कामावचरकुसलं

कायकम्मद्वारकथावण्णना

इमस्स पनत्थस्साति कम्मद्वारानं अञ्ञमञ्ञस्मिं अनियतताय ‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानी’’तिआदिना पकासनत्थं. पञ्च विञ्ञाणानीति एत्थ छट्ठस्स विञ्ञाणस्स तस्स च द्वारस्स अनुद्देसो द्वारद्वारवन्तानं सहाभावा. नियतरूपरूपवसेन चतुसमुट्ठानिककाया वुत्ताति सद्दस्स विकाररूपादीनञ्च असङ्गहो.

पठमजवनसमुट्ठिता वायोधातु यदिपि तस्मिं खणे रूपानं देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चालेतुं न सक्कोति, तथापि विञ्ञत्तिविकारसहिताव सा वेदितब्बा. दससु हि दिसासु यं दिसं गन्तुकामो अङ्गपच्चङ्गानि वा खिपितुकामो, तंदिसाभिमुखानेव रूपानि सा सन्थम्भेति सन्धारेति चाति तदभिमुखभावविकारवती होति, अधिप्पायसहभावी च विकारो विञ्ञत्तीति. एवञ्च कत्वा आवज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकभावो यथाधिप्पायविकाररूपुप्पादनेन उपपन्नो होति, यतो बात्तिंस चित्तानि रूपिरियापथविञ्ञत्तिजनकानि वुत्तानीति. योजनं गतो, दसयोजनं गतोति वत्तब्बतं आपज्जापेति अनेकसहस्सवारं उप्पन्ना.

वायोधातुया…पे… पच्चयो भवितुन्ति थम्भनचलनेसु वायोधातुया पच्चयो भवितुं समत्थो चित्तसमुट्ठानमहाभूतानं एको आकारविसेसो अत्थि, अयं विञ्ञत्ति नाम. तेसञ्हि तदाकारत्ता वायोधातु थम्भेति चालेति चाति. न चित्तसमुट्ठानाति एतेन परमत्थतो अभावं दस्सेति. न हि रूपं अप्पच्चयं अत्थि, न च निब्बानवज्जो अत्थो निच्चो अत्थीति. विञ्ञत्तितायाति विञ्ञत्तिविकारताय. चित्तसमुट्ठानभावो विय महाभूतविकारताय उपादारूपभावो च अधिप्पेतोति वेदितब्बो.

कायिककरणन्ति कायद्वारप्पवत्तं चित्तकिरियं, अधिप्पायन्ति अत्थो. कारेति मञ्ञेति एतेन वण्णग्गहणानुसारेन गहिताय विञ्ञत्तिया यं करणं विञ्ञातब्बं, तस्स विजाननेन विञ्ञत्तिया विञ्ञातत्तं दस्सेति. न हि विञ्ञत्तिरहितेसु रुक्खचलनादीसु ‘‘इदमेस कारेती’’ति विजाननं होतीति. चक्खुविञ्ञाणस्स हि रूपे अभिनिपातमत्तं किच्चं, न अधिप्पायसहभुनो चलनविकारस्स गहणं. चित्तस्स पन लहुपरिवत्तिताय चक्खुविञ्ञाणवीथिया अनन्तरं मनोविञ्ञाणेन विञ्ञातम्पि चलनं चक्खुना दिट्ठं विय मञ्ञन्ति अविसेसविदुनो, तस्मा यथा नीलाभिनिपातवसप्पवत्ताय चक्खुविञ्ञाणवीथिया नीलन्ति पवत्ताय मनोविञ्ञाणवीथिया च अन्तरं न विञ्ञायति, एवं अविञ्ञायमानन्तरेन मनोद्वारविञ्ञाणेन गहिते तस्मिं चित्तेन सहेव अनुपरिवत्ते कायथम्भनविकारचोपनसङ्खाते ‘‘इदमेस कारेति, अयमस्स अधिप्पायो’’ति विजाननं होति.

तालपण्णादिरूपानि दिस्वा तदनन्तरप्पवत्ताय मनोद्वारवीथिया अविञ्ञायमानन्तराय तालपण्णादीनं उदकादिसहचारिप्पकारतं सञ्ञाणाकारं गहेत्वा उदकादिग्गहणं विय. एत्थ उदकं भविस्सतीतिआदिना च उदकादिसम्बन्धनाकारेन रूपग्गहणानुसारविञ्ञाणेन यं उदकादि विञ्ञातब्बं, तस्स विजाननेन तदाकारस्स विञ्ञातता वुत्ताति दट्ठब्बा. एतस्स पन कायिककरणग्गहणस्स उदकादिग्गहणस्स च पुरिमसिद्धसम्बन्धग्गहणं उपनिस्सयो होतीति दट्ठब्बं. अथ पन नालम्बितापि विञ्ञत्ति कायिककरणग्गहणस्स च पच्चयो पुरिमसिद्धसम्बन्धग्गहणोपनिस्सयवसेन साधिप्पायविकारभूतवण्णग्गहणानन्तरं पवत्तमानस्स अधिप्पायग्गहणस्स अधिप्पायसहभूविकाराभावे अभावतो, एवं सति वण्णग्गहणानन्तरेन उदकादिग्गहणेनेव तालपण्णादिसञ्ञाणाकारो विय वण्णग्गहणानन्तरेन अधिप्पायग्गहणेनेव विञ्ञत्ति पाकटा होतीति ‘‘इदञ्चिदञ्च एस कारेति मञ्ञे’’ति अधिप्पायविजाननेनेव विञ्ञत्तिया विञ्ञातता वुत्ता.

अयं नो पहरितुकामोति अधिप्पायविजाननेन विञ्ञत्तिया पाकटभावं दस्सेति. न हि तदपाकटभावे अधिप्पायविजाननं होतीति. सम्मुखी…पे… येव नाम होतीति असम्मुखीभूतताय अनापाथगतानं रूपादीनं चक्खुविञ्ञेय्यादिभावो विय सभावभूतं तं द्विधा विञ्ञत्तिभावं साधेति. परं बोधेतुकामताय विनापि अभिक्कमनादिप्पवत्तनेन सो चित्तसहभूविकारो अधिप्पायं विञ्ञापेति, सयञ्च विञ्ञायतीति द्विधापि विञ्ञत्तियेवाति वेदितब्बा.

तस्मिं द्वारे सिद्धाति तेन द्वारेन विञ्ञातब्बभावतो तेनेव द्वारेन नामलाभतो तस्मिं द्वारे पाकटभाववसेन सिद्धा. कुसलं वा अकुसलं वाति ठपेतब्बं. कस्मा? यस्मा परवादिनो अविपाकस्स कम्मभावो न सिद्धो, इतरस्स पन सिद्धोति विञ्ञत्तिसमुट्ठापकानं एकादसन्नं किरियचित्तानं वसेन तिकं पूरेत्वा ठपेतब्बं.

द्वारे चरन्ति कम्मानीति एत्थ अयमधिप्पायो – यदि द्वारा द्वारन्तरचारिनो होन्ति, द्वारसम्भेदा कम्मसम्भेदोपीति कायकम्मं कायकम्मद्वारन्ति अञ्ञमञ्ञववत्थानं न सिया, कम्मानम्पि कम्मन्तरचरणे एसेव नयो. यदि पन द्वारानम्पि द्वारभावेन कम्मन्तरचरणं कम्मानञ्च द्वारन्तरचरणं न सिया, सुट्ठुतरं कम्मद्वारववत्थानं सिया. न पन कम्मानं द्वारन्तरे अचरणं अत्थि, किन्तु द्वारे अञ्ञस्मिञ्च चरन्ति कम्मानि अञ्ञानिपि. यस्मा पन द्वारे द्वारानि न चरन्ति, तस्मा अद्वारचारीहि द्वारेहि कारणभूतेहि कम्मानि द्वारन्तरे चरन्तानिपि ववत्थितानि. न केवलं कम्मानेव, तेहि पन द्वारानिपीति एवं कम्मद्वारानि अञ्ञमञ्ञं ववत्थितानि ‘‘येभुय्येनवुत्तिताय तब्बहुलवुत्तिताय चा’’ति वुच्चमानाय ववत्थानयुत्तिया. तत्थ द्वारापेक्खत्ता कम्मानं कायकम्मादिभावस्स अद्वारचारीहि द्वारेहि ववत्थानं होति, न पन द्वारन्तरचारीहि कम्मेहि द्वारानं अववत्थानं कम्मानपेक्खकायद्वारादिभावेहि द्वारेहि ववत्थितानं कायकम्मादीनं कायकम्मद्वारादिववत्थानकरत्ता. अथ वा द्वारन्तरे चरन्तानिपि कायादीहि उपलक्खितानेव चरन्ति पाणातिपातादीनं एवंसभावत्ता आणत्तिहत्थविकारादीहि वुच्चमानस्सपि कायादीहि साधेतब्बसभावावबोधतो, तस्मा न कम्मन्तरस्स अत्तनि चरन्तस्सपि द्वारन्तरं सनामं देति, नापि कम्मं द्वारस्स, तंतंद्वारमेव पन कम्मस्स कम्मञ्च द्वारन्तरे चरन्तम्पि अत्तनोयेव द्वारस्स नामं देतीति सिद्धं अञ्ञमञ्ञववत्थानं. पुब्बे पन द्वारेसु अनिबद्धता कम्मानं द्वारन्तरचरणमेव सन्धाय वुत्ता, न एतं ववत्थानन्ति.

तत्थाति तेसु द्वारकम्मेसु. कायकम्मस्स उप्पज्जनट्ठानन्ति तंसहजाता विञ्ञत्तियेव वुच्चति. किञ्चापि हि सा तस्स केनचि पकारेन पच्चयो न होति, तथापि कम्मस्स विसेसिका विञ्ञत्ति तंसहजाता होतीति तस्स उप्पत्तिट्ठानभावेन वुत्ता यथावुत्तनियमेन अञ्ञविसेसनस्स कम्मस्स विसेसनन्तरे उप्पत्तिअभावा. कायेन पन कतत्ताति कायविञ्ञत्तिं जनेत्वा ताय जीवितिन्द्रियुपच्छेदादिनिप्फादनतो अत्तनो निप्फत्तिवसेन ‘‘कायेन कतं कम्म’’न्ति वुत्तं. कारणभूतो हि पनेत्थ कायोति.

अञ्ञमञ्ञं ववत्थिताति एत्थ कम्मुना कायो कायकम्मद्वारन्ति एवं ववत्थितो, न कायो इच्चेव. यथा सूचिकम्मुना सूचिकम्मकरणन्ति ववत्थिता, न सूचि इच्चेव, तथा इदम्पि दट्ठब्बं. अञ्ञमञ्ञं ववत्थिताति च अञ्ञमञ्ञं विसेसिताति अत्थो. एवं सन्तेति यथावुत्तं ववत्थाननियमं अग्गहेत्वा ‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानी’’तिआदिवचनमेव गहेत्वा चोदेति. तत्थ एवं सन्तेति कम्मानं द्वारचरणे अञ्ञमञ्ञेन च ववत्थाने नामलाभे विसेसने सतीति अत्थो.

कायकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.

वचीकम्मद्वारकथावण्णना

चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागताति एत्थ सुभासितभासनसङ्खाता अपिसुणवाचा, धम्मभासनसङ्खातो असम्फप्पलापो, पियभासनसङ्खाता अफरुसवाचा, सच्चभासनसङ्खातो अमुसावादो चाति एता वाचा तथापवत्ता चेतना दट्ठब्बा. सहसद्दा पनाति तस्स विकारस्स सद्देन सह सम्भूतत्ता वुत्तं. चित्तानुपरिवत्तिताय पन सो न याव सद्दभावीति दट्ठब्बो, वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति पवत्तेन महाअट्ठकथावादेन चित्तसमुट्ठानसद्दो विनापि विञ्ञत्तिघट्टनेन उप्पज्जतीति आपज्जति. ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति (ध. स. ६३६) हि वचनतो असोतविञ्ञेय्यसद्देन सह विञ्ञत्तिया उप्पत्ति नत्थीति विञ्ञायतीति.

चित्तसमुट्ठानं सद्दायतनन्ति एत्थ च न कोचि चित्तसमुट्ठानो सद्दो असङ्गहितो नाम अत्थीति अधिप्पायेन महाअट्ठकथावादं पटिसेधेति. छब्बिधेन रूपसङ्गहादीसु हि ‘‘सोतविञ्ञेय्य’’न्ति ‘‘दिट्ठं सुत’’न्ति एत्थ ‘‘सुत’’न्ति च न कोचि सद्दो न सङ्गय्हतीति. महाअट्ठकथायं पन विञ्ञत्तिसहजमेव जिव्हातालुचलनादिकरवितक्कसमुट्ठितं सुखुमसद्दं ‘‘दिब्बसोतेन सुत्वा आदिसती’’ति सुत्ते पट्ठाने च ओळारिकसद्दं सन्धाय ‘‘सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तन्ति इमिना अधिप्पायेन असोतविञ्ञेय्यता वुत्ता सिया. सद्दो च असोतविञ्ञेय्यो चाति विरुद्धमेतन्ति पन पटिक्खेपो वेदितब्बो. विञ्ञत्तिपच्चया घट्टना विञ्ञत्तिघट्टना. विञ्ञत्ति एव वा. घट्टनाकारप्पवत्तभूतविकारो हि ‘‘घट्टना’’ति वुत्तो. सङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जति, न पुब्बापरभावेन. पथवीधातुयाति इदं वायोधातुया विय चालनं पथवीधातुया सङ्घट्टनं किच्चं अधिकन्ति कत्वा वुत्तं, विकारस्स च तप्पच्चयभावो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. तब्बिकारानञ्हि भूतानं अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावोति. अञ्ञम्पि सब्बं विधानं कायविञ्ञत्तियं विय वेदितब्बं.

तिसमुट्ठानिककायं…पे… न लब्भति. न हि चालनं उपादिन्नघट्टनन्ति. चालनञ्हि देसन्तरुप्पादनपरम्परता, घट्टनं पच्चयविसेसेन भूतकलापानं आसन्नतरुप्पादोति. उपत्थम्भनकिच्चम्पि नत्थीति उपत्थम्भनेन विना पठमचित्तसमुट्ठानापि घट्टनाकारेन पवत्ततीति घट्टनत्थं उपत्थम्भनेन पयोजनं नत्थि, लद्धासेवनेन चित्तेनेव घट्टनस्स बलवभावतो चाति अधिप्पायो. उपत्थम्भनं नत्थि अत्थीति विचारेत्वा गहेतब्बं.

वचीकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.

मनोकम्मद्वारकथावण्णना

अयं नाम चेतना कम्मं न होतीति न वत्तब्बाति इदं यस्स द्वारं मनो, तंदस्सनत्थं वुत्तं. कप्पेतीति ‘‘त्वं फुसनं करोहि, त्वं वेदयित’’न्ति एवं कप्पेन्तं विय पवत्ततीति अत्थो. पकप्पनञ्च तदेव. किं पिण्डं करोतीति आयूहनत्थवसेन पुच्छति. फस्सादिधम्मे हि अविप्पकिण्णे कत्वा सकिच्चेसु पवत्तनं आयूहनं, तत्थेव ब्यापारणं चेतयनं, तथाकरणं अभिसङ्खरणन्ति. तेभूमकस्सेव गहणं लोकुत्तरकम्मस्स कम्मक्खयकरत्ता.

मनोकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.

कम्मकथावण्णना

चेतयित्वा कम्मं करोतीति एत्थ यस्मा पुरिमचेतनाय चेतयित्वा सन्निट्ठानकम्मं करोति, तस्मा चेतनापुब्बकं कम्मं तंचेतनासभावमेवाति चेतनं अहं कम्मं वदामीति अत्थो. अथ वा समानकालत्तेपि कारणकिरिया पुब्बकाला विय वत्तुं युत्ता, फलकिरिया च अपरकाला विय. यस्मा च चेतनाय चेतयित्वा कायवाचाहि चोपनकिरियं मनसा च अभिज्झादिकिरियं करोति, तस्मा तस्सा किरियाय कारिकं चेतनं अहं कम्मं वदामीति अत्थो. काये वाति कायविञ्ञत्तिसङ्खाते काये वा. सतीति धरमाने, अनिरोधिते वा. कायसमुट्ठापिका चेतना कायसञ्चेतना. एत्थ च सुखदुक्खुप्पादकेन कम्मेन भवितब्बं, चेतना च सुखदुक्खुप्पादिका वुत्ताति तस्सा कम्मभावो सिद्धो होति. सञ्चेतनियन्ति सञ्चेतनसभाववन्तं. समिद्धित्थेरेन ‘‘सञ्चेतनियं, आवुसो…पे… मनसा सुखं सो वेदयती’’ति (म. नि. ३.३००; कथा. ५३९) अविभजित्वा ब्याकतो. सुखवेदनीयन्तिआदिना पन विभजित्वा ब्याकातब्बो सो पञ्हो, तस्मा सम्मा ब्याकतो नाम न होति. इतरद्वयेपि एसेव नयो. यथा पन सुत्तानि ठितानि, तथा चोपनकिरियानिस्सयभूता कायवाचा अभिज्झादिकिरियानिस्सयो च मनोद्वारानि, याय पन चेतनाय तेहि कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ति वासिआदीहि विय छेदनादिं, सा चेतना कम्मन्ति द्वारप्पवत्तियम्पि कम्मद्वाराभेदनञ्च कम्मद्वारववत्थानञ्च दिस्सति, एवञ्च सति ‘‘कायेन चे कतं कम्म’’न्तिआदिगाथायो (ध. स. अट्ठ. १ कायकम्मद्वार) अतिविय युज्जन्ति.

लोकुत्तरमग्गो इध लोकियकम्मकथायं अनधिप्पेतोपि भजापियमानो तीणि कम्मानि भजति. मनेन दुस्सील्यन्ति कायिकवाचसिकवीतिक्कमवज्जं सब्बं अकुसलं सङ्गण्हाति, मिच्छादिट्ठिसङ्कप्पवायामसतिसमाधिं वा. तम्पि चेतं ‘‘मनसा संवरो साधू’’ति (सं. नि. १.११६; ध. प. ३६१) वुत्तस्स संवरस्स पटिपक्खवसेन वुत्तं, न सीलविपत्तिवसेन. न हि सा मानसिका अत्थीति मग्गस्सेव भजापनं महाविसयत्ता. बोज्झङ्गा हि मनोकम्ममेव भजेय्युं, न च न सक्का मग्गभजापनेनेव तेसं भजापनं विञ्ञातुन्ति.

कम्मपथं अप्पत्तानम्पि तंतंद्वारे संसन्दनं अवरोधनं द्वारन्तरे कम्मन्तरुप्पत्तियम्पि कम्मद्वाराभेदनञ्च द्वारसंसन्दनं नाम. ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्तिआदिना (कथा. ५३९) कम्मपथप्पत्ताव सन्निट्ठापकचेतना कम्मन्ति वुत्ताति पुरिमचेतना सब्बा कायकम्मं न होतीति वुत्तं. आणापेत्वा…पे… अलभन्तस्साति आणत्तेहि अमारितभावं सन्धाय वुत्तं, वचीदुच्चरितं नाम होति अकम्मपथभावतोति अधिप्पायो. ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’ति पवत्तब्यापादवसेन चेतनापक्खिका वा भवन्ति कायकम्मवोहारलाभा. अब्बोहारिका वा मनोकम्मवोहारविरहा. ससम्भारपथवीआदीसु आपादयो एत्थ निदस्सनं.

कुलुम्बस्साति गब्भस्स, कुलस्सेव वा. तिस्सोपि सङ्गीतियो आरुळ्हताय अननुजाननतो ‘‘तव सुत्तस्सा’’ति वुत्तं. दसविधा इद्धि पटिसम्भिदामग्गे इद्धिकथाय गहेतब्बा. भावनामयन्ति अधिट्ठानिद्धिं सन्धाय वदति. घटभेदो विय परूपघातो, उदकविनासो विय इद्धिविनासो च होतीति उपमा संसन्दति. तव पञ्होति भावनामयाय परूपघातो होतीति वुत्तो ञापेतुं इच्छितो अत्थो. आथब्बणिद्धि विज्जामयिद्धि होति. सत्तमे पदेति मण्डलादितो सत्तमे पदे.

वचनन्तरेन गमेतब्बत्थं नेय्यत्थं, सयमेव गमितब्बत्थं नीतत्थं. किरियतो समुट्ठाति, उदाहु अकिरियतोति तेनाधिप्पेतं सम्पजानमुसावादं सन्धाय पुच्छति, न उपोसथक्खन्धके वुत्तं. तत्थ अवुत्तमेव हि सो अनरियवोहारं वुत्तन्ति गहेत्वा वोहरतीति. वाचागिरन्ति वाचासङ्खातं गिरं, वाचानुच्चारणं वा.

खन्दसिवादयो सेट्ठाति खन्दाति कुमारा. सिवाति महेस्सरा, मिच्छादिट्ठिया निदस्सनत्थमिदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. नत्थिकदिट्ठादयो एव हि कम्मपथप्पत्ता कम्मन्ति. चेतना पनेत्थ अब्बोहारिकाति कायद्वारे वचीद्वारे च समुट्ठितापि कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं न लभति अभिज्झादिप्पधानत्ता. ‘‘तिविधा, भिक्खवे, मनोसञ्चेतना अकुसलं मनोकम्म’’न्ति पन वचनतो सभावेनेव सा मनोकम्मं, न अभिज्झादिपक्खिकत्ताति ‘‘अभिज्झादिपक्खिकावा’’ति न वुत्तं. इमस्मिं पन ठाने कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा चिन्तनकाले चेतनापि चेतनासम्पयुत्तधम्मापि मनोद्वारे एव समुट्ठहन्ति, तस्मा चेतनाय अब्बोहारिकभावो कथञ्चि नत्थीति अधिप्पायो.

‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना कुसलं कायकम्म’’न्तिआदिवचनतो (कथा. ५३९) पाणातिपातादिपटिपक्खभूता तब्बिरतिविसिट्ठा चेतनाव पाणातिपातविरतिआदिका होन्तीति ‘‘चेतनापक्खिका वा’’ति वुत्तं, न ‘‘विरतिपक्खिका’’ति. रक्खतीति अविनासेत्वा कथेति. भिन्दतीति विनासेत्वा कथेति.

कम्मकथावण्णना निट्ठिता.

चक्खुविञ्ञाणद्वारन्ति चक्खुविञ्ञाणस्स द्वारं. चक्खु च तं विञ्ञाणद्वारञ्चाति वा चक्खुविञ्ञाणद्वारं. चक्खु विञ्ञाणद्वारन्ति वा असमासनिद्देसो. तं पन चक्खुमेव. एस नयो सेसेसुपि. ‘‘चक्खुना संवरो साधू’’तिआदिकाय (ध. प. ३६०) गाथाय पसादकायचोपनकायसंवरे एकज्झं कत्वा कायेन संवरो वुत्तो, तं इध भिन्दित्वा अट्ठ संवरा, तप्पटिपक्खभावेन असंवरा अट्ठ कथिता. सीलसंवरादयोपि पञ्चेव संवरा सब्बद्वारेसु उप्पज्जमानापि, तप्पटिपक्खभावेन दुस्सील्यादीनि असंवराति वुत्तानि. तत्थ दुस्सील्यं पाणातिपातादिचेतना. मुट्ठस्सच्चं सतिपटिपक्खा अकुसला धम्मा. पमादन्ति केचि. सीतादीसु पटिघो अक्खन्ति. थिनमिद्धं कोसज्जं.

विना वचीद्वारेन सुद्धं कायद्वारसङ्खातन्ति इदं वचीद्वारसल्लक्खितस्स मुसावादादिनोपि कायद्वारे पवत्तिसब्भावा असुद्धता अत्थीति तंनिवारणत्थं वुत्तं. न हि तं कायकम्मं होति. सुद्धवचीद्वारोपलक्खितं पन वचीकम्ममेव होतीति. एत्थ असंवरोति एतेन सुद्धकायद्वारेन उपलक्खितो असंवरो द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि वुत्तो. द्वारन्तरानुपलक्खितं सब्बं तंद्वारिकाकुसलञ्चेति वेदितब्बं. एवञ्च कत्वा कम्मपथसंसन्दने ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पज्जमानो असंवरो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदि ‘‘अकुसलं कायकम्मं चोपनकायअसंवरद्वारवसेन वचीअसंवरवसेन च उप्पज्जती’’तिआदिना सह अविरुद्धं होति. असंवरो हि द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि सद्वारे एवाति वुच्चति, सद्वारवसेन उप्पन्नोति च, कम्मं अञ्ञद्वारे अञ्ञद्वारवसेन चाति एवं अविरुद्धं.

अथ वा एत्थाति सुद्धं असुद्धन्ति एतं अविचारेत्वा एतस्मिं चोपनेति वुत्तं होति. एवं सति द्वारन्तरोपलक्खितं कम्मपथभावप्पत्तताय वचीमनोकम्मं चोपनकायअसंवरद्वारे उप्पन्नं, सेसं सब्बं तंद्वारुप्पन्नाकुसलं विय ‘‘चोपनकायअसंवरो’’ति वुच्चति. कम्मपथभावप्पत्तिया द्वारन्तरुप्पन्नं कायकम्मञ्च तथा न वुच्चतीति कम्मपथसंसन्दनविरोधो सिया, तदविरोधं तत्थेव वक्खाम. सीलसंवरादयो पञ्च निक्खेपकण्डे आवि भविस्सन्ति. तत्थ ञाणसंवरे पच्चयसन्निस्सितसीलस्स, वीरियसंवरे च आजीवपारिसुद्धिया अन्तोगधता दट्ठब्बा.

अकुसलकम्मपथकथावण्णना

सरसेनेव च पतनसभावस्स पाणस्स अन्तरा एव अतीव पातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वाव सीघं पातनन्ति अत्थो. अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो. पयोगवत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जता तेहि पच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवभावतो. यथावुत्तपच्चयविपरियायेपि तंतंपच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवाबलववसेनेव अप्पसावज्जमहासावज्जता वेदितब्बा. इद्धिमयो कम्मविपाकजिद्धिमयो दाठाकोटिकादीनं विय.

गोत्तरक्खिता सगोत्तेहि रक्खिता. धम्मरक्खिता सहधम्मिकेहि रक्खिता. ससामिका सारक्खा. यस्सा गमने रञ्ञा दण्डो ठपितो, सा सपरिदण्डा. अत्थभञ्जकोति कम्मपथप्पत्तं वुत्तं. कम्मपथकथा हेसाति. अत्तनो सन्तकं अदातुकामतायातिआदि मुसावादसामञ्ञतो वुत्तं. हसाधिप्पायेन विसंवादनपुरेक्खारस्सेव मुसावादो. सुञ्ञभावन्ति पीतिविरहितताय रित्ततं. अत्थविपन्नताय न हदयङ्गमा. अग्गण्हन्तेति असद्दहन्ते कम्मपथभेदो न होति. यो कोचि पन सम्फप्पलापो द्वीहि सम्भारेहि सिज्झतीति. अत्तनो परिणामनं चित्तेनेवाति वेदितब्बं. मिच्छा पस्सतीति वितथं पस्सति.

कोट्ठासतोति फस्सपञ्चमकादीसु चित्तङ्गकोट्ठासेसु ये कोट्ठासा होन्ति, ततोति अत्थो. ननु च चेतना कम्मपथेसु न वुत्ताति पटिपाटिया सत्तन्नं कम्मपथभावो न युत्तोति? न, अवचनस्स अञ्ञहेतुत्ता. न हि चेतनाय अकम्मपथत्ता कम्मपथरासिम्हि अवचनं, कदाचि पन कम्मपथो होति, न सब्बदाति कम्मपथभावस्स अनियतत्ता अवचनं. यदा पन कम्मपथो होति, तदा कम्मपथरासिसङ्गहो न निवारितोति. ‘‘पञ्च सिक्खापदा परित्तारम्मणा एवा’’ति एतेन अदिन्नादानादीनं सत्तारम्मणभावविरोधं ‘‘सत्तसङ्खाते सङ्खारे एव आरब्भ पवत्तितो’’ति सयमेव परिहरिस्सति. ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति पवत्तमाना दिट्ठि तेभूमकधम्मविसयावाति सङ्खारारम्मणता वुत्ता. विपाकनिस्सन्दफलानि यथाक्कमं निरयादिविपाकदुग्गततादीनि.

अकुसलकम्मपथकथावण्णना निट्ठिता.

कुसलकम्मपथकथावण्णना

पाणातिपातादीहि पन विरतियोति एतं याहि विरतीहि सम्पयुत्ता चेतना ‘‘कायवचीकम्मानी’’ति वुच्चन्ति, तासञ्च कम्मपथभावो युत्तोति कत्वा वुत्तं. तथा हि वक्खति ‘‘पटिपाटिया सत्त चेतनापि वट्टन्ति विरतियोपी’’ति. अल्लससमंसन्ति जीवमानकससमंसं. वोरोपेता हुत्वा नाभिजानामि. दुस्सील्यादारम्मणा तदारम्मणा. जीवितिन्द्रियादिआरम्मणा कथं दुस्सील्यादीनि पजहन्तीति तं दस्सेतुं ‘‘यथा पना’’तिआदि वुत्तं. अनभिज्झा…पे… विरमन्तस्साति अभिज्झं पजहन्तस्साति अत्थो. न हि मनोदुच्चरिता विरति अत्थि अनभिज्झादीहेव तप्पहानतो.

कम्मपथसंसन्दनकथावण्णना

कम्मपथप्पत्तानं दुस्सील्यादीनं असंवरानं तथा दुच्चरितानञ्च अकुसलकम्मपथेहि कम्मपथप्पत्तानमेव च सुसील्यादीनं संवरानं तथा सुचरितानञ्च कुसलकम्मपथेहि अत्थतो नानत्ताभावदस्सनं. अथ वा तेसं फस्सद्वारादीहि अविरोधभावेन दीपनं कम्मपथसंसन्दनन्ति केचि वदन्ति, तदेतं विचारेतब्बं. न हि पञ्चफस्सद्वारपञ्चअसंवरद्वारपञ्चसंवरद्वारेसु उप्पन्नानं असंवरानं संवरानञ्च कम्मपथता अत्थि पाणातिपातादीनं परसन्तकवत्थुलोभपरसत्तारम्मणब्यापादअहेतुकदिट्ठिआदीनञ्च तेसु द्वारेसु अनुप्पत्तितो. तिविधकआयदुच्चरितादीनि च कम्मपथाति पाकटा एवाति किं तेसं कम्मपथेहि नानत्ताभावदस्सनेन, न च दुच्चरितानं सुचरितानञ्च फस्सद्वारादिवसेन उप्पत्ति दीपिता, नापि असंवरानं संवरानञ्च यतो तेसं फस्सद्वारादीहि अविरोधभावेन दीपना सिया, केवलं पन फस्सद्वारादिवसेन उप्पन्नानं असंवरानं संवरानञ्च कायकम्मादिता दीपिता. यदि च एत्तकं कम्मपथसंसन्दनं, ‘‘अकुसलं कायकम्मं पञ्चफस्सद्वारवसेन नुप्पज्जती’’तिआदि कम्मपथसंसन्दनं न सिया. एसापि छफस्सद्वारादीहि अविरोधदीपनाति चे, वुत्तमेव पकारन्तरेन दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’ति न वत्तब्बं. समुच्चयत्थे च अथ वा-सद्दे कम्मपथप्पत्तानेव दुस्सील्यादीनि कायकम्मादिनामेहि वदन्तेहि मनोकम्मस्स छफस्सद्वारवसेन उप्पत्ति न वत्तब्बा. न हि तं चक्खुद्वारादिवसेन उप्पज्जतीति. यदि च कम्मपथप्पत्ता एव असंवरादयो गहिता, दुच्चरितेहि अञ्ञेसं असंवरानं अभावा तेसञ्च तंतंकम्मभावस्स वुत्तत्ता ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो असंवरो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदि न वत्तब्बं सिया. वुच्चमाने हि तस्मिं सङ्करो सिया, वचीमनोकम्मानिपि हि कायद्वारे उप्पज्जन्ति, तथा सेसद्वारेसुपि कम्मन्तरानीति.

अथ पन द्वारन्तरे उप्पज्जमानं कम्मन्तरम्पि तंद्वारिककम्ममेव सिया, ‘‘तिविधं कायदुच्चरितं अकुसलं कायकम्ममेवा’’तिआदि, ‘‘अकुसलं कायकम्मं चोपनकायअसंवरद्वारवसेन वाचाअसंवरद्वारवसेन च उप्पज्जती’’तिआदि च विरुज्झेय्य. दुच्चरितानञ्हि अञ्ञद्वारचरणं अत्थि, न चस्स द्वारन्तरुप्पन्नं कम्मन्तरं होतीति. तस्मा हेट्ठा कम्मपथप्पत्तानं एव कायकम्मादिभावस्स वुत्तत्ता सेसानञ्च तंतंद्वारुप्पन्नानं कुसलाकुसलानं द्वारसंसन्दने तंतंद्वारपक्खिकभावस्स कतत्ता इध कम्मपथं अप्पत्तानञ्च चेतनाभावतो अकम्मानञ्च असंवरानं संवरानञ्च भजापियमानानं कम्मपथानं विय कायकम्मादितादीपनं, कम्मपथप्पत्तानं तिविधकायदुच्चरितादीनं तिविधकायसुचरितादीनञ्च द्वारन्तरचरणेपि कायकम्मादिभावाविजहनदीपनं, यथापकासितानञ्च कम्मपथभावं पत्तानं अपत्तानञ्च अकुसलकायकम्मादीनञ्च कुसलकायकम्मादीनञ्च फस्सद्वारादीहि उप्पत्तिपकासनञ्च कम्मपथसंसन्दनं नाम. कस्मा? अकम्मपथानं कम्मपथेसु कम्मपथानञ्च अकम्मपथेसु समाननामतावसेन, कम्मपथानं कम्मपथेसु सामञ्ञनामाविजहनवसेन, उभयेसञ्च उप्पत्तिवसेन द्वारेसु एत्थ संसन्दितत्ता.

तत्थ तिविधकम्मद्वारवसेन उप्पन्नानं कम्मानं ञातकम्मभावताय तंतंकम्मभावस्स अवचनीयत्ता कम्मद्वारेसु तेसं उप्पत्तिया च वुत्तत्ता पञ्चविञ्ञाणद्वारवसेन असंवरादीनं उप्पत्तिपरियायवचनाभावतो च कम्मद्वारविञ्ञाणद्वारानि विरज्झित्वा ‘‘पञ्चफस्सद्वारवसेन हि उप्पन्नो’’तिआदि वुत्तं. ‘‘यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति सुखं वा’’तिआदिना ‘‘चक्खुसम्फस्सपच्चया वेदनाक्खन्धो अत्थि कुसलो’’तिआदिना च पञ्चफस्सद्वारवसेन असंवरादीनं उप्पत्तिपरियायो वुत्तो, न च ‘‘यमिदं चक्खुविञ्ञाणपच्चया’’तिआदिवचनं अत्थीति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘चक्खुविञ्ञाणसहजातो हि फस्सो चक्खुसम्फस्सो’’तिआदि (ध. स. १ कम्मकथा; महानि. अट्ठ. ८६). तेन हि असंवरानं संवरानञ्च चक्खुसम्फस्सादीहि असहजातत्ता मनोसम्फस्ससहजातानञ्च चक्खुसम्फस्सद्वारादिवसेन उप्पत्ति दीपिताति. ‘‘सो हि कायद्वारे चोपनं पत्तो अकुसलं कायकम्मं होती’’तिआदिना ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पन्नो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदिना च वचीकम्मादीनञ्च कम्मपथप्पत्तानं असंवरभूतानं कायकम्मादिभावे आपन्ने ‘‘चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं अकुसलं वचीकम्ममेव होती’’तिआदिना अपवादेन निवत्ति दट्ठब्बा. एवञ्च कत्वा पुब्बे दस्सितेसु असंवरविनिच्छयेसु दुतियविनिच्छयेसु च न कोचि विरोधो. न हि वचीकम्मादिभूतो चोपनकायअसंवरो कायकम्मादि होतीति.

अकुसलं मनोकम्मं पन छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जति, तं कायवचीद्वारेसु चोपनं पत्तं अकुसलं कायवचीकम्मं होतीति एत्थ किं तं अकुसलं मनोकम्मं नाम, हेट्ठा दस्सितनयेन च कायवचीद्वारेसु उप्पन्नं तिविधं मनोदुच्चरितं चोपनं अप्पत्तं सब्बाकुसलञ्च. यदि एवं तस्स कायवचीकम्मभावो नत्थीति ‘‘चोपनप्पत्तं कायवचीकम्मं होती’’ति न युज्जतीति? नो न युज्जति चोपनप्पत्तं काये वाचाय च अकुसलं कम्मं होतीति अत्थसिद्धितो. कम्मं पन होन्तं किं कम्मं होतीति? मनोकम्ममेव होतीति. इदं वुत्तं होति – चोपनप्पत्तं अकुसलं कायद्वारे वचीद्वारे च मनोकम्मं होतीति. अथ वा तं-सद्दस्स मनोकम्मेन सम्बन्धं अकत्वा छफस्सद्वारवसेन यं उप्पज्जति, तन्ति यथावुत्तउप्पादमत्तपरिच्छिन्नेन सम्बन्धो कातब्बो. किं पन तन्ति? कम्मकथाय पवत्तमानत्ता कम्मन्ति विञ्ञायति, तञ्च मनोसम्फस्सद्वारे उप्पज्जमानम्पि तिविधं कम्मं होतीति. यथा तं होति, तं दस्सेतुं ‘‘कायवचीद्वारेसु चोपनं पत्त’’न्तिआदिमाह. तत्थ नियमस्स अकतत्ता चोपनप्पत्ति उपलक्खणभावेन कायवचीकम्मनामसाधिकाव, न पन सब्बम्पि चोपनप्पत्तं कायवचीकम्ममेव, नापि कुसलपक्खे चोपनं अप्पत्तं कायवचीकम्मं न होतीति अयमत्थो सिद्धोव होतीति.

अथ वा तन्ति तं छफस्सद्वारवसेन उप्पज्जमानं मनोकम्मन्ति सब्बं मनसापि निप्फज्जमानं कम्मं मनोकम्मन्ति चोदकाधिप्पायेन गहेत्वा वदति, न पुब्बे दस्सितमनोकम्मन्ति. यो हि परस्स अधिप्पायो ‘‘मनसा निप्फत्तितो सब्बेन मनोकम्मेनेव भवितब्बं, न कायवचीकम्मेना’’ति, तं निवत्तेत्वा कम्मत्तयनियमं दस्सेतुं इदमारद्धं ‘‘तं कायवचीद्वारेसु चोपनं पत्त’’न्तिआदि. एत्थ च सङ्कराभावो पुरिमनयेनेव वेदितब्बो. अथ वा कम्मन्ति अविसेसेन कम्मसद्दमत्तेन सम्बन्धं कत्वा यथावुत्तो कम्मप्पभेदो यथा होति, तं पकारं दस्सेति. असङ्करो च वुत्तनयोव. यं पन वदन्ति ‘‘कायवचीकम्मसहजाता अभिज्झादयो यदा चेतनापक्खिका होन्ति, तदा तानि मनोकम्मानि कायवचीकम्मानि होन्ती’’ति, तञ्च न, चेतनापक्खिकानं मनोकम्मत्ताभावा. अब्बोहारिकत्ते च मनोकम्मता सुट्ठुतरं नत्थि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अब्बोहारिका वा’’ति. तस्मा मनोकम्मस्स कायवचीकम्मता न वत्तब्बा. अभिज्झादिकिरियाकारिकाय एव चेतनाय सम्पयुत्ता अभिज्झादयो मनोकम्मं, न पाणातिपातादिकायवचीकिरियाकारिकायाति भिय्योपि तेसं मनोकम्मताति न तेसं मनोकम्मानं सतं कायवचीकम्मता वत्तब्बाति. एवं कम्मानं द्वारेसु द्वारानञ्च कम्मेसु अनियतत्ता द्वारनिबन्धनं न कतं. इदानि अकतेपि च द्वारनिबन्धने येसं द्वारानं वसेन इदं चित्तं उप्पज्जति, तेसं तंतंद्वारकम्मपथानञ्च वसेन उप्पत्तिया यथाभट्ठपाळिया वुत्ताय च दीपनत्थं ‘‘तत्थ कामावचर’’न्तिआदिमाह. चित्तं तिविधकम्मद्वारवसेन उप्पज्जतीति इदं मनोकम्मद्वारभूतस्स तेन सभावेन उप्पत्तिं गहेत्वा वुत्तं. यथा वा चित्तं चित्ताधिपतेय्यन्ति सम्पयुत्तवसेन वुच्चति, एवमिधापीति वेदितब्बं. चोपनद्वयरहितस्स मनोपबन्धस्स मनोकम्मद्वारभावे पन वत्तब्बमेव नत्थि.

कम्मपथसंसन्दनकथावण्णना निट्ठिता.

द्वारकथावण्णना निट्ठिता.

अयं योजनाति ‘‘रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा’’ति एतेन सह ‘‘यं यं वा पना’’ति एतस्स अयं सम्बन्धोति अत्थो. को पनायं सम्बन्धोति? येन वचनानि अञ्ञमञ्ञं सम्बज्झन्ति, तं पुब्बापरवचने पयोजनं सम्बन्धो. इध च सब्बारम्मणतादिदस्सनं ‘‘रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा’’ति एतस्स अनन्तरं ‘‘यं यं वा पना’’ति एतस्स वचने पयोजनं योजना दट्ठब्बं. तत्थ ‘‘रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा आरब्भा’’ति एत्तकेन आपन्नं दोसं दस्सेत्वा तन्निवत्तनवसेन ‘‘यं यं वा पना’’ति एतस्स पयोजनं दस्सेतुं ‘‘हेट्ठा’’तिआदिमाह. दुतिये अत्थविकप्पे ‘‘यं यं वापना’’ति एतेन अप्पधानम्पि रूपादिं आकड्ढति. न हि पधानस्स चित्तस्स अत्तनोयेव आरम्मणभावो अत्थीति. हेट्ठा वुत्तनयेनाति सब्बारम्मणतादिनयेन. ‘‘हेट्ठा गहितमेव गहितन्ति वत्वा तस्स वचने पयोजनं दस्सेतुं ‘रूपं वा…पे… इदं वा इदं वा आरब्भा’ति कथेतुं इदं वुत्त’’न्ति वुत्तं. तत्थ इदं वा इदं वाति एतं सब्बारम्मणतादिं सन्धाय कथितन्ति वेदितब्बं.