्पादक्खणसमङ्गिपच्छिमचित्तसमङ्गिम्हि पुग्गले अधिप्पेते तञ्च चित्तं अधिप्पेतमेव होतीति कत्वा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अरहतो पच्छिमचित्तम्पीति नुप्पज्जति निरुज्झतीति एवंपकारं भङ्गक्खणसमङ्गिमेव सन्धाय वुत्तं.
६५-८२. उप्पादवारस्स दुतियपुच्छाविस्सज्जने चित्तस्स भङ्गक्खणे, निरोधसमापन्नानं, असञ्ञसत्तानं तेसं चित्तं उप्पज्जित्थ, नो च तेसं चित्तं उप्पज्जतीति एत्थ ‘‘चित्तस्स भङ्गक्खणे तेसं चित्तं उप्पज्जित्था’’ति एतस्स ‘‘सब्बेसं चित्तं खणपच्चुप्पन्नमेव हुत्वा उप्पादक्खणं अतीतत्ता उप्पज्जित्थ नामा’’ति अत्थो वुत्तो. चित्तस्स उप्पादक्खणे तेसं चित्तं उप्पज्जित्थ चेव उप्पज्जति चाति एतस्सपि उप्पादं पत्तत्ता उप्पज्जित्थ, अनतीतत्ता उप्पज्जति नामाति द्वयमेतं एवं न सक्का वत्तुं. न हि खणपच्चुप्पन्ने ‘‘उप्पज्जित्था’’ति अतीतवोहारो अत्थि. यदि सिया, यं वा पन चित्तं उप्पज्जित्थ, तं चित्तं उप्पज्जतीति एत्थ ‘‘नो’’ति अवत्वा विभजितब्बं सिया. तथा ‘‘यं चित्तं उप्पज्जति, तं चित्तं उप्पज्जित्था’’ति एत्थ च ‘‘नो’’ति अवत्वा ‘‘आमन्ता’’ति वत्तब्बं सिया. ‘‘चित्तस्स भङ्गक्खणे’’ति पन भिज्जमानचित्तसमङ्गी पुग्गलो वुत्तो, तस्स अतीतं चित्तं उप्पज्जित्थ, न च किञ्चि चित्तं उप्पज्जति. चित्तस्स उप्पादक्खणेति च उप्पज्जमानचित्तसमङ्गी पुग्गलो वुत्तो, तस्सपि अतीतं चित्तं उप्पज्जित्थ, तं पन चित्तं उप्पज्जतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. चित्तन्ति हि सामञ्ञवचनं एकस्मिं अनेकस्मिञ्च यथागहितविसेसे तिट्ठतीति. ‘‘यस्स वा पन चित्तं उप्पज्जिस्सति, तस्स चित्तं उप्पज्जतीति? चित्तस्स भङ्गक्खणे’’ति एत्थ यस्स वा पन चित्तं उप्पज्जिस्सतीति एतेन सन्निट्ठानेन गहितपुग्गलस्सेव चित्तस्स भङ्गक्खणेति एवं सब्बत्थ सन्निट्ठानवसेन नियमो वेदितब्बो. उप्पन्नुप्पज्जमानवारो निरुद्धनिरुज्झमानवारो च पुग्गलवारादीसु तीसुपि निन्नानाकरणा उद्दिट्ठा निद्दिट्ठा च. तत्थ पुग्गलवारे अविसेसेन यं कञ्चि तादिसं पुग्गलं सन्धाय ‘‘उप्पन्नं उप्पज्जमान’’न्तिआदि वुत्तं, धम्मवारे चित्तमेव, पुग्गलधम्मवारे पुग्गलं चित्तञ्चाति अयमेत्थ विसेसो दट्ठब्बो.
८३. अतिक्कन्तकालवारे इमस्स पुग्गलवारत्ता पुग्गलो पुच्छितोति पुग्गलस्सेव विस्सज्जनेन भवितब्बं. यथा यस्स चित्तं उप्पज्जित्थाति एतेन न कोचि पुग्गलो न गहितो, एवं यस्स चित्तं उप्पज्जमानं खणं खणं वीतिक्कन्तं अतिक्कन्तकालन्ति एतेन सन्निट्ठानेन न कोचि न गहितो. न हि सो पुग्गलो अत्थि, यस्स चित्तं उप्पादक्खणं अतीतं नत्थि, ते च पन निरुज्झमानक्खणातीतचित्ता न न होन्तीति पठमो पञ्हो ‘‘आमन्ता’’ति विस्सज्जितब्बो सिया, तथा दुतियततिया. चतुत्थो पन ‘‘पच्छिमचित्तस्स भङ्गक्खणे तेसं चित्तं भङ्गक्खणं अवीतिक्कन्तं, नो च तेसं चित्तं उप्पादक्खणं अवीतिक्कन्तं, इतरेसं चित्तं भङ्गक्खणञ्च अवीतिक्कन्तं उप्पादक्खणञ्च अवीतिक्कन्त’’न्ति विस्सज्जितब्बो भवेय्य, तथा अविस्सज्जेत्वा कस्मा सब्बत्थ चित्तमेव विभत्तन्ति? चित्तवसेन पुग्गलववत्थानतो. खणस्स हि वीतिक्कन्तताय अतिक्कन्तकालतावचनेन वत्तमानस्स च चित्तस्स वसेन पुग्गलो उप्पादक्खणातीतचित्तो वुत्तो अतीतस्स च, तत्थ पुरिमस्स चित्तं न भङ्गक्खणं वीतिक्कन्तं पच्छिमस्स वीतिक्कन्तन्ति एवमादिको पुग्गलविभागो यस्स चित्तस्स वसेन पुग्गलववत्थानं होति, तस्स चित्तस्स तंतंखणवीतिक्कमावीतिक्कमदस्सनवसेन दस्सितो होतीति सब्बविस्सज्जनेसु चित्तमेव विभत्तं. अथ वा नयिध धम्ममत्तविसिट्ठो पुग्गलो पुच्छितो, अथ खो पुग्गलविसिट्ठं चित्तं, तस्मा चित्तमेव विस्सज्जितन्ति वेदितब्बं. यदिपि पुग्गलप्पधाना पुच्छा, अथापि चित्तप्पधाना, उभयथापि दुतियपुच्छाय ‘‘आमन्ता’’ति वत्तब्बं सिया, तथा पन अवत्वा निरोधक्खणवीतिक्कमेन अतिक्कन्तकालता न उप्पादक्खणवीतिक्कमेन अतिक्कन्तकालता विय वत्तमानस्स अत्थीति दस्सनत्थं ‘‘अतीतं चित्त’’न्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. यस्स चित्तं न उप्पज्जमानन्ति एत्थ उप्पज्जमानं खणं खणं वीतिक्कन्तं अतिक्कन्तकालं यस्स चित्तं न होतीति अत्थो. एस नयो ‘‘न निरुज्झमान’’न्ति एत्थापि.
११४-११६. मिस्सकवारेसु यस्स सरागं चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति, तस्स चित्तं निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सतीति पुच्छा, नोति विस्सज्जनञ्च अट्ठकथायं दस्सितं. पाळियं पन ‘‘यस्स सरागं चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति, तस्स सरागं चित्तं निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सती’’ति मातिकाठपनायं वुत्तत्ता विस्सज्जनेपि तथेव सन्निट्ठानसंसयत्थेसु सरागादिमिस्सकचित्तवसेनेव पुच्छा उद्धरित्वा ‘‘सरागपच्छिमचित्तस्स उप्पादक्खणे तेसं सरागं चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति निरुज्झिस्सति नुप्पज्जिस्सति, इतरेसं सरागचित्तस्स उप्पादक्खणे तेसं सरागं चित्तं उप्पज्जति न निरुज्झति निरुज्झिस्सति चेव उप्पज्जिस्सति चा’’ति एवमादिना नयेन येभुय्येन सुद्धिकवारसदिसमेव विस्सज्जनं कातब्बन्ति कत्वा संखित्तन्ति विञ्ञायति.
निद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
चित्तयमकवण्णना निट्ठिता.