१. चित्तुप्पादकण्डं
तिकमातिकापदवण्णना
इदानि पटिञ्ञातकथं कातुं ‘‘इदानि इति मे…पे… कथनोकासो सम्पत्तो’’तिआदिमाह. इतो पट्ठायाति कुसलधम्मपदतो पट्ठाय.
१. सब्बपदेहि लद्धनामोति तीसुपि पदेसु वेदनासद्दस्स विज्जमानत्ता तेन लद्धनामो सब्बपदेहि लद्धनामो होति. ननु सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्माति चत्तारि पदानि, एवं सेसेसुपीति द्वादसेतानि पदानि, न तीणीति वेदनासद्दस्स पदत्तयावयवत्तं सन्धाय ‘‘सब्बपदेही’’ति वुच्चेय्य, न युत्तं. ‘‘वेदनाया’’ति हि विसुं पदं न कस्सचि पदस्स अवयवो होति, नापि सुखादिपदभावं भजतीति तेन लद्धनामो कथं सब्बपदेहि लद्धनामो सियाति? अधिप्पेतप्पकारत्थगमकस्स पदसमुदायस्स पदत्ता. पज्जति अवबुज्झीयति एतेनाति हि पदं, ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’ति एतेन च पदसमुदायेन यथाधिप्पेतो अत्थो समत्तो विञ्ञायति, तस्मा सो पदसमुदायो ‘‘पद’’न्ति वुच्चति. एवं इतरेपि वेदितब्बा. तस्मा तेसं तिण्णं समुदायानं अवयवेन लद्धनामो सब्बपदेहि लद्धनामोति युत्तो.
गन्थतो च अत्थतो चाति एत्थ हेतुपदसहेतुकपदादीहि सम्बन्धत्ता गन्थतो च हेतुअत्थसहेतुकत्थादीहि सम्बन्धत्ता अत्थतो च अञ्ञमञ्ञसम्बन्धो वेदितब्बो. सहेतुकहेतुसम्पयुत्तदुका हि हेतुदुके हेतूहि सम्बन्धत्ता हेतुदुकसम्बन्धा, हेतुसहेतुकदुको हेतुदुकसहेतुकदुकसम्बन्धो उभयेकपदवसेन. तथा हेतुहेतुसम्पयुत्तदुको हेतुदुकहेतुसम्पयुत्तदुकसम्बन्धो, नहेतुसहेतुकदुको एकद्विपदवसेन हेतुदुकसहेतुकदुकसम्बन्धोति. कण्णिका वियाति पुप्फमयकण्णिका विय. घटा वियाति पुप्फहत्थकादीसु पुप्फादीनं समूहो विय. कण्णिकाघटादीसु हि पुप्फादीनि वण्टादीहि अञ्ञमञ्ञसम्बन्धानि होन्तीति तथासम्बन्धता एतेसं दुकानं वुत्ता. दुकसामञ्ञतोति अञ्ञेहि हेतुदुकादीहि दुकवसेन समानभावा. अञ्ञेहीति सारम्मणदुकादीहि. असङ्गहितो पदेसो येसं अत्थि, ते सप्पदेसा. येसं पन नत्थि, ते निप्पदेसा.
‘‘कच्चि नु भोतो कुसल’’न्ति एवं पुच्छितमेवत्थं पाकटं कत्वा पुच्छितुं ‘‘कच्चि भोतो अनामय’’न्ति वुत्तं, तस्मा कुसलसद्दो अनामयत्थो होति. बाहितिकसुत्ते (म. नि. २.३६१) भगवतो कायसमाचारादयो वण्णेन्तेन धम्मभण्डागारिकेन ‘‘यो खो, महाराज, कायसमाचारो अनवज्जो’’ति कुसलो कायसमाचारो वुत्तो. न हि भगवतो सुखविपाकं कम्मं अत्थीति सब्बसावज्जरहिता कायसमाचारादयो कुसलाति वुत्ता. कुसलेसु धम्मेसूति च बोधिपक्खियधम्मा ‘‘कुसला’’ति वुत्ता. ते च विपस्सनामग्गफलसम्पयुत्ता न एकन्तेन सुखविपाकायेवाति अनवज्जत्थो कुसलसद्दो. अङ्गपच्चङ्गानन्ति कुसलसद्दयोगेन भुम्मत्थे सामिवचनं, अङ्गपच्चङ्गानं वा नामकिरियापयोजनादीसूति अत्थो. नच्चगीतस्साति च सामिवचनं भुम्मत्थे, नच्चगीतस्स विसेसेसूति वा योजेतब्बं. कुसलानं धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढतीति पुञ्ञविपाकनिब्बत्तककम्मं ‘‘कुसल’’न्ति वुत्तं. धम्मा होन्तीति सुञ्ञधम्मत्ता सभावमत्ता होन्तीति अत्थो. एवं धम्मेसु धम्मानुपस्सीति एत्थापि सुञ्ञतत्थो धम्मसद्दो दट्ठब्बो.
सलयन्ति…पे… विद्धंसेन्तीति एत्थ पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं अत्थवचनं. अथ वा सलनस्स अत्थदीपनानि चलनादीनि तीणि तदङ्गप्पहानादीहि योजेतब्बानि. अप्पहीनभावेन सन्ताने सयमाना अकुसला धम्मा रागादिअसुचिसम्पयोगतो नानाविधदुक्खहेतुतो च कुच्छितेन आकारेन सयन्ति. ञाणविप्पयुत्तानम्पि ञाणं उपनिस्सयपच्चयो होतीति सब्बेपि कुसला धम्मा कुसेन ञाणेन पवत्तेतब्बाति कुसला. उप्पन्नंसानुप्पन्नंसभागेसु सङ्गहितत्ता उभयभागगतं संकिलेसपक्खं पहानानुप्पादनेहि लुनन्ति सम्मप्पधानद्वयं विय.
सत्तादिगाहकानं चित्तानं गोचरा सत्तादयो विय पञ्ञाय उपपरिक्खियमाना न निस्सभावा, किन्तु अत्तनो सभावं धारेन्तीति धम्मा. न च धारियमानसभावा अञ्ञो धम्मो नाम अत्थि. न हि रुप्पनादीहि अञ्ञे रूपादयो, कक्खळादीहि च अञ्ञे पथवीआदयो धम्मा विज्जन्तीति. अञ्ञथा पन अवबोधेतुं न सक्काति नामवसेन विञ्ञाताविञ्ञाते सभावधम्मे अञ्ञे विय कत्वा ‘‘अत्तनो सभावं धारेन्ती’’ति वुत्तं. सप्पच्चयधम्मेसु विसेसं दस्सेन्तो ‘‘धारीयन्ति वा पच्चयेही’’ति आह. धारीयन्तीति उपधारीयन्ति, लक्खीयन्तीति अत्थो.
अकुसलाति कुसलपटिसेधनमत्तं कुसलाभावमत्तवचनं तदञ्ञमत्तवचनं वा एतं न होति, किन्तु तप्पटिपक्खवचनन्ति दस्सेतुं ‘‘मित्तपटिपक्खा अमित्ता विया’’तिआदि वुत्तं. तप्पटिपक्खवचनता च अब्याकतततियरासिवचनेन विञ्ञायति. यदि हि कुसलाभावमत्तवचनं अकुसलसद्दो, तेन न कोचि धम्मो वुत्तोति अब्याकतवचनेनेव च ततियो रासि वुत्तो न सिया, कुसला चेव धम्मा अब्याकता चाति दुकोवायं आपज्जति, न तिको, एवञ्च सति अकुसलवचनेन न कोचि अत्थो. अथ सिया, ‘‘अनब्याकता’’ति च वत्तब्बं सिया कुसलानं विय अब्याकतानञ्च अभावमत्तसम्भवा, तस्मा अभावमत्तवचने अब्याकतभावमत्तं विय कुसलाभावमत्तं अकुसलं न कोचि रासीति ‘‘अब्याकता’’ति ततियो रासि न सिया. ततियरासिभावेन च अब्याकता वुत्ताति अकुसलो च एको रासीति विञ्ञायति. तस्मा नाभाववचनता, सभावधारणादिअत्थेन धम्मसद्देन समानाधिकरणभावतो च अकुसलसद्दस्स कुसलाभावमत्तवचनता न होति, नापि तदञ्ञमत्तवचनता ततियरासिवचनतो एव. यदि हि कुसलेहि अञ्ञे अकुसला चेतसिकेहि अञ्ञे अचेतसिका विय, कुसलाकुसलवचनेहि सब्बेसं धम्मानं सङ्गहितत्ता असङ्गहितस्स ततियरासिस्स अभावा चेतसिकदुको विय अयञ्च दुको वत्तब्बो सिया ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’ति, न ‘‘अब्याकता’’ति ततियो रासि वत्तब्बो, वुत्तो च सो, तस्मा न तदञ्ञमत्तवचनं अकुसलसद्दो, पारिसेसेन तप्पटिपक्खेसु अ-कारस्स पयोगदस्सनतो लोके ‘‘अमित्ता’’ति सासने ‘‘अलोभो’’ति इधापि तप्पटिपक्खवचनता अकुसलसद्दस्स सिद्धा, तत्थ निरुळ्हत्ता च न इतरवचनता, तप्पटिपक्खभावो च विरुद्धसभावत्ता तप्पहेय्यभावतो च वेदितब्बो, न कुसलविनासनतो. न हि कुसला अकुसलेहि पहातब्बा, महाबलवताय पन कुसलायेव पयोगनिप्फादिता सदानुसयिते अकुसले तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदवसेन पजहन्तीति.
न ब्याकताति अकथिता. कथं पनेते अकथिता होन्ति, ननु ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’तिआदीहि तिकदुकपदेहि चक्खुविञ्ञाणादिवचनेहि फस्सादिवचनेहि च कथिताति? नो न कथिता, तानि पन वचनानि इध अनधिप्पेतानि अवुत्तत्ता अननुवत्तनतो. न हि ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’तिआदिं वत्वा ‘‘अब्याकता’’ति वुत्तं, तस्मा न तानि इध अनुवत्तन्तीति तब्बचनीयभावेन अकथितता न होति, कुसलाकुसलवचनानि पन इध वुत्तत्ता अनुवत्तन्तीति तब्बचनीयभावेन अकथितता ञायतीति ‘‘कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो’’ति आह. न ब्याकताति वा अविपाका, अब्याकतवचनेनेव च अविपाकत्था ञायन्ति. न हि भगवतो वचनं ञापकसाधनीयं, आसयानुसयचरियादिकुसलेन भगवता येसं अवबोधनत्थं धम्मा वुत्ता तेसं वचनानन्तरं तदत्थपटिवेधतो, पच्छिमेहि पन यथा तेसं अवबोधनत्थं भगवता तं तं वचनं वुत्तं, यथा च तेहि तदत्थो पटिविद्धो, तं सब्बं आचरिये पयिरुपासित्वा सुत्वा वेदितब्बं होति, तस्मा कारणं अवत्वा ‘‘कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो’’ति आह. यो च वदेय्य ‘‘अकुसलविपाकभावेन अकथितत्ता, कुसला अब्याकताति आपज्जन्ति, कुसलविपाकभावेन अकथितत्ता अकुसलापी’’ति, सोपि ‘‘अञ्ञापकसाधनीयवचनो भगवा’’ति निवारेतब्बो अनुवत्तमानवचनवचनीयभावेन अकथितस्स च अब्याकतभावतो. न हि अविपाकवचनं वुत्तं कुसलवचनञ्च अवुत्तं, यतो अविपाकवचनस्स अधिकतभावो कुसलस्स च तब्बचनीयभावेन अकथितभावो सिया, तस्मा न कुसलानं अब्याकतता, एवं अकुसलानञ्च अनब्याकतभावे योजना कातब्बा.
अथ वा वि-सद्दो विरोधवचनो, आ-सद्दो अभिमुखभावप्पकासनो, तस्मा अत्तनो पच्चयेहि अञ्ञमञ्ञविरोधाभिमुखा कता, लक्खणविरोधतो विनासकविनासितब्बतो चाति ब्याकता, कुसलाकुसला. न ब्याकताति अब्याकता. ते हि लक्खणतो कुसलाकुसला विय विरुद्धा न होन्ति. न हि अविपाकता दुक्खविपाकता विय सुखविपाकताय सुखविपाकता विय च दुक्खविपाकताय सुखदुक्खविपाकताहि विरुज्झतीति नापि ते किञ्चि पजहन्ति, न च ते केनचि पहातब्बाति अयमेत्थ अत्तनोमति.
अनवज्जसुखविपाकलक्खणाति एत्थ नत्थि एतेसं अवज्जन्ति अनवज्जा, गरहितब्बभावरहिता निद्दोसाति अत्थो. तेन नेसं अगरहितब्बभावं दस्सेति, न गारय्हविरहमत्तं. अञ्ञेपि अत्थि निद्दोसा अब्याकताति अनवज्जवचनमत्तेन तेसम्पि कुसलतापत्तिदोसं दिस्वा तं परिहरितुं सुखविपाकवचनं आह. अवज्जपटिपक्खा वा इध अनवज्जाति वुत्ता, न बाहितिकसुत्ते (म. नि. २.३६१) विय पटिप्पस्सद्धावज्जा विरहितावज्जमत्ता वा, तस्मा अनवज्जवचनेन अवज्जविनासनभावो दस्सितो. अब्याकतेहि पन विसिट्ठं कुसलाकुसलानं साधारणं सविपाकतालक्खणन्ति तस्मिं लक्खणे विसेसदस्सनत्तं सुखविपाकवचनं अवोच. सिद्धो हि पुरिमेनेव अकुसलाब्याकतेहि कुसलानं विसेसोति. सुखो विपाको एतेसन्ति सुखविपाका. तेन कुसलाकुसलानं सामञ्ञे विपाकधम्मभावे सुखविपाकविपच्चनसभावं दस्सेति, न तेसं सुखविपाकसब्भावमेव. अनवज्जा च ते सुखविपाका चाति अनवज्जसुखविपाका. कुसला लक्खीयन्ति एतेनाति लक्खणं, अनवज्जसुखविपाकलक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. ननु ते एव कुसला अनवज्जसुखविपाका, कथं ते सयमेव अत्तनो लक्खणं होन्तीति? विञ्ञाताविञ्ञातसद्दत्थभावेन लक्खणलक्खितब्बभावयुत्तितो. कुसलसद्दत्थवसेन हि अविञ्ञाता कुसला लक्खितब्बा होन्ति, अनवज्जसुखविपाकसद्दत्थभावेन विञ्ञाता लक्खणन्ति युत्तमेतं. अथ वा लक्खीयतीति लक्खणं, सभावो. अनवज्जसुखविपाका च ते लक्खणञ्चाति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा, अनवज्जसुखविपाका हुत्वा लक्खियमाना सभावा कुसला नामाति अत्थो.
अथ वा अनवज्जवचनेन अनवज्जत्तं आह, सुखविपाकवचनेन सुखविपाकत्तं, तस्मा अनवज्जञ्च सुखविपाको च अनवज्जसुखविपाकं, तं लक्खणं एतेसं करणत्थे च कम्मत्थे च लक्खणसद्दे सभावभूतन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा, अनवज्जसुखविपाकसभावेन लक्खियमाना तंसभाववन्तो च कुसलाति वुत्तं होति. तत्थ अनवज्जवचनेन पवत्तिसुखतं कुसलानं दस्सेति, सुखविपाकवचनेन विपाकसुखतं. पुरिमञ्हि अत्तनो पवत्तिसभाववसेन लक्खणतावचनं, पच्छिमं कालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतायाति. तथा पुरिमेन कुसलानं अत्तसुद्धिं दस्सेति, पच्छिमेन विसुद्धविपाकतं. पुरिमेन च कुसलं अकुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स. पुरिमेन वा वज्जपटिपक्खभावदस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अकुसलविद्धंसनरसतं दीपेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन इट्ठविपाकरसतं. पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन वोदानपच्चुपट्ठानतं दस्सेति, पच्छिमेन फलत्थेन सुखविपाकपच्चुपट्ठानतं. पुरिमेन च योनिसोमनसिकारं कुसलानं पदट्ठानं विभावेति. ततो हि ते अनवज्जा जाताति. पच्छिमेन कुसलानं अञ्ञेसं पदट्ठानभावं दस्सेति. ते हि सुखविपाकस्स कारणं होन्तीति. एत्थ च सुखविपाकसद्दे सुखसद्दो इट्ठपरियायवचनन्ति दट्ठब्बो. इट्ठचतुक्खन्धविपाका हि कुसला, न सुखवेदनाविपाकाव. सङ्खारदुक्खोपसमसुखविपाकताय च सम्भवो एव नत्थि. न हि तंविपाकोति. यदि पन विपाकसद्दो फलपरियायवचनं, निस्सन्दविपाकेन इट्ठरूपेनापि सुखविपाकता योजेतब्बा.
सावज्जदुक्खविपाकलक्खणाति एत्थ च वुत्तविधिअनुसारेन अत्थो च योजना च यथासम्भवं वेदितब्बा. विपाकारहता कुसलाकुसलानं लक्खणभावेन वुत्ता, तब्भावेन अकथिता अब्याकता अविपाकारहसभावा होन्तीति आह ‘‘अविपाकलक्खणा अब्याकता’’ति. यथेव हि सुखदुक्खविपाकारहा सुखदुक्खविपाकाति एवंलक्खणता कुसलाकुसलानं वुत्ता, एवमिधापि अविपाकारहा अविपाकाति एवंलक्खणता अब्याकतानं वुत्ता. तस्मा ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको न भविस्सति कम्मविपाको नत्थि कम्मविपाको, अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको न भविस्सति कम्मविपाको, भविस्सति कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) एवंपकारानं कुसलाकुसलानं कुसलाकुसलभावानापत्ति अब्याकतभावापत्ति वा न होति. न हि ते सुखदुक्खविपाकारहा न होन्ति विपाकधम्मत्ता, अविपाकारहा वा न होन्ति अविपाकधम्मत्ताभावाति.
कुसलाति वा धम्माति वातिआदीनीति कुसलधम्मपदानि द्वे, अकुसलधम्मपदानि द्वे, अब्याकतधम्मपदानि द्वेति. एकत्थनानत्थानीति विसुं विसुं द्विन्नं द्विन्नं अञ्ञमञ्ञापेक्खं एकत्थनानत्थतं चोदेति, न छन्नं. दोसमेत्थ वत्तुकामो चोदको पुच्छतीति ञत्वा आचरियो आह ‘‘किञ्चेत्था’’ति. एत्थ एकत्थनानत्थतायं किञ्चि वत्तब्बं असमत्ता ते चोदना, अवसिट्ठं ताव ब्रूहीति वुत्तं होति. यदि एकत्थानि इन्दसक्कसद्दानं विय सद्दमत्ते एव भेदो, एवं कुसलधम्मसद्दानं, न अत्थेति. यथा ‘‘इन्दो सक्को’’ति वुत्ते ‘‘इन्दो इन्दो’’ति वुत्तसदिसं होति, एवं ‘‘कुसला धम्मा’’ति इदं वचनं ‘‘कुसला कुसला’’ति वुत्तसदिसं होति. एवं इतरेसुपि ‘‘अकुसला अकुसला’’ति वुत्तसदिसता ‘‘अब्याकता अब्याकता’’ति वुत्तसदिसता च योजेतब्बा. अथ नानत्थानि, इन्दकुवेरसद्दानं विय सद्दतो अत्थतो च कुसलधम्मसद्दानं भेदो, तथा अकुसलधम्मसद्दादीनन्ति छहि पदेहि चतूहि पदेहि च छ चत्तारो च अत्था भिन्ना वुत्ताति कुसलत्तिकादीनं कुसलछक्कादिभावो, हेतुदुकादीनञ्च हेतुचतुक्कादिभावो आपज्जतीति.
ननु तिण्णं धम्मसद्दानं तिण्णं इन्दसद्दानं विय रूपाभेदा अत्थाभेदोति छक्कभावो न भविस्सति, तस्मा एवमिदं वत्तब्बं सिया ‘‘तिकदुकानं चतुक्कतिकभावो आपज्जती’’ति, न वत्तब्बं, तिण्णं धम्मसद्दानं एकत्थानं तिण्णं इन्दसद्दानं विय वचने पयोजनाभावा वुत्तानं तेसं माससद्दानं विय अभिन्नरूपानञ्च अत्थभेदो उपपज्जतीति, एवमपि यथा एको माससद्दो अभिन्नरूपो कालं अपरण्णविसेसं सुवण्णमासञ्च वदति, एवं धम्मसद्दोपि एको भिन्ने अत्थे वत्तुमरहतीति कालादीनं मासपदत्थताय विय तब्बचनीयभिन्नत्थानं धम्मपदत्थताय अभेदोति चतुक्कतिकभावो एव आपज्जतीति, नापज्जति एकस्स सद्दस्स जातिगुणकिरियाभिन्नानं अनभिधानतो. न हि मास-सद्दो एको जातिभिन्नानं कालादीनं अन्तरेन सरूपेकसेसं वाचको होति. इध च यदि सरूपेकसेसो कतो सिया, दुतियो ततियो च धम्म-सद्दो न वत्तब्बो सिया, वुत्तो च सो, तस्मा कुसलादि-सद्दा विय अभिन्नकुसलादिजातीसु रूपसामञ्ञेपि मास-सद्दा विय तयो विनिवत्तअञ्ञजातीसु वत्तमाना तयो द्वे च धम्म-सद्दा आपन्नाति तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो एव आपज्जतीति.
पदानञ्च असम्बन्धोति कुसलधम्मपदानं अञ्ञमञ्ञं तथा अकुसलधम्मपदानं अब्याकतधम्मपदानञ्च असम्बन्धो आपज्जतीति अत्थो. द्विन्नं द्विन्नञ्हि इच्छितो सम्बन्धो, न सब्बेसं छन्नं चतुन्नं वा अञ्ञमञ्ञन्ति. इदं पन कस्मा चोदेति, ननु नानत्थत्ते सति अत्थन्तरदस्सनत्थं वुच्चमानेसु धम्म-सद्देसु कुसलाकुसलाब्याकत-सद्दानं विय असम्बन्धो वुत्तो युत्तो एवाति? सच्चमेतं, असम्बन्धं पन सिद्धं कत्वा पुरिमचोदना कता ‘‘तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो आपज्जती’’ति, इध पन तं असम्बन्धं साधेतुं इदं चोदितन्ति वेदितब्बं. अथ वा एवमेत्थ योजना कातब्बा – यदि पन छक्कचतुक्कभावं न इच्छसि, पदानं सम्बन्धेन भवितब्बं यथावुत्तनयेन, सो च समानविभत्तीनं द्विन्नं द्विन्नं सम्बन्धो एकत्थत्ते सति युज्जेय्य, त्वं पन नानत्थतं वदसीति पदानञ्च ते असम्बन्धो आपज्जति, नेव नापज्जतीति. नियमनत्थो च-सद्दो. पुब्बापर…पे… निप्पयोजनानि नाम होन्तीति छक्कचतुक्कभावं अनिच्छन्तस्स, नानत्थतं पन इच्छन्तस्साति अधिप्पायो. अवस्सञ्च सम्बन्धो इच्छितब्बो पुब्बापरविरोधापत्तितोति दस्सेतुं ‘‘यापि चेसा’’तिआदिमाह. पुच्छा हि पदविपल्लासकरणेन धम्मा एव कुसलाति कुसलधम्म-सद्दानं इध उद्दिट्ठानं एकत्थतं दीपेति, तव च नानत्थतं वदन्तस्स नेव हि धम्मा कुसलाति कत्वा तायपि पुच्छाय विरोधो आपज्जति, वुच्चति च तथा सा पुच्छाति न नानत्थता युज्जति.
अपरो नयोति ‘‘कुसला धम्मा’’तिआदीनं द्विन्नं द्विन्नं एकत्थत्तमेव तिण्णं धम्मसद्दानं एकत्थनानत्थत्तेहि चोदेति. तिण्णं धम्मानं एकत्तातिआदिम्हि यथा तीहि इन्द-सद्देहि वुच्चमानानं इन्दत्थानं इन्दभावेन एकत्ता ततो अनञ्ञेसं सक्कपुरिन्ददसहस्सक्खसद्दत्थानं एकत्तं, एवं तिण्णं धम्म-सद्दत्थानं धम्मभावेन एकत्ता ततो अनञ्ञेसं कुसलाकुसलाब्याकत-सद्दत्थानं एकत्तं आपज्जतीति अत्थो. धम्मो नाम भावोति सभावधारणादिना अत्थेन धम्मोति वुत्तो, सो च सभावस्सेव होति, नासभावस्साति इमिना अधिप्पायेन वदति. होतु भावो, ततो किन्ति? यदि तिण्णं धम्मसद्दानं नानत्थता, तीसु धम्मेसु यो कोचि एको धम्मो भावो, ततो अनञ्ञं कुसलं अकुसलं अब्याकतं वा एकेकमेव भावो. भावभूता पन धम्मा अञ्ञे द्वे अभावा होन्तीति तेहि अनञ्ञे कुसलादीसु द्वे ये केचि अभावा. योपि च सो एको धम्मो भावोति गहितो, सोपि समानरूपेसु तीसु धम्मसद्देसु अयमेव भावत्थो होतीति नियमस्स अभावा अञ्ञस्स भावत्थत्ते सति अभावो होतीति ततो अनञ्ञस्सपि अभावत्तं आपन्नन्ति कुसलादीनं सब्बेसम्पि अभावत्तापत्ति होति. न हि इन्दस्स अमनुस्सत्ते ततो अनञ्ञेसं सक्कादीनं मनुस्सत्तं अत्थीति.
ननु एवमपि एकस्स भावत्तं विना अञ्ञेसं अभावत्तं न सक्का वत्तुं, तत्थ च एकेनेव भावेन भवितब्बन्ति नियमाभावतो तिण्णम्पि भावत्ते सिद्धे तेहि अनञ्ञेसं कुसलादीनम्पि भावत्तं सिद्धं होतीति? न होति तिण्णं धम्म-सद्दानं नानत्थभावस्स अनुञ्ञातत्ता. न हि तिण्णं भावत्ते नानत्थता अत्थि, अनुञ्ञाता च सा तयाति. ननु तिण्णं धम्मानं अभावत्तेपि नानत्थता न सियाति? मा होतु नानत्थता, तव पन नानत्थतं पटिजानन्तस्स ‘‘एसो दोसो’’ति वदामि, न पन मया नानत्थता एकत्थता वा अनुञ्ञाताति कुतो मे विरोधो सियाति. अथ वा अभावत्तं आपन्नेहि धम्मेहि अनञ्ञे कुसलादयोपि अभावा एव सियुन्ति इदं वचनं अनियमेन ये केचि द्वे धम्मा अभावत्तं आपन्ना, तेहि अनञ्ञेसं कुसलादीसु येसं केसञ्चि द्विन्नं कुसलादीनं अभावत्तापत्तिं सन्धाय वुत्तं एकस्स भावत्ता. यम्पि वुत्तं ‘‘तेहि च अञ्ञो कुसलपरोपि अभावो सिया’’ति, तं अनियमदस्सनत्थं वुत्तं, न सब्बेसं अभावसाधनत्थं. अयञ्हि तत्थ अत्थो अकुसलपरस्स वा अब्याकतपरस्स वा धम्मस्स भावत्ते सति तेहि अञ्ञो कुसलपरोपि अभावो सियाति.
सब्बमेतं अकारणन्ति एत्थ कारणं नाम युत्ति. कुसलकुसलसद्दानं विय एकन्तएकत्थतं, कुसलरूपचक्खुम-सद्दानं विय एकन्तनानत्थतञ्च विकप्पेत्वा यायं पुनरुत्ति छक्कचतुक्कापत्ति असम्बन्धविरोधाभावापत्ति दोसारोपनयुत्ति वुत्ता, सब्बा सा अयुत्ति, तथा एकत्थनानत्थताभावतोति वुत्तं होति. या या अनुमति यथानुमति अनुमतिया अनुमतिया वोहारसिद्धितो. अनुमतिया अनुरूपं वा यथानुमति, यथा अनुमति पवत्ता, तथा तदनुरूपं वोहारसिद्धितोति अत्थो. अनुमति हि विसेसनविसेसितब्बाभावतो अच्चन्तमभिन्नेसु कत्थचि किरियागुणादिपरिग्गहविसेसेन अविवटसद्दत्थविवरणत्थं पवत्ता यथा ‘‘सक्को इन्दो पुरिन्ददो’’ति. कत्थचि अच्चन्तं भिन्नेसु यथा ‘‘धवो खदिरो पलासो च आनीयन्तू’’ति. कत्थचि विसेसनविसेसितब्बभावतो भेदाभेदवन्तेसु सेय्यथापि ‘‘नीलुप्पलं पण्डितपुरिसो’’ति, ताय ताय अनुमतिया तदनुरूपञ्च ते ते वोहारा सिद्धा. तस्मा इहापि कुसलधम्म-सद्दानं विसेसनविसेसितब्बभावतो विसेसत्थसामञ्ञत्थपरिग्गहेन समाने अत्थे भेदाभेदयुत्ते पवत्ति अनुमताति ताय ताय अनुमतिया तदनुरूपञ्च सिद्धो एसो वोहारो. तस्मा वुत्तं ‘‘सब्बमेतं अकारण’’न्ति.
अत्तनो अत्तनो अत्थविसेसं तस्स दीपेन्तीति अत्तना परिग्गहितं अत्तना वुच्चमानं अनवज्जसुखविपाकादिकुसलादिभावं धम्म-सद्दस्स दीपेन्ति तदत्थस्स तब्भावदीपनवसेनाति अधिप्पायो. न हि धम्म-सद्दो कुसलादिभावो होतीति. इमिनावाति ‘‘धम्म-सद्दो परियत्तिआदीसु दिस्सती’’तिआदिना ‘‘अत्तनो सभावं धारेन्ती’’तिआदिना च नयेन. सो हि सब्बत्थ समानो, न कुसल-सद्दो आरोग्यादीसु दिस्सतीति ‘‘कुच्छिते सलयन्ती’’तिआदिको, सो च विसेसनयो ‘‘इतो परं विसेसमत्तमेव वक्खामा’’ति एतेन अपनीतोति दट्ठब्बो. न हि कुसलादिविसेसं गहेत्वा पवत्ता सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तातिआदयो विसेसाति.
२. सुखस्स च पहानाति एत्थ सुखिन्द्रियं ‘‘सुख’’न्ति वुत्तं, तञ्च सुखवेदनाव होतीति ‘‘सुखवेदनायं दिस्सती’’ति वुत्तं, न पन ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना सुखा वेदना’’तिएवमादीसु (सं. नि. ४.२४९ आदयो) सुख-सद्दो विय सुखवेदनासद्देन समानत्थत्ता. अयञ्हि सुखिन्द्रियत्थो सुख-सद्दो कायसुखनं कायानुग्गहं सातविसेसं गहेत्वा पवत्तो, न पन सुखा वेदना ‘‘यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा (म. नि. १.४०९), यो सुखं दुक्खतो’’तिएवमादीसु (सं. नि. ४.२५३) सुख-सद्दो विय सातसामञ्ञं गहेत्वा पवत्तोति. यस्मिं सति सुखहेतूनं पवत्ति, तं सुखमूलं. बुद्धुप्पादे च कामसमतिक्कमादिके विरागे च सति सुखहेतूनं पुञ्ञपस्सद्धिआदीनं पवत्ति होतीति तं ‘‘सुखमूलं सुख’’न्ति वुत्तं. सुखस्स च आरम्मणत्ता ‘‘रूपं सुख’’न्ति वुत्तं. पुञ्ञानीति यदिदं वचनं, तं सुखस्स च अधिवचनं इट्ठविपाकस्स अधिवचनं तदत्थस्स इट्ठविपाकविपच्चनतोति अत्थो. सुखपच्चयानं रूपादीनं इट्ठानं ठानं ओकासो सग्गा नन्दनञ्चाति ‘‘सुखा सग्गा सुखं नन्दन’’न्ति वुत्तं. दिट्ठधम्मेति इमस्मिं अत्तभावे. सुखविहाराति पठमज्झानविहारादी. नीवरणादिब्याबाधरहितत्ता ‘‘अब्याबज्झा’’ति वुत्ता. सब्बसङ्खारदुक्खनिब्बापनतो तंनिरोधत्ता वा ‘‘निब्बानं सुख’’न्ति वुत्तं. आदि-सद्देन ‘‘अदुक्खमसुखं सन्तं, सुखमिच्चेव भासित’’न्ति अदुक्खमसुखे. ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता परियायेन सुखा वेदना दुक्खा वेदना’’ति (सं. नि. ४.२६७) सुखोपेक्खासु च इट्ठासूति एवमादीसु पवत्ति सङ्गहिता.
दुक्खवत्थूति दुक्खस्स ओकासो. अत्तनो पच्चयेहि उप्पज्जमानम्पि हि तं दुक्खं जातिआदीसु विज्जमानेसु तब्बत्थुकं हुत्वा उप्पज्जति. दुक्खपच्चयेति दुक्खहेतुम्हि, दुक्खस्स जनकेति अत्थो. दुक्खपच्चयट्ठानेति दुक्खजनककम्मस्स सहायभूतानं अनिट्ठरूपादिपच्चयानं ठाने. पच्चयसद्दो हि जनके जनकसहाये च पवत्ततीति. आदि-सद्देन ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्तिआदिना (सं. नि. ३.१५, ४५-४६, ७६) सङ्खारदुक्खादीसु पवत्ति दट्ठब्बा. सम्पयुत्ते वत्थुञ्च करजकायं सुखयति लद्धस्सादे अनुग्गहिते करोतीति सुखा. सुखाति वेदनासद्दमपेक्खित्वा सुखभावमत्तस्स अप्पकासनेन नपुंसकलिङ्गता न कता. सभावतो सङ्कप्पतो च यं इट्ठं, तदनुभवनं इट्ठाकारानुभवनं वा इट्ठानुभवनं.
समन्ति अविसमं. समा एकीभावूपगता विय युत्ता, समं वा सह युत्ताति योजेतब्बं. एकुप्पादाति एको समानो उप्पादो एतेसन्ति एकुप्पादा, समानपच्चयेहि सहुप्पत्तिकाति अत्थो. सहुप्पत्तिकानं रूपारूपानञ्च अञ्ञमञ्ञसम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकनिरोधा’’ति वुत्तं, ये समानुप्पादा समाननिरोधा च, ते सम्पयुत्ताति रूपारूपानं अञ्ञमञ्ञसम्पयोगो निवारितो होति. एवमपि अविनिब्भोगरूपानं अञ्ञमञ्ञसम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकवत्थुका’’ति वुत्तं, ये एकुप्पादा एकनिरोधा एकवत्थुका च, ते सम्पयुत्ताति. एवमपि अविनिब्भोगरूपेसु एकं महाभूतं सेसमहाभूतोपादारूपानं निस्सयपच्चयो होतीति तेन तानि एकवत्थुकानीति, चक्खादिनिस्सयभूतानि वा भूतानि एकं वत्थु एतेसु सन्निस्सितन्ति एकवत्थुकानीति कप्पेन्तस्स तेसं सम्पयुत्ततापत्ति सियाति तन्निवारणत्थं ‘‘एकारम्मणा’’ति वुत्तं, ये एकुप्पादा…पे… एकारम्मणा च होन्ति, ते सम्पयुत्ताति. पटिलोमतो वा एकारम्मणाति वुत्ते एकवीथियञ्च पञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनानं नानावीथियं परसन्ताने च एकस्मिं आरम्मणे उप्पज्जमानानं भिन्नवत्थुकानं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकवत्थुका’’ति वुत्तं, ये एकवत्थुका हुत्वा एकारम्मणा, ते सम्पयुत्ताति. एवमपि सम्पटिच्छनसन्तीरणादीनं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकनिरोधा’’ति वुत्तं, ये एकनिरोधा हुत्वा एकवत्थुका एकारम्मणा, ते सम्पयुत्ताति. किं पन नानुप्पादापि एवं तिविधलक्खणा होन्ति, अथ एकुप्पादा एवाति विचारणाय एकुप्पादा एव एवं तिविधलक्खणा होन्तीति दस्सनत्थं ‘‘एकुप्पादा’’ति वुत्तं.
३. विपक्कभावमापन्नानं अरूपधम्मानन्ति यथा सालिबीजादीनं फलानि तंसदिसानि निब्बत्तानि विपक्कानि नाम होन्ति, विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्ति, न मूलङ्कुरपत्तखन्धनाळानि, एवं कुसलाकुसलानं फलानि अरूपधम्मभावेन सारम्मणभावेन सुक्ककण्हादिभावेन च तंसदिसानि विपक्कभावमापन्नानीति विपाकनिरुत्तिं लभन्ति, न रूपधम्मा कम्मनिब्बत्तापि कम्मासदिसाति दस्सेतुं वुत्तं. जातिजरासभावाति जायनजीरणसभावा. विपाकपकतिकाति विपच्चनपकतिका. विपच्चनसभावता च अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामानसन्ताने सब्यापारता, तेन अभिञ्ञादिकुसलानं भावनायपहातब्बादिअकुसलानञ्च विपाकानुप्पादनेपि विपाकधम्मता सिद्धा होति. विपक्कभावन्ति चेत्थ भाव-सद्देन सभावो एव वुत्तो. तं यथावुत्तं विपक्कसभावं दुतियस्स वुत्तं विपच्चनसभावञ्च गहेत्वा ‘‘उभयसभावपटिक्खेपवसेना’’ति आह.
४. उपेतेन आदिन्ना उपादिन्ना. किं पन तं उपेतं, केन च उपेतं, कथञ्च उपेतं, के च तेन आदिन्नाति? सति च लोकुत्तरानं केसञ्चि आरम्मणभावे तन्निवत्तनत्थं उपेतसद्दसम्बन्धिना उपय-सद्देन वुच्चमानाहि चतुब्बिधुपादानभूताहि तण्हादिट्ठीहि उपेतं, तेहि च आरम्मणकरणवसेन उपेतं, न समन्नागमवसेन. सति च सब्बतेभूमकधम्मानं उपादानारम्मणत्ते येहि विपाककटत्तारूपानि अम्हेहि निब्बत्तत्ता अम्हाकं एतानि फलानीति गण्हन्तेहि विय आदिन्नानि, तानि तेभूमककम्मानि कम्मभावेन एकत्तं उपनेत्वा उपेतन्ति इध गहितानि. तेहि च निब्बत्तानि विपाककटत्तारूपानि उपादिन्ना धम्माति सब्बमेतं दस्सेतुं ‘‘आरम्मणकरणवसेना’’तिआदि वुत्तं. अयञ्च अत्थनयो यथासम्भवं योजेतब्बो, न वचनानुपुब्बेनाति. एत्थाह – यदि आरम्मणकरणवसेन तण्हादिट्ठीहि उपेतेन आदिन्ना उपादिन्ना, सब्बतेभूमकधम्मा च तण्हादीनं आरम्मणा होन्ति, न च उपेतसद्दो कम्मे एव निरुळ्हो, तेन कम्मस्सेव गहणे कारणं नत्थि, तस्मा सब्बतेभूमकधम्मपच्चयुप्पन्नानं अविज्जादिहेतूहि निब्बत्तानं सङ्खारादिफलानं उपादिन्नत्तं आपज्जति तेसम्पि तेहिफलभावेन गहितत्ता. उप-सद्देन च उपेततामत्तं जोतितं, न आरम्मणकरणं समन्नागमनिवत्तकं, आदिन्न-सद्देन च गहिततामत्तं वुत्तं, न कम्मसमुट्ठानताविसेसो. तस्मा सब्बपच्चयुप्पन्नानं उपादिन्नत्तं आपज्जतीति? नापज्जति बोधनेय्यज्झासयवसेन देसनापवत्तितो. येसञ्हि बोधनत्थं ‘‘उपादिन्ना’’ति एतं वुत्तं, ते तेनेव वचनेन यथावुत्तप्पकारे धम्मे बुज्झिंसु, एतरहि पन तावता बुज्झितुं असक्कोन्तेन सुत्वा तदत्थो वेदितब्बोति एसा अत्थविभावना कता ‘‘कम्मुना’’ति.
अयं पन अपरो अत्थो दट्ठब्बो – उप-सद्दो उपेतं दीपेति. अयञ्हि उप-सद्दो समासे पयुज्जमानो ‘‘अतिमाला’’तिआदीसु अति-सद्दो विय अतिक्कमनं ससाधनं उपगमनं ससाधनं वदति, उपगमनञ्च उपादानउपयो, तेन उपगतं उपेतं. किं पन तन्ति? यं असति उपादाने न होति, तं ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एवं वुत्तं तेभूमककम्मं पच्चयभावेन पुरिमजातुप्पन्नेन उपादानेन उपगतत्ता ‘‘उपेत’’न्ति वुच्चति. न हि कोचि अनुपग्गम्म अनिच्छन्तो कम्मं करोतीति. तेन उपेतेन कम्मुना पुनब्भवस्स आदानं होति. कम्मुना हि सासवेन सत्ता आदियन्ति पुनब्भवं, तस्मा आदातब्बभावेन पाकटो पुनब्भवो. सो च उपपत्तिभवो तेभूमकविपाककटत्तारूपसङ्गहो ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थ जातिवचने समवरुद्धोति उपादिन्नवचनेन उपपत्तिभवो वुच्चति, उपपत्तिभवो च तेभूमकविपाककटत्तारूपानीति धातुकथायं पकासितमेतं. तस्मा उपेतेन आदिन्नाति ते एव धम्मा वुच्चन्तीति सिद्धो अयमत्थोति. उपादिन्न-सद्दस्स अत्थं वत्वा तं विस्सज्जेत्वा उपादानिय-सद्दस्स विसुं उपादिन्नसद्दानपेक्खं अत्थं वत्तुं ‘‘आरम्मणभावं उपगन्त्वा’’तिआदिमाह. तस्मा एव अविसेसेत्वा ‘‘उपादानस्स आरम्मणपच्चयभूतानमेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं. तं पन उपादानियं उपादिन्नं अनुपादिन्नन्ति दुविधं. तस्मा तं विसेसनेन दस्सेन्तो ‘‘उपादिन्ना च ते उपादानिया चा’’तिआदिमाह.
५. संकिलेसोति दस किलेसवत्थूनि वुच्चन्ति. संकिलिट्ठाति तेहि विबाधिता उपतापिता च. ते पन यस्मा संकिलेससम्पयुत्ता एकुप्पादादीहि निन्नानत्ता एकीभावमिव गता विसादीहि विय सप्पिआदयो विदूसिता मलीना विबाधिता उपतापिता च नाम होन्ति, तस्मा आह ‘‘संकिलेसेन समन्नागता संकिलिट्ठा’’ति. संकिलेसं अरहन्तीति संकिलेसस्स आरम्मणभावेन तं लद्धुं अरहन्तीति अत्थो. आरम्मणभावानतिक्कमनतोति एतेन संकिलेसानतिक्कमनमेव दस्सेति, वत्थयुगिकसुङ्कसालिकसद्दानं विय संकिलेसिक-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा.
६. सह वितक्केन होन्तीति वचनसेसो योजेतब्बो अवुच्चमानस्सपि भवति-अत्थस्स विञ्ञायमानत्ता. मत्ताति पमाणवाचकं एकं पदन्ति गहेत्वा ‘‘विचारोव मत्ता एतेस’’न्ति अत्थो वुत्तो. अञ्ञत्थ अविप्पयोगीसु वितक्कविचारेसु विचारोव एतेसं मत्ता, ततो उद्धं वितक्केन सम्पयोगं न गच्छन्तीति अत्थो. अयमपरो अत्थो – मत्त-सद्दो विसेसनिवत्तिअत्थो. सवितक्कसविचारा धम्मा हि वितक्कविसिट्ठेन विचारेन सविचारा, एते पन विचारमत्तेन वितक्कसङ्खातविसेसरहितेन, तस्मा ‘‘विचारमत्ता’’ति वुच्चन्ति, विचारमत्तवन्तोति अत्थो. विचारमत्तवचनेन अवितक्कत्ते सिद्धे अवितक्कानं अञ्ञेसम्पि अत्थिभावजोतनत्थं अवितक्कवचनं. अवितक्का हि विचारमत्ता च सन्ति अविचारा चाति निवत्तेतब्बा गहेतब्बा च होन्ति, तेसु अवुच्चमानेसु निवत्तेतब्बगहेतब्बस्स अदस्सितत्ता विचारमत्तावअवितक्काति आपज्जेय्याति. विसेसनविसेसितब्बभावो पन यथाकामं होतीति सामञ्ञेन अवितक्कभावेन सह विचारमत्तताय धम्मविसेसनभावं दस्सेतुं ‘‘अवितक्कविचारमत्ता’’ति पदानुक्कमो कतो.
अथ वा सविचारा दुविधा सवितक्का अवितक्का च, तेसु अवितक्के निवत्तेतुं आदिपदं वुत्तं. अविचारा च दुविधा सवितक्का अवितक्का च, तेसु सवितक्के निवत्तेतुं ततियपदं वुत्तं. ये पन द्वीहिपि निवत्तिता अवितक्का सवितक्का च सविचारा अविचारा च, तेसु अञ्ञतरदस्सनं वा कत्तब्बं सिया उभयदस्सनं वा. उभयदस्सने करियमाने यदि ‘‘सवितक्कसविचारा’’ति वुच्चेय्य, आदिपदत्थताव आपज्जति. अथ ‘‘अवितक्कअविचारा’’ति वुच्चेय्य, अन्तपदत्थता. अथ पन ‘‘अवितक्कसविचारा सवितक्कअविचारा’’ति वुच्चेय्य, अज्झत्तबहिद्धानं विय अत्थन्तराभावो वा सङ्करदोसो वा एकस्सेव सवितक्कावितक्कतासविचाराविचारताविरोधो वा आपज्जेय्य, तस्मा अञ्ञतरदस्सनेन इतरम्पि पकासेतुं अवितक्कवचनेन द्विप्पकारेसु वत्तब्बेसु सवितक्कअविचारे निवत्तेत्वा अवितक्कसविचारे दस्सेन्तो आह ‘‘अवितक्कविचारमत्ता’’ति. अथ वा वितक्काभावेन एते विचारमत्ता, न विचारतो अञ्ञस्स कस्सचि धम्मस्स अभावाति दस्सेतुं अवितक्कवचनेन विचारमत्ता विसेसिता.
७. उपेक्खतीति वेदयमानापि मज्झत्तवेदना सुखाकारे दुक्खाकारे च उदासिना होतीति अत्थो. अथ वा उपेता युत्ता सुखदुक्खानं अविरुद्धा इक्खा अनुभवनं उपेक्खा. विसेसदस्सनवसेनाति नानत्तदस्सनवसेन. यदि हि पीतिसहगता एव सुखसहगता सियुं, ‘‘पीतिसहगता’’ति एतेनेव सिद्धत्ता ‘‘सुखसहगता’’ति इदं न वत्तब्बं सिया, ‘‘सुखसहगता’’ति वा वुच्चमाने ‘‘पीतिसहगता’’ति न वत्तब्बं, ततो तिकं पूरेन्तेन दुक्खसहगतपदं वत्तब्बं सिया, एवञ्च सति ‘‘वेदनात्तिको एवाय’’न्ति वुत्तवचनं आपज्जति, तस्मा ‘‘पीतिसहगता’’ति वत्वा ‘‘सुखसहगता’’ति वदन्तो पीतिविप्पयुत्तम्पि सुखं अत्थीति ततियज्झानकायविञ्ञाणसम्पयुत्तं सुखं सप्पीतिकसुखतो भिन्नं कत्वा दस्सेतीति अधिप्पायो. अथ वा पीतिसुखानं दुब्बिञ्ञेय्यनानत्तानं नानत्तदस्सनत्थं अयं तिको वुत्तो. ‘‘पीतिसहगता’’ति एत्थ हि सुखेकदेसो सङ्गहितो, न पीति. ‘‘सुखसहगता’’ति एत्थ पीति सङ्गहिता, न सुखं. पीतिविप्पयुत्तसुखसहगता च पुरिमेन असङ्गहिता पच्छिमेन सङ्गहिताति सिद्धो पीतिसुखानं विसेसोति.
८. निब्बानं दस्सनतोति निब्बानारम्मणतं सन्धायाह. अथ वा धम्मचक्खु पुनप्पुनं निब्बत्तनेन भावनाभावं अप्पत्तं दस्सनं नाम, धम्मचक्खु च परिञ्ञादिकिच्चकरणेन चतुसच्चधम्मदस्सनं तदतिसयो, तस्मा नत्थेत्थ गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्तीति. उभयपटिक्खेपवसेनाति द्वीहि पदेहि वुत्तधम्मपटिक्खेपवसेन, न पहायकपटिक्खेपवसेन. तथा हि सति दस्सनभावनाहि अञ्ञो समुच्छेदवसेन पहायको अत्थि, तेन पहातब्बा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बाति अयमत्थो आपज्जति, न च अञ्ञो पहायको अत्थि अञ्ञेहि विक्खम्भितानञ्च पुनप्पवत्तिसब्भावा, नापि पहातब्बा ततियपदेन सङ्गय्हन्ति, किन्तु अप्पहातब्बा एवाति. तस्मा पहातब्बपदं पच्चेकं योजेत्वा नेव दस्सनेन पहातब्बा न भावनाय पहातब्बाति दस्सनेन भावनाय पहातब्बेहि अञ्ञे गहिताति वेदितब्बा.
९. एवमत्थं अग्गहेत्वाति अत्थायुत्तितो च सद्दायुत्तितो च अग्गहेतब्बतं दस्सेति. दस्सनभावनाहि अप्पहातब्बहेतुमत्तेसु हि गय्हमानेसु अहेतुका असङ्गहिताति यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स अपरिपुण्णत्ता अत्थायुत्ति, पहातब्बसद्दस्स निच्चसापेक्खत्ते च सति न सम्बन्धीसद्दतो पहायकतो अञ्ञं पटिसेधं अपेक्खमानस्स हेतुसद्देन समासो उपपज्जतीति सद्दायुत्ति च वेदितब्बा. एवमत्थो गहेतब्बोति पहातब्ब-सद्दं पटिसेधेन अयोजेत्वा येसं अञ्ञपदत्थे समासो, तब्बिसेसनं अत्थीति इदं पटिसेधेन योजेत्वा दस्सनभावनाहि पहातब्बो हेतु एतेसं नेवत्थीति अत्थो गहेतब्बोति वुत्तं होति. एवञ्च सति यथाधिप्पेतत्थो सब्बो सङ्गहितोति. अत्थायुत्ति मा होतु, सद्दो पन इधापि न युत्तो. एकन्तयोगीनं अत्थि-सद्दमेव हि अपेक्खमानानं उभिन्नं पहातब्बहेतु-सद्दानं समासो युत्तो, न पटिसेधं अपेक्खमानानन्ति, तस्मा गहेतब्बत्थदस्सनमत्तं एतं कतं, सद्दो पन यथा युज्जति, तथा योजेतब्बो. एवं पन युज्जति – पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति पहातब्बहेतुका. केन पहातब्बोति? दस्सनेन भावनाय च. तयिदं पहातब्बहेतुकपदं दस्सनभावनापदेहि विसुं विसुं योजेत्वा तेहि युत्तेन ये दस्सनेन पहातब्बहेतुका नेव होन्ति, भावनाय पहातब्बहेतुका च न होन्तीति पटिसेधञ्च विसुं विसुं योजेत्वा ते नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुकाति वुच्चन्ति. नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मवचनं विय हि पुरिमपदद्वयसङ्गहितधम्मपटिसेधनेन तदञ्ञधम्मनिदस्सनमेतं होति, न अहेतुकपदं विय हेतुविरहप्पकासनेनाति. एवञ्च कत्वा द्वे पटिसेधा युत्ता होन्ति.
हेतुयेव हि तेसं नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सियाति पुरिमस्मिञ्हि अत्थे हेतूनं दस्सनभावनाहि पहातब्बता पटिक्खित्ता, पटिक्खेपो च पहातब्बासङ्कासब्भावे होति, पहातब्बासङ्का च हेतुम्हि सति सिया, तेसं पन अहेतुकानं हेतुयेव नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया, तदभावा पहातब्बासङ्का नत्थीति तंनिवारणत्थो पटिक्खेपो न सम्भवति, तस्मा ‘‘नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेस’’न्ति एवं अहेतुकानं गहणं न भवेय्याति अत्थो. अथ वा इतरथा हि अहेतुकानं अग्गहणं भवेय्याति अत्थस्स पाकटत्ता न कारणसाधनीयो एसोति गहेतब्बत्थस्सेव कारणं वदन्तो ‘‘हेतुयेव हि तेसं नत्थी’’तिआदिमाह. तेसञ्हि नेवदस्सनेन न भावनायपहातब्बहेतुकपदवचनीयानं यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया, सो एवंपकारो हेतु नत्थि. ते हि अनेकप्पकारा सहेतुका अहेतुका चाति, तस्मा नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति अयमत्थो गहेतब्बोति अत्थो.
१०. तं आरम्मणं कत्वाति इदं चतुकिच्चसाधनवसेन आरम्मणकरणं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. अञ्ञथा गोत्रभुफलपच्चवेक्खणादीनम्पि अपचयगामिता आपज्जेय्याति. अथ वा हेतुभावेन अपचयं निब्बानं गच्छन्तीति अपचयगामिनो. निब्बानस्स हि अनिब्बत्तनियत्तेपि समुदयप्पहानसमुदयनिरोधानं अधिगमअधिगन्तब्बभावतो हेतुहेतुफलभावो मग्गनिब्बानानं युज्जति. यथाह ‘‘दुक्खनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१९). अत्थोति हि हेतुफलं. धम्मोति हेतूति. पुरिमपच्छिमानं पुरिमे ससम्पयुत्ता वुत्ता, पच्छिमे केवला. पुरिमे विय पन पच्छिमे अत्थेपि अरियमग्गसीसेन सब्बलोकुत्तरकुसलचित्तुप्पादा गहेतब्बा. दुतिये अत्थविकप्पे ‘‘आचयं गामिनो’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपो कतोति दट्ठब्बो. आचिनन्तीति वा आचया, आचया हुत्वा गच्छन्ति पवत्तन्तीतिपि अत्थो दट्ठब्बो.
११. सत्त पन सेक्खा सिक्खनसीलाति सेक्खा, तेसं इमेति सेक्खा, अञ्ञासाधारणा मग्गफलत्तयधम्मा. सयमेव सिक्खन्तीति सिक्खनसीलानमेतं निदस्सनं. ये हि धम्मा सिक्खन्ति, ते सिक्खनसीला होन्तीति. अक्खरत्थो पन सिक्खा एतेसं सीलन्ति सेक्खाति. न सेक्खाति यत्थ सेक्खभावासङ्का अत्थि, तत्थायं पटिसेधोति लोकियनिब्बानेसु असेक्खभावानापत्ति दट्ठब्बा. सीलसमाधिपञ्ञासङ्खाता हि सिक्खा अत्तनो पटिपक्खकिलेसेहि विप्पमुत्ता परिसुद्धा उपक्किलेसानं आरम्मणभावम्पि अनुपगमनतो एता सिक्खाति वत्तुं युत्ता अट्ठसु मग्गफलेसु विज्जन्ति, तस्मा चतुमग्गहेट्ठिमफलत्तयधम्मा विय अरहत्तफलधम्मापि तासु सिक्खासु जाताति च, तंसिक्खासमङ्गिनो अरहतो इतरेसं विय सेक्खत्ते सति सेक्खस्स एतेति च, सिक्खा सीलं एतेसन्ति च सेक्खाति आसङ्कितब्बा सियुन्ति तदासङ्कानिवत्तनत्थं ‘‘असेक्खा’’ति यथावुत्तसेक्खभावपटिसेधो कतो. अरहत्तफले हि पवत्तमाना सिक्खा परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता न सिक्खाकिच्चं करोन्ति, केवलं सिक्खाफलभावेनेव पवत्तन्ति, तस्मा ता न सिक्खावचनं अरहन्ति, नापि तंसमङ्गिनो सेक्खवचनं, न च तंसम्पयुत्ता सिक्खनसीलाति सिक्खासु जातातिआदिअत्थेहि अग्गफलधम्मा सेक्खा न होन्ति, हेट्ठिमफलेसु पन सिक्खा सकदागामिमग्गविपस्सनादीनं उपनिस्सयभावतो सिक्खाकिच्चं करोन्तीति सिक्खावचनं अरहन्ति, तंसमङ्गिनो च सेक्खवचनं, तंसम्पयुत्ता च सिक्खनसीलवुत्तीति तत्थ धम्मा यथावुत्तेहि अत्थेहि सेक्खा होन्ति एव.
सेक्खाति वा अपरियोसितसिक्खा दस्सिता. अनन्तरमेव ‘‘असेक्खा’’ति वचनं परियोसितसिक्खानं दस्सनन्ति न लोकियनिब्बानानं असेक्खतापत्ति. वुद्धिप्पत्ता वा सेक्खाति एतस्मिं अत्थे सेक्खधम्मेसु एव केसञ्चि वुद्धिप्पत्तानं असेक्खता आपज्जति, तेन अरहत्तमग्गधम्मा वुद्धिप्पत्ता च यथावुत्तेहि च अत्थेहि सेक्खाति कत्वा असेक्खा आपन्नाति? न, तंसदिसेसु तब्बोहारा. अरहत्तमग्गतो हि निन्नानाकरणं अरहत्तफलं ठपेत्वा परिञ्ञादिकिच्चकरणं विपाकभावञ्च, तस्मा ते एव सेक्खा धम्मा अरहत्तफलभावं आपन्नाति सक्का वत्तुं, कुसलसुखतो च विपाकसुखं सन्ततरताय पणीततरन्ति वुद्धिप्पत्ता च ते धम्मा होन्तीति असेक्खाति वुच्चन्तीति.
१२. किलेसविक्खम्भनासमत्थतादीहि परित्ता. ‘‘किलेस…पे… ताया’’ति अत्थत्तयम्पि कुसलेसु युज्जति, विपाककिरियेसु दीघसन्तानताव. पमाणकरेहि वा ओळारिकेहि कामतण्हादीहि परिच्छिन्ना परित्ता. तेहि अपरिच्छिन्नत्ता सुखुमेहि रूपतण्हादीहि परिच्छिन्ना पमाणमहत्तं गताति महग्गता. अपरिच्छिन्ना अप्पमाणा.
१४. अतप्पकट्ठेनाति दिवसम्पि पच्चवेक्खियमाना लोकुत्तरधम्मा तित्तिं न जनेन्ति समापज्जियमानापि फलधम्माति.
१५. मातुघातादीसु पवत्तमानापि हितसुखं इच्छन्ताव पवत्तन्तीति ते धम्मा हितसुखावहा मे भविस्सन्तीति आसीसिता होन्ति, तथा असुभासुखानिच्चानत्तेसु सुभादिविपरियासदळ्हताय आनन्तरियकम्मनियतमिच्छादिट्ठीसु पवत्ति होतीति ते धम्मा असुभादीसु सुभादिविपरीतप्पवत्तिका होन्ति. मिच्छासभावाति मुसासभावा. अनेकेसु आनन्तरियेसु कतेसु यं तत्थ बलवं, तं विपच्चति, न इतरानीति एकन्तविपाकजनकताय नियतता न सक्का वत्तुन्ति ‘‘विपाकदाने सती’’तिआदिमाह. तत्थ खन्धभेदानन्तरन्ति चुतिअनन्तरं. चुति हि मरणनिद्देसे (विभ. १९३) ‘‘खन्धानं भेदो’’ति वुत्ताति. एतेन वचनेन सति फलदाने चुतिअनन्तरो एव, न अञ्ञो एतेसं फलकालोति फलकालनियमेनेव नियतता वुत्ता होति, न फलदाननियमेनाति नियतफलकालानं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं दिट्ठधम्मवेदनीयानम्पि नियतता आपज्जति, तस्मा विपाकधम्मधम्मानं पच्चयन्तरविकलतादीहि अविपच्चमानानम्पि अत्तनो सभावेन विपाकधम्मता विय बलवता आनन्तरियेन विपाके दिन्ने अविपच्चमानानम्पि आनन्तरियानं फलदाने नियतसभावा आनन्तरियसभावा च पवत्तीति अत्तनो सभावेन फलदाननियमेनेव नियतता आनन्तरियता च वेदितब्बा. अवस्सञ्च नियतसभावा आनन्तरियसभावा च तेसं पवत्तीति सम्पटिच्छितब्बमेतं अञ्ञस्स बलवतो आनन्तरियस्स अभावे चुतिअनन्तरं एकन्तेन फलदानतो.
ननु एवं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं अञ्ञस्मिं विपाकदायके असति चुतिअनन्तरमेव एकन्तेन फलदानतो आनन्तरियसभावा नियतसभावा च पवत्ति आपज्जतीति? नापज्जति असमानजातिकेन चेतोपणिधिवसेन उपघातकेन च निवत्तेतब्बविपाकत्ता अनन्तरेकन्तफलदायकत्ताभावा, न पन आनन्तरियकानं पठमज्झानादीनं दुतियज्झानादीनि विय असमानजातिकं फलनिवत्तकं अत्थि सब्बानन्तरियकानं अवीचिफलत्ता, न च हेट्ठुपपत्तिं इच्छतो सीलवतो चेतोपणिधि विय उपरूपपत्तिजनककम्मफलं आनन्तरियकफलं निवत्तेतुं समत्थो चेतोपणिधि अत्थि अनिच्छन्तस्सेव अवीचिपातनतो, न च आनन्तरियकोपघातकं किञ्चि कम्मं अत्थि, तस्मा तेसंयेव अनन्तरेकन्तविपाकजनकसभावा पवत्तीति.
अनेकानि च आनन्तरियकानि कतानि एकन्ते विपाके सन्नियतत्ता उपरताविपच्चनसभावासङ्कत्ता निच्छितानि सभावतो नियतानेव. चुतिअनन्तरं पन फलं अनन्तरं नाम तस्मिं अनन्तरे नियुत्तानि तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीलानि अनन्तरप्पयोजनानि चाति सभावतो आनन्तरियकानेव च होन्ति. तेसु पन समानसभावेसु एकेन विपाके दिन्ने इतरानि अत्तना कत्तब्बस्स किच्चस्स तेनेव कतत्ता न दुतियं ततियम्पि च पटिसन्धिं करोन्ति, न समत्थताविघातत्ताति नत्थि तेसं नियतानन्तरियतानिवत्तीति. न हि समानसभावं समानसभावस्स समत्थतं विहनतीति. एकस्स पन अञ्ञानिपि उपत्थम्भकानि होन्तीति दट्ठब्बानीति. सम्मा सभावाति सच्चसभावा.
१६. परिपुण्णमग्गकिच्चत्ता चत्तारो अरियमग्गाव इध ‘‘मग्गा’’ति वुत्ता. पच्चयट्ठेनाति मग्गपच्चयट्ठेन. निक्खेपकण्डेपि हि ये मग्गपच्चयं लभन्ति, न पन सयं मग्गपच्चयभावं गच्छन्ति, ते मग्गहेतुकाति दस्सेतुं ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स मग्गङ्गानि ठपेत्वा’’तिआदि (ध. स. १०३९) वुत्तं. यो पन तत्थेव ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स अलोभो अदोसो अमोहो, इमे धम्मा मग्गहेतू’’ति आदिनयो वुत्तो, तं दस्सेतुं ‘‘मग्गसम्पयुत्ता वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स सम्मादिट्ठि मग्गो चेव हेतु चा’’तिआदिना पन वुत्तनयं दस्सेतुं ‘‘सम्मादिट्ठि सय’’न्तिआदिमाह. तत्थ पन असङ्गहितसङ्गण्हनवसेन पटिपाटिया तयो नया वुत्ता, हेतुबहुतावसेन ततियो नयो इध दुतियो वुत्तो.
अभिभवित्वा पवत्तनट्ठेनाति सहजाताधिपतिपि पुब्बाभिसङ्खारवसेन जेट्ठकभावे पवत्तमानो सहजाते अत्तनो वसे अनुवत्तयमानो ते अभिभवित्वा पवत्तति, आरम्मणाधिपतिपि तदारम्मणे धम्मे तथेव अत्तानं अनुवत्तयमानो ते धम्मे अभिभवित्वा आरम्मणभावेन पवत्तति, न पच्चुप्पन्नभावेन, तस्मा अधिपतिद्वयम्पि सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. ‘‘मग्गो अधिपति एतेस’’न्ति अयञ्च अत्थो निक्खेपकण्डे उदाहरणवसेन आगतं अत्थनयं गहेत्वा वुत्तो. यस्मा पन पट्ठाने (पट्ठा. २.१६.११) ‘‘मग्गाधिपतिं धम्मं पटिच्च मग्गाधिपति धम्मो उप्पज्जति नाधिपतिपच्चया, मग्गाधिपती खन्धे पटिच्च मग्गाधिपति अधिपती’’ति वुत्तं, तस्मा मग्गो अधिपति मग्गाधिपतीति अयम्पि अत्थो पाळियं सरूपेकसेसवसेन समानसद्दत्थवसेन वा सङ्गहितोति वेदितब्बो.
१७. अनुप्पन्नाति एतेन सब्बो उप्पन्नभावो पटिसिद्धो, न उप्पन्नधम्मभावो एवाति तेन उप्पन्ना विगता अतीतापि न सङ्गहिताति दट्ठब्बा. यदि हि सङ्गहिता सियुं, ‘‘अनुप्पन्नो धम्मो उप्पन्नस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिएवमादि वुच्चेय्य, न तु वुत्तन्ति. अनागतानि विपाककटत्तारूपानि अतीते अनागते वा कम्मे पुरिमनिप्फन्ने एव उप्पज्जिस्सन्ति, नानिप्फन्नेति परिनिट्ठितकारणेकदेसानेव होन्ति, तस्मा तानि ‘‘अवस्सं उप्पज्जिस्सन्तीति उप्पादिनो धम्मा’’ति वुच्चन्ति.
१८. अत्तनो सभावन्ति कक्खळफुसनादिसभावं.
२०. एवं पवत्तमानाति एवं चक्खादिभावेन फुसनादिभावेन च एकसन्ततिपरियापन्नतावसेन पवत्तमाना. अत्तानं अधि अज्झत्ताति अधि-सद्दो समासविसये अधिकारत्थं पवत्तिअत्थञ्च गहेत्वा पवत्ततीति अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्ता अज्झत्ता. तेनाति यस्स झाना वुट्ठहित्वा अज्झत्तं बहिद्धा अज्झत्तबहिद्धा च सुञ्ञतं आनेञ्जञ्च मनसिकरोतो अज्झत्तसुञ्ञतादीसु चित्तं न पक्खन्दति न पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति, यो च इतिह तत्थ सम्पजानो, तेन भिक्खुना. तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्तेति पठमज्झानादिसमाधिनिमित्ते. अज्झत्तमेवाति झानगोचरे कसिणादिम्हि. चित्तं सण्ठपेतब्बन्ति पठमज्झानादिचित्तं सण्ठपेतब्बं. अज्झत्तरतोति गोचरज्झत्ते निब्बाने रतो, समाधिगोचरे कम्मट्ठाने वा रतो. ‘‘समाहितो एको सन्तुसितो तमाहु भिक्खु’’न्ति (ध. प. ३६२) गाथासेसो.
अज्झत्तं सम्पसादनन्ति एत्थ झानं सकसन्ततिपरियापन्नत्ता ‘‘अज्झत्त’’न्ति वुत्तन्ति नियकज्झत्तत्थो अज्झत्त-सद्दो होति. अज्झत्तन्ति सकसन्ततिनियकं. अज्झत्ते भवा अज्झत्तिकाति नियकज्झत्तेसुपि अब्भन्तरा चक्खादयो वुच्चन्ति. एत्थ पन अज्झत्तिक-सद्दो चक्खादीसु पवत्तमानो दस्सितो, न अज्झत्तसद्दो, अत्थि च अज्झत्तअज्झत्तिकसद्दानं बहिद्धाबाहिर-सद्दानं विय विसेसो. अज्झत्तिकसद्दो हि सपरसन्तानिकेसु सब्बेसु चक्खादीसु रूपादीसु बाहिर-सद्दो विय पवत्तति, अज्झत्त-सद्दो पन सकसन्तानिकेस्वेव चक्खुरूपादीसु ततो अञ्ञेस्वेव बहिद्धा-सद्दो विय पवत्ततीति तस्मा सद्दतो अत्थतो च असमानत्ता न इदमेत्थ उदाहरणं युत्तन्ति. अयं पनेत्थ अधिप्पायो दट्ठब्बो – अज्झत्ते भवा अज्झत्तिकाति अयञ्हि वचनत्थो. यञ्च अज्झत्ते भवं, तेन अज्झत्तेनेव भवितब्बं, तेन तंवाचकस्स अज्झत्त-सद्दस्स अज्झत्तिक-सद्दस्स च समानत्थता. उभिन्नम्पि सद्दानं समानत्थभावतो अज्झत्तज्झत्ते पवत्तमाने अज्झत्तिक-सद्दे अज्झत्त-सद्दो तत्थ पवत्तोति सक्का वत्तुन्ति.
अयं खो पनानन्द, विहारोति विहारसुञ्ञतासुत्ते (म. नि. ३.१८७) सङ्गणिकारामताय रूपादिरतिया च आदीनवं वत्वा तप्पटिपक्खविहारदस्सनत्थं वुत्तं. अज्झत्तं सुञ्ञतन्ति विसयभूतं इस्सरियट्ठानभूतं सुञ्ञतं, सुञ्ञताफलसमापत्तिन्ति अत्थो. चित्तिस्सरा हि बुद्धा भगवन्तो धम्मं देसेन्तापि यं मुहुत्तं तुण्ही भवितब्बं होति, तं मुहुत्तं फलसमापत्तिं समापज्जन्ति, पगेव अञ्ञस्मिं काले, तस्मा सब्बत्थापि इस्सरियानं बहुलं फलसमापत्तियं इस्सरियस्स पवत्तनतो फलसमापत्ति ‘‘इस्सरियट्ठान’’न्ति वुत्ता. अरहत्तफलाधिगमेन वा तथागतानं इस्सरियं निब्बत्तं तंजनकेनेव मग्गेनाति तं तेसं इस्सरियट्ठानं. विसयो च अनञ्ञत्थभावोव यथा ‘‘आकासे सकुणा उदके मच्छा’’ति, बुद्धा च अञ्ञत्थ दिस्समानापि विवेकपब्भारताय फलसमापत्तिनिन्नाव, तेन तस्सा तस्सा किरियाय अनन्तरं फलसमापत्तियंयेव भवन्तीति सा तेसं विसयो, तब्बिसयता च सच्चकसुत्तेन (म. नि. १.३६४ आदयो) दीपेतब्बा.
२२. येसं दट्ठब्बभावो अत्थि, ते सनिदस्सना. चक्खुविञ्ञाणगोचरभावोव दट्ठब्बभावो, तस्स रूपायतना अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि रूपायतनं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा ‘‘सह निदस्सनेनाति सनिदस्सना’’ति वुत्तं. धम्मसभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो सभावो, सो अञ्ञो विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवञ्हि अत्थविसेसावबोधो होतीति. सयञ्च निस्सयवसेन च सम्पत्तानं असम्पत्तानञ्च पटिमुखभावो अञ्ञमञ्ञपतनं पटिहननभावो, येन ब्यापारादिविकारपच्चयन्तरसहितेसु चक्खादीनं विसयेसु विकारुप्पत्ति.
तिकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.
दुकमातिकापदवण्णना
१-६. मूलट्ठेनाति सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन मूलभावेन, न पच्चयमत्तट्ठेन हेतुधम्मा हेतू धम्माति समासासमासनिद्देसभावो द्विन्नं पाठानं विसेसो. तथेवाति सम्पयोगतोव. सहेतुकानं हेतुसम्पयुत्तभावतो ‘‘सम्पयोगतो’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं, न सहसद्दस्स सम्पयोगत्थत्ता. सह-सद्दो पन एकपुञ्जे उप्पादतो याव भङ्गा सहेतुकानं हेतूहि समानदेसगहणानं हेतुआदिसब्भावं दीपेति, सम्पयुत्त-सद्दो एकुप्पादादिवसेन सह हेतूहि एकीभावुपगमनं, ततो एव च द्विन्नं दुकानं नानत्तं वेदितब्बं. धम्मनानत्ताभावेपि हि पदत्थनानत्तेन दुकन्तरं वुच्चति. न हि हेतुदुकसङ्गहितेहि धम्मेहि अञ्ञे सहेतुकदुकादीहि वुच्चन्ति, ते एव पन सहेतुकाहेतुकादिभावतो सहेतुकदुकादीहि वुत्ता. एवं सहेतुकदुकसङ्गहिता एव हेतुसम्पयुत्तविप्पयुत्तभावतो हेतुसम्पयुत्तदुकेन वुत्ता. न हि धम्मानं अवुत्ततापेक्खं दुकन्तरवचनन्ति नत्थि पुनरुत्तिदोसो. देसेतब्बप्पकारजाननञ्हि देसनाविलासो तथा देसनाञाणञ्चाति. तेन धम्मानं तप्पकारता वुत्ता होति. सकलेकदेसवसेन पठमदुकं दुतियततियेहि सद्धिं योजेत्वा चतुत्थादयो तयो दुका वुत्ता. सकलञ्हि पठमदुकं दुतियदुकेकदेसेन सहेतुकपदेन ततियदुकेकदेसेन हेतुसम्पयुत्तपदेन च योजेत्वा यथाक्कमं चतुत्थपञ्चमदुका वुत्ता, तथा पठमदुकेकदेसं नहेतुपदं सकलेन दुतियदुकेन योजेत्वा छट्ठदुको वुत्तो. इदम्पि सम्भवतीति एतेन अवुत्तम्पि सम्भववसेन दीपितन्ति दस्सेति. सम्भवो हि गहणस्स कारणन्ति. यथा हेतुसहेतुकाति इदं सम्भवतीति कत्वा गहितं, एवं हेतुअहेतुकाति इदम्पि सम्भवतीति कत्वा गहेतब्बमेवाति एवं अञ्ञत्थापि योजेतब्बं.
एवं पठमदुकं दुतियततियदुकेसु दुतियपदेहि योजेत्वा ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका च, अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू, हेतू चेव धम्मा हेतुविप्पयुत्ता च, हेतुविप्पयुत्ता चेव धम्मा न च हेतू’’ति ये द्वे दुका कातब्बा, तेसं सम्भववसेनेव सङ्गहं दस्सेत्वा खो पन-पदेन अपरेसम्पि दुकानं सङ्गहं दस्सेतुं ‘‘तत्र यदेत’’न्तिआदिमाह. तत्राति पाळियं. अयं अतिरेकत्थोति इदानि यं वक्खति, तमत्थमाह. तत्थ पन अञ्ञेपि अञ्ञथापीति एतेसं विसुं पवत्तिया द्वे दुका दस्सिता, सह पवत्तिया पन अयम्पि दुको वेदितब्बो ‘‘हेतू चेव धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि हेतुविप्पयुत्तापी’’ति, एतेसु पन पञ्चसु दुकेसु दुतियदुकेन ततियदुको विय, चतुत्थदुकेन पञ्चमदुको विय च छट्ठदुकेन निन्नानत्थत्ता ‘‘न हेतु खो पन धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि हेतुविप्पयुत्तापी’’ति अयं दुको न वुत्तो. दस्सितनिन्नानत्थनयो हि सो पुरिमदुकेहीति. इतरेसु चतूसु हेतू चेव अहेतुकदुकेन समानत्थत्ता हेतू चेव हेतुविप्पयुत्तदुको, हेतुसहेतुकदुकेन समानत्थत्ता हेतुहेतुसम्पयुत्तदुको च नहेतुहेतुसम्पयुत्तदुको विय न वत्तब्बो. तेसु पन द्वीसु पच्छिमदुके ‘‘हेतू खो पन धम्मा सहेतुका’’ति पदं चतुत्थदुके पठमपदेन निन्नानाकरणत्ता न वत्तब्बं, ‘‘हेतू खो पन धम्मा अहेतुका’’ति पदं ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका’’ति एतेन निन्नानत्ता न वत्तब्बं. अवसिट्ठे पन एकस्मिं दुके ‘‘अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’’ति पदं छट्ठदुके दुतियपदेन एकत्थत्ता न वत्तब्बं. इदानि ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका चा’’ति इदमेवेकं पदं अवसिट्ठं, न च एकेन पदेन दुको होतीति तञ्च न वुत्तन्ति. चतुत्थदुके दुतियपदेन पन समानत्थस्स छट्ठदुके पठमपदस्स वचनं दुकपूरणत्थं, एतेन वा गतिदस्सनेन सब्बस्स सम्भवन्तस्स सङ्गहो कतोति दट्ठब्बो. तथा हि सब्बो सम्भवदुको पठमदुके दुतियततियदुकपक्खेपेन दस्सितो, तेसु च पठमदुकपक्खेपेनाति.
७-१३. समानकालेन असमानकालेन कालविमुत्तेन च पच्चयेन निप्फन्नानं पच्चयायत्तानं पच्चयभावमत्तेन तेसं पच्चयानं अत्थितं दीपेतुं सप्पच्चयवचनं, न सहेतुकवचनं विय समानकालानमेव, नापि सनिदस्सनं विय तंसभावस्स अनत्थन्तरभूतस्स. सङ्खत-सद्दो पन समेतेहि निप्फादितभावं दीपेतीति अयमेतेसं विसेसो दुकन्तरवचने कारणं. एत्थ च अप्पच्चया असङ्खताति बहुवचननिद्देसो अविनिच्छितत्थपरिच्छेददस्सनवसेन मातिकाठपनतो कतोति वेदितब्बो. उद्देसेन हि कुसलादिसभावानं धम्मानं अत्थितामत्तं वुच्चति, न परिच्छेदोति अपरिच्छेदेन बहुवचनेन उद्देसो वुत्तोति. रूपन्ति रूपायतनं पथवियादि वा. पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे रूपायतनस्स असङ्गहितता आपज्जतीति रुप्पनलक्खणं वा रूपन्ति अयं अत्थनयो वुत्तो. तत्थ रूपन्ति रुप्पनसभावो. न लुज्जति न पलुज्जतीति यो गहितो तथा न होति, सो लोकोति तंगहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता. दुक्खसच्चं वा लोको, तत्थ तेनेव लोकसभावेन विदिताति लोकिया.
एवं सन्ते चक्खुविञ्ञाणेन विजानितब्बस्स रूपायतनस्स तेनेव नविजानितब्बस्स सद्दायतनादिकस्स च नानत्ता द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होति. एवं पन दुके वुच्चमाने दुकबहुता आपज्जति, यत्तकानि विञ्ञाणानि, तत्तका दुका वुत्ता समत्ता ठपेत्वा सब्बधम्मारम्मणानि विञ्ञाणानि. तेसु च दुकस्स पच्छेदो आपज्जति, तथा च सति ‘‘केनची’’ति पदं सब्बविञ्ञाणसङ्गाहकं न सिया, निद्देसेन च विरुद्धं इदं वचनं. यो च तत्थ ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्याति अयं दुको न होती’’ति पटिसेधो कतो, सो च कथं युज्जेय्य. न हि समत्था अट्ठकथा पाळिं पटिसेधेतुन्ति, न च केनचि-सद्दस्स तेनेवाति अयं पदत्थो सम्भवति, ‘‘केनची’’ति एतस्स आदिपदस्स अनियमितं यं किञ्चि एकं पदत्थो, तं वत्वा वुच्चमानस्स ‘‘केनची’’ति दुतियपदस्स यं किञ्चि अपरं अनियमितं पदत्थोति लोकसिद्धमेतं, तथेव च निद्देसो पवत्तो, न चेत्थ विञ्ञातब्बधम्मभेदेन दुकभेदो समत्तो आपज्जति यत्तका विञ्ञातब्बा, तत्तका दुकाति, तस्मा नत्थि दुकबहुता. न हि एकंयेव विञ्ञातब्बं केनचि विञ्ञेय्यं केनचि न विञ्ञेय्यञ्च, किन्तु अपरम्पि अपरम्पीति सब्बविञ्ञातब्बसङ्गहे दुको समत्तो होति, एवञ्च सति ‘‘केनची’’ति पदं अनियमेन सब्बविञ्ञाणसङ्गाहकन्ति सिद्धं होति, विञ्ञाणनानत्तेन च विञ्ञातब्बं भिन्दित्वा अयं दुको वुत्तो, न विञ्ञातब्बानं अत्थन्तरतायाति. एतस्स पन दुकस्स निक्खेपरासिनिद्देसो दुकसङ्गहितधम्मेकदेसेसु दुकपदद्वयप्पवत्तिदस्सनवसेन पवत्तो. अत्थुद्धारनिद्देसो निरवसेसदुकसङ्गहितधम्मदस्सनवसेनाति वेदितब्बो.
१४-१९. चक्खुतोपि…पे… मनतोपीति चक्खुविञ्ञाणादिवीथीसु तदनुगतमनोविञ्ञाणवीथीसु च किञ्चापि कुसलादीनम्पि पवत्ति अत्थि, कामासवादयो एव पन वणतो यूसं विय पग्घरणकअसुचिभावेन सन्दन्ति, तस्मा ते एव ‘‘आसवा’’ति वुच्चन्ति. तत्थ हि पग्घरणकअसुचिम्हि निरुळ्हो आसवसद्दोति. धम्मतो याव गोत्रभुन्ति ततो परं मग्गफलेसु अप्पवत्तितो वुत्तं. एते हि आरम्मणकरणवसेन धम्मे गच्छन्ता ततो परं न गच्छन्तीति. ननु ततो परं भवङ्गादीनिपि गच्छन्तीति चे? न, तेसम्पि पुब्बे आलम्बितेसु लोकियधम्मेसु सासवभावेन अन्तोगधत्ता ततो परताभावतो. एत्थ च गोत्रभुवचनेन गोत्रभुवोदानफलसमापत्तिपुरेचारिकपरिकम्मानि वुत्तानीति वेदितब्बानि, पठममग्गपुरेचारिकमेव वा गोत्रभु अवधिनिदस्सनभावेन गहितं, ततो परं मग्गफलसमानताय पन अञ्ञेसु मग्गेसु मग्गवीथियं फलसमापत्तिवीथियं निरोधानन्तरञ्च पवत्तमानेसु फलेसु निब्बाने च पवत्ति निवारिता आसवानन्ति वेदितब्बा. सवन्तीति गच्छन्ति. दुविधो हि अवधि अभिविधिविसयो अनभिविधिविसयो च. अभिविधिविसयं किरिया ब्यापेत्वा पवत्तति ‘‘आभवग्गा भगवतो यसो गतो’’ति, इतरं बहि कत्वा ‘‘आपाटलिपुत्ता वुट्ठो देवो’’ति. अयञ्च आ-कारो अभिविधिअत्थो इध गहितोति ‘‘अन्तोकरणत्थो’’ति वुत्तं.
चिरपारिवासियट्ठो चिरपरिवुत्थता पुराणभावो. आदि-सद्देन ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाया’’ति (अ. नि. १०.६२) इदं सुत्तं सङ्गहितं. अविज्जासवभवासवानञ्च चिरपरिवुत्थताय दस्सिताय तब्भावभावीनं कामासवदिट्ठासवानञ्च चिरपरिवुत्थता दस्सिता होति. अञ्ञेसुपि यथावुत्ते धम्मे ओकासञ्च आरम्मणं कत्वा पवत्तमानेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन अभिब्यापनं मदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, नाञ्ञेसन्ति एतेस्वेव आसवसद्दो निरुळ्हो दट्ठब्बो. आयतं वा सवन्ति फलन्तीति आसवा. न हि किञ्चि संसारदुक्खं आसवेहि विना उप्पज्जमानं अत्थीति. आरम्मणभावेन ये धम्मा वणो विय आसवे पग्घरन्ति, ते असम्पयोगे अतब्भावेपि सह आसवेहीति सासवा, आसववन्तोति अत्थो.
ओसानदुके ‘‘नो आसवा खो पना’’ति अवत्वा ‘‘आसवविप्पयुत्ता खो पना’’ति वचनं सासवानं सहेतुकानं विय सम्पयुत्तेहि तंसहितता न होतीति दस्सनत्थं. एवं सेसगोच्छकेसुपि यथासम्भवं विप्पयुत्तग्गहणे पयोजनं दट्ठब्बं. अपिच ‘‘नो आसवा खो पन धम्मा सासवा’’ति इदं पदं चतुत्थदुके दुतियपदेन निन्नानं, न च एकेन दुको होति, तस्मा आसवविप्पयुत्तपदमेव गहेत्वा ओसानदुकयोजना ञायागताति कता. हेतुगोच्छके पन हेतुविप्पयुत्तानं सहेतुकता नत्थीति ते गहेत्वा दुकयोजनाय असक्कुणेय्यत्ता नहेतुपदं गहेत्वा ओसानदुकयोजना कता. ये वा पन पठमे दुके दुतियस्स पक्खेपे एको, ततियस्स द्वे, पठमस्स दुतिये एको, ततिये द्वे, दुतियस्स ततिये एको, दुतिये च ततियस्स एकोति अट्ठ दुका लब्भन्ति, तेसु तीहि इतरे च नयतो दस्सिताति वेदितब्बा. एस नयो सेसगोच्छकेसुपि.
२०-२५. किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयभावेन तत्थ संयोजेन्ति, सतिपि अञ्ञेसं तप्पच्चयभावे न विना संयोजनानि तेसं तप्पच्चयभावो अत्थि, ओरम्भागियुद्धम्भागियसङ्गहितेहि च तंतंभवनिब्बत्तककम्मनियमो भवनियमो च होति, न च उपच्छिन्नसंयोजनस्स कतानिपि कम्मानि भवं निब्बत्तेन्तीति. संयोजेतब्बाति वा संयोजनिया, संयोजने नियुत्ताति वा. दूरगतस्सपि आकड्ढनतो निस्सरितुं अप्पदानवसेन बन्धनं संयोजनं, गन्थकरणं सङ्खलिकचक्कलकानं विय पटिबद्धताकरणं वा गन्थनं गन्थो, संसिलिसकरणं योजनं योगोति अयमेतेसं विसेसोति वेदितब्बो. धम्मानं सभावकिच्चविसेसञ्ञुना पन भगवता सम्पयुत्तेसु आरम्मणेसु तप्पच्चयेसु च तेहि तेहि निप्फादियमानं तं तं किच्चविसेसं पस्सन्तेन ते ते धम्मा तथा तथा आसवसंयोजनगन्थादिवसेन वुत्ताति ‘‘किमत्थं एतेयेव धम्मा एवं वुत्ता, कस्मा च वुत्ता एव पुन वुत्ता’’ति न चोदेतब्बमेतं.
२६-३७. गन्थनियाति एत्थ अयमञ्ञो अत्थो ‘‘गन्थकरणं गन्थनं, गन्थने नियुत्ताति गन्थनिया, गन्थयितुं सक्कुणेय्या, गन्थयितुं अरहन्तीति वा गन्थनिया’’ति. एवं ओघनियादीसुपि दट्ठब्बं. तेनातिक्कमतीति एतं धात्वत्थं गहेत्वा ओघनियाति पदसिद्धि कता.
५०-५४. धम्मसभावं अग्गहेत्वा परतो आमसन्तीति परामासा. परतोति निच्चादितो. आमसन्तीति सभावपटिसेधेन परिमज्जन्ति.
५५-६८. सभावतो विज्जमानं अविज्जमानं वा विचित्तसञ्ञाय सञ्ञितं आरम्मणं अग्गहेत्वा अप्पवत्तितो आलम्बमाना धम्मा सारम्मणा. चिन्तनं गहणं आरम्मणूपलद्धि. चेतसि नियुत्ता, चेतसा संसट्ठा वा चेतसिका. दुब्बिञ्ञेय्यनानत्तताय एकीभावमिवुपगमनं निरन्तरभावुपगमनं. येसं रूपानं चित्तं सहजातपच्चयो होति, तेसं चित्तस्स च सुविञ्ञेय्यनानत्तन्ति निरन्तरभावानुपगमनं वेदितब्बं. एकतो वत्तमानापीति अपि-सद्दो को पन वादो एकतो अवत्तमानाति एतमत्थं दीपेति. इदमेत्थ विचारेतब्बं – अविनिब्भोगरूपानं किं अञ्ञमञ्ञं संसट्ठता, उदाहु विसंसट्ठताति? विसुं आरम्मणभावेन सुविञ्ञेय्यनानत्तत्ता न संसट्ठता, नापि विसंसट्ठता संसट्ठाति अनासङ्कनीयसभावत्ता. चतुन्नञ्हि खन्धानं अञ्ञमञ्ञं संसट्ठसभावत्ता रूपनिब्बानेहिपि सो संसट्ठभावो अत्थि नत्थीति सिया आसङ्का, तस्मा तेसं इतरेहि, इतरेसञ्च तेहि विसंसट्ठसभावता वुच्चति, न पन रूपानं रूपेहि कत्थचि संसट्ठता अत्थीति तदासङ्काभावतो विसंसट्ठता च रूपानं रूपेहि न वुच्चतीति. एस हि तेसं सभावोति. चित्तसंसट्ठसमुट्ठानादिपदेसु संसट्ठसमुट्ठानादिसद्दा चित्तसद्दापेक्खाति पच्चेकं चित्तसद्दसम्बन्धत्ता चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना चाति पच्चेकं योजेत्वा अत्थो वुत्तो. उपादियन्तेवाति भूतानि गण्हन्ति एव, निस्सयन्ति एवाति अत्थो. यथा भूतानि उपादियन्ति गय्हन्ति निस्सीयन्ति, न तथा एतानि गय्हन्ति निस्सीयन्ति, तस्मा उपादा. अथ वा भूतानि अमुञ्चित्वा तेसं वण्णनिभादिभावेन गहेतब्बतो उपादा.
७५-८२. संकिलिट्ठत्तिके वुत्तनयेनाति सं-सद्दं अपनेत्वा किलिसन्तीति किलेसातिआदिना नयेन.
८३-१००. कामावचरादीसु अयमपरो अत्थो – कामतण्हा कामो, एवं रूपारूपतण्हा रूपं अरूपञ्च. आरम्मणकरणवसेन तानि यत्थ अवचरन्ति, ते कामावचरादयोति. एवञ्हि सति अञ्ञभूमीसु उप्पज्जमानानं अकामावचरादिता कामावचरादिता च नापज्जतीति सिद्धं होति. निक्खेपकण्डेपि ‘‘एत्थावचरा’’ति वचनं अवीचिपरनिम्मितपरिच्छिन्नोकासाय कामतण्हाय आरम्मणभावं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं, तदोकासता च तण्हाय तन्निन्नताय वेदितब्बा. यदि परियापन्नसद्दस्स अन्तोगधाति अयमत्थो, मग्गादिधम्मानञ्च लोकुत्तरन्तोगधत्ता परियापन्नता आपज्जति. न हि ‘‘परियापन्ना’’ति एत्थ तेभूमकगहणं अत्थीति? नापज्जति सब्बदा पवत्तमानस्स पच्चक्खस्स लोकस्स वसेन परियापन्ननिच्छयतो. अथ वा परिच्छेदकारिकाय तण्हाय परिच्छिन्दित्वा आपन्ना पटिपन्ना गहिताति परियापन्ना.
अनीय-सद्दो बहुला कत्तुअभिधायकोति वट्टचारकतो निय्यन्तीति निय्यानीया, नी-कारस्स रस्सत्तं य-कारस्स च क-कारत्तं कत्वा ‘‘निय्यानिका’’ति वुत्तं, निय्यानकरणसीला वा निय्यानिका. उत्तरितब्बस्स अञ्ञस्स निद्दिट्ठस्स अभावा निद्दिसियमाना सउत्तरा धम्माव उत्तरितब्बाति ‘‘अत्तान’’न्ति आह. रागादीनन्ति रागादीनं दसन्नं किलेसानं सब्बनियताकुसलानं वा. तेहि नानप्पकारदुक्खनिब्बत्तकेहि अभिभूता सत्ता कन्दन्ति अकन्दन्तापि कन्दनकारणभावतो. यस्मा पन पहानेकट्ठतावसेन च ‘‘सरणा’’ति आह, तस्मा ‘‘रागादीन’’न्ति वचनेन रागदोसमोहाव गहिताति ञायति. रण-सद्दो वा रागादिरेणूसु निरुळ्हो दट्ठब्बो, रणं वा युद्धं, ‘‘कामा ते पठमा सेना’’ति (सु. नि. ४३८; महानि. २८, ६८, १४९; चूळनि. नन्दमाणवपुच्छानिद्देस ४७) एवमादिका च अकुसला सेना अरियमग्गयुद्धेन जेतब्बत्ता सयुद्धत्ता ‘‘सरणा’’ति वुच्चन्तीति. अरणविभङ्गसुत्ते (म. नि. ३.३२३ आदयो) पन सदुक्खा सउपघाता सउपायासा सपरिळाहा मिच्छापटिपदाभूता कामसुखानुयोगादयो ‘‘सरणा’’ति वुत्ताति दुक्खादीनं रणभावो तन्निब्बत्तकसभावानं अकुसलानं सरणता च वेदितब्बा.
पिट्ठिदुका समत्ता.
सुत्तन्तिकदुकमातिकापदवण्णना
१०१-१०८. विज्जारासन्तोगधधम्मा विज्जासभागताय तदेकदेसे विज्जाकोट्ठासे वत्तन्तीति वुत्ता. वजिरस्स यत्थ तं पतति, तत्थ अभेज्जं नाम किञ्चि मणिपासाणादि नत्थि, न च तेन गमनमग्गो विरुहति, एवमेव अरहत्तमग्गेन यत्थ सो उप्पज्जति, तस्मिं सन्ताने अभेज्जो किलेसो नाम नत्थि, न च भिन्नो पुन विरुहतीति वजिरुपमता वेदितब्बा. तदुपचारेन बाला यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’ति. कण्हाभिजातीति अपाया वुच्चन्ति मनुस्सेसु च दोभग्गियं. तपनस्स वा दुक्खस्स हिताति तपनिया.
दासादीसुपि सिरिवड्ढकादिसद्दा विय अतथत्ता वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्ता अधिवचना. यस्मा पन अधिवचननिरुत्तिपञ्ञत्तिपदानि समानत्थानि, सब्बञ्च वचनं अधिवचनादिभावं भजति, तस्मा तेसुपि वचनविसेसेसु विसेसेन पवत्तेहि अधिवचनादिसद्देहि सब्बानि वचनानि अत्थप्पकासनसामञ्ञेन वुत्तानीति एतेनाधिप्पायेन अयं अत्थयोजना कताति वेदितब्बा. अथ वा अधि-सद्दो उपरिभागे, उपरि वचनं अधिवचनं. कस्स उपरि? पकासेतब्बस्स अत्थस्साति विदितोवायमत्थो. अधीनं वा वचनं अधिवचनं. केन अधीनं? अत्थेन. तथा तंतंअत्थप्पकासने निच्छितं, नियतं वा वचनं निरुत्ति. पथवीधातुपुरिसादितंतंपकारेन ञापनतो पञ्ञत्तीति एवं अधिवचनादिपदानं सब्बवचनेसु पवत्ति वेदितब्बा. अञ्ञथा सिरिवड्ढकधनवड्ढकप्पकारानमेव अभिलापानं अधिवचनता, अभिसङ्खरोन्तीति एवंपकारानमेव निद्धारणवचनानं निरुत्तिता, तक्को वितक्कोति एवंपकारानमेव एकमेवत्थं तेन तेन पकारेन ञापेन्तानं पञ्ञत्तिता च आपज्जेय्याति.
१०९-११८. फस्सो वेदनाति सब्बदापि अरूपधम्मानं फस्सादिनामकत्ता पथवियादीनं केसकुम्भादिनामन्तरापत्ति विय नामन्तरानापज्जनतो च सदा अत्तनाव कतनामताय चतुक्खन्धनिब्बानानि नामकरणट्ठेन नामं. नमनं अविनाभावतो आरम्मणाभिमुखता, नमनहेतुभूतता नामनं. अथ वा अधिवचनसम्फस्सो विय अधिवचनं नाममन्तरेन ये अनुपचितबोधिसम्भारानं गहणं न गच्छन्ति, ते नामायत्तग्गहणा नामं. रूपं पन विनापि नामसाधनं अत्तनो रुप्पनसभावेन गहणं उपयातीति रूपं.
११९-१२३. इतो पुब्बे परिकम्मं पवत्तं, इतो परं भवङ्गं, मज्झे समापत्तीति एवं समापत्तीनं अप्पनापरिच्छेदपञ्ञा समापत्तिकुसलता. वुट्ठाने कुसलभावो पुब्बे वुट्ठाने परिच्छेदकरणञाणं. लक्खणादिवसेन अनिच्चादिवसेन च मनसि करणं मनसिकारो.
१२४-१३४. सुचिसीलता सोरच्चं. सा हि सोभनकम्मरतताति. सम्मोदकस्स, सम्मोदको वा मुदुभावो सम्मोदकमुदुभावो, सण्हवाचता. ‘‘अगुत्तद्वारता’’ति वुत्ते केसु द्वारेसूति न पञ्ञायतीति ‘‘इन्द्रियेसू’’ति वुत्तं. सम्पजानातीति सम्पजानो, तस्स भावो सम्पजञ्ञं. तदपि ञाणं यस्मा सम्पजानाति, तस्मा ‘‘सम्पजानातीति सम्पजञ्ञ’’न्ति आह. अप्पटिसङ्खाने निमित्ते विसये वा. वीरियसीसेनाति वीरियपामोक्खेन. उप्पन्नं बलन्ति वीरियोपत्थम्भेन हि कुसलभावना बलवती थिरा उप्पज्जतीति तथा उप्पन्ना बलवती कुसलभावना बलवन्तो सत्त बोज्झङ्गातिपि वुच्चन्ति. कसिणनिमित्तं विय सञ्ञाणं विय सविग्गहं विय च सुट्ठु उपलक्खेतब्बाकारं ‘‘निमित्त’’न्ति वुच्चति. समथो च एवं आकारोति ‘‘निमित्त’’न्ति वुत्तो. तथा हि सो पच्चवेक्खन्तेन पच्चवेक्खणतो गय्हतीति. उद्धच्चमिव चित्तं न विक्खिपतीति, विक्खेपपटिक्खेपो वा अविक्खेपो.
१३५-१४२. सीलमेव पुनप्पुनं आसेवियमानं लोकियं लोकुत्तरम्पि सीलं परिपूरेतीति ‘‘सीलपरिपूरणतो’’ति वुत्तं. सीलस्स सम्पदाति कारणसीलम्पि फलसीलम्पि सम्पन्नसमुदायस्स एकदेसवसेन वुत्तं. अथ वा ‘‘कतमे च थपति अकुसला सीला? अकुसलं कायकम्मं अकुसलं वचीकम्मं पापको आजीवो’’ति (म. नि. २.२६४) वुत्तत्ता सब्बम्पि कुसलाकुसलं ‘‘सील’’न्ति गहेत्वा तत्थ कुसलसीलं निद्धारेत्वा ‘‘सीलसम्पदा’’ति वुत्तं. एवं दिट्ठिसम्पदापि वेदितब्बा.
दिट्ठिविसुद्धि खो पन यथादिट्ठिस्स च पधानन्ति कम्मस्सकतञाणादिसङ्खाता दिट्ठिविसुद्धि चेवाति पटिपाटिया दिट्ठिविसुद्धि दिट्ठिविसुद्धि खो पनाति च पदद्वयस्स समानत्ता पञ्ञा. यथादिट्ठिस्साति निब्बत्तितप्पकारदिट्ठिस्स निब्बत्तेतब्बपधानानुरूपदिट्ठिस्स वा यथादिट्ठिपवत्तकिरियस्स वा. संवेगोति सहोत्तप्पं ञाणं, ओत्तप्पमेव वा. समत्तं तुस्सनं तित्ति सन्तुट्ठि, नत्थि एतस्स सन्तुट्ठीति असन्तुट्ठि, असन्तुट्ठिस्स भावो असन्तुट्ठिता. वीरियप्पवाहे पवत्तमाने अन्तरा एव पटिगमनं निवत्तनं पटिवानं, तं अस्स अत्थीति पटिवानी, न पटिवानी अप्पटिवानी, तस्स भावो अप्पटिवानिता. विमुच्चनं नाम आरम्मणे अधिमुत्तता किलेसेहि सब्बसङ्खारेहि च निस्सटता च. पटिसन्धिवसेनाति किलेसानं तंतंमग्गवज्झानं उप्पन्नमग्गे खन्धसन्ताने पुन संदहनवसेन. अनुप्पादभूतेति तंतंफले. अनुप्पादपरियोसानेति अनुप्पादकरो मग्गो अनुप्पादो, तस्स परियोसाने.
सुत्तन्तिकदुकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.
दुकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.
कामावचरकुसलपदभाजनीयवण्णना
१. ‘‘ये वा पन…पे… अरूपिनो धम्मा’’ति इदं ‘‘फस्सो होती’’ति एवमादिकं विय न विसुं ‘‘तेपि होन्ती’’ति होति-सद्देन सम्बन्धं कत्वा वुत्तं, उद्दिट्ठावसेसे च पन गहेत्वा ‘‘इमे धम्मा कुसला’’ति अप्पेतुं वुत्तन्ति अप्पनाय अवरोधितं. एवञ्च कत्वा निद्देसेपि एतस्स पदभाजनीयं न वुत्तन्ति. सरूपेन पन अदस्सितत्ता ‘‘अत्थी’’ति वत्वा दुतियेन होति-सद्देन सम्बन्धो निद्देसो च न कतो, सङ्खेपेन पन उद्दिसित्वा सङ्खेपेनेव ये वा पन धम्मा निद्दिट्ठाति एतस्स धम्मस्स उद्देसे अवरोधो युत्तो. धम्मनिद्देसे च निद्देसावसाने वुत्तस्साति.
पुच्छापरिच्छेदवचनेनेव पुच्छाभावे विञ्ञाते पुच्छाविसेसञापनत्थं आह ‘‘अयं कथेतुकम्यतापुच्छा’’ति. पञ्चविधा हीति महानिद्देसे (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२; मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस १८) आगता पुच्छा दस्सेति. लक्खणन्ति ञातुं इच्छितो यो कोचि सभावो. अञ्ञातन्ति येन केनचि ञाणेन अञ्ञातभावं आह. अदिट्ठन्ति दस्सनभूतेन ञाणेन पच्चक्खं विय अदिट्ठतं. अतुलितन्ति ‘‘एत्तकं इद’’न्ति तुलाभूताय पञ्ञाय अतुलिततं. अतीरितन्ति तीरणभूताय पञ्ञाय अकतञाणकिरियासमापनतं. अविभूतन्ति ञाणस्स अपाकटभावं. अविभावितन्ति ञाणेन अपाकटीकतभावं. अदिट्ठं जोतीयति एतायाति अदिट्ठजोतना. अनुमतिया पुच्छा अनुमतिपुच्छा. ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे’’तिआदिपुच्छाय हि ‘‘का तुम्हाकं अनुमती’’ति अनुमति पुच्छिता होति. कथेतुकम्यताति कथेतुकम्यताय.
पभेदतो धम्मानं देसनन्ति मातिकादेसनं आह. तत्थ हि पुरतो कुसलादिके पभेदे वत्वा पच्छतो धम्मा वुत्ताति ‘‘पभेदवन्तदस्सनत्थ’’न्ति निद्देसं आह. इदं वुत्तं होति – मातिकाय सविसेसना धम्मा वुत्ता, ते च विसेसितब्बत्ता पधाना, पधानञ्च इतिकत्तब्बताय युज्जतीति धम्मानमेव पधानानं पुच्छितब्बता विस्सज्जितब्बता च होति, तस्मा ते पुच्छितब्बे दस्सेतुं ‘‘कतमे धम्मा’’ति वुत्तं, ते पन विसेसवन्तो पुच्छिताति दस्सेतुं पुन ‘‘कुसला’’ति वुत्तन्ति एवं पभेदवन्तदस्सनत्थं अयं पदानुक्कमो कतोति. ‘‘इमे धम्मा कुसला’’ति विस्सज्जनेपि एवमेव योजना कातब्बा. ‘‘पभेदतो धम्मानं देसनं दीपेत्वा’’ति एतस्स अत्थं विवरितुं ‘‘इमस्मिञ्ही’’तिआदिमाह. अनेकप्पभेदा देसेतब्बाति सम्बन्धो. तस्माति अवोहारदेसनतो धम्मानमेव देसेतब्बत्ता तेसञ्च घनविनिब्भोगपटिसम्भिदाञाणावहनतो पभेदवन्तानं देसेतब्बत्ता ‘‘कुसला…पे… दीपेत्वा’’ति एतेन सम्बन्धो. एवमेव हि यथावुत्तदीपनस्स हेतुं सकारणं पकासेतुं पुन ‘‘धम्मायेवा’’तिआदि वुत्तन्ति. धम्माति सामञ्ञमत्तवचनेन समूहादिघनवसेन एकत्तग्गहणं होतीति एकत्तविनिब्भोगकरणं घनविनिब्भोगञाणं आवहति पभेददेसना, तथा कुसलादिधम्मानं अब्याकतादिअत्थानञ्च दीपनतो धम्मपटिसम्भिदादिञाणञ्च आवहति. ‘‘पभेदवन्तदस्सनत्थ’’न्ति एतं विवरितुं ‘‘इदानि ये तेना’’तिआदिमाह. पभेद…पे… युज्जति इतिकत्तब्बतायुत्तस्स विसेसनत्ता. अथ वा उद्देसो धम्मप्पधानो, पुच्छा संसयितप्पधाना, न च धम्मभावो संसयितो, कुसलादिभेदो पन संसयितोति निच्छितसंसयितवसेनायं पदानुक्कमो कतो.
एत्थाति एतस्मिं वचने. किमत्थमाह भगवाति तं दस्सेतुं आह ‘‘समये निद्दिसि चित्त’’न्ति. परियोसानेति समये चित्तनिद्देसस्स ‘‘यस्मिं…पे… आरब्भा’’ति एतस्स परियोसाने. तस्मिं समयेति तस्मिं चित्तुप्पादसमये. चित्तेन समयं नियमेत्वान अथ पच्छा बोधेतुन्ति सम्बन्धो. विज्जमानेपि भोजनगमनादिसमयनानत्ते समवायादिनानत्ते च यथावुत्तचित्तनियमिता विसेसिता अञ्ञस्मिं समये यथाधिप्पेतानं फस्सादीनं अभावा चित्तनियमिते समये फस्सादयो बोधेतुं विसेसनमेव ताव चित्तं दस्सेतुं समये चित्तं निद्दिसीति अत्थो. विसेसितब्बोपि हि समयो अत्तनो उपकारत्थं विसेसनभावं आपज्जति, विसेसनभूतञ्च चित्तं तदुपकारत्थं विसेसितब्बभावन्ति. सन्ततिघनादीनं अयं विसेसो – पुरिमपच्छिमानं निरन्तरताय एकीभूतानमिव पवत्ति सन्ततिघनता, तथा फस्सादीनं एकसमूहवसेन दुब्बिञ्ञेय्यकिच्चभेदवसेन एकारम्मणतावसेन च एकीभूतानमिव पवत्ति समूहादिघनताति.
कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च. खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता. खणो एव च समयो. यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एकोवाति अत्थो. महासमयोति महासमूहो. समयोपि खोति सिक्खापरिपूरणस्स हेतुपि. समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके. तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्तीति. अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा. अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थो अभिसमयट्ठोति पीळनादीनि अभिसमितब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि, अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतो अत्थो अभिसमयट्ठोति तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि. तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तंसमङ्गिनो हिं सनं अविप्फारिकताकरणं. सन्तापो दुक्खदुक्खतादिभावेन सन्तापनं परिदहनं.
‘‘इधा’’ति वचनं अकुसलेसु अब्याकतेसु च केसुचि खणस्स असम्भवतो. ननु कुसलानञ्च नवमेन खणेन विना उप्पत्ति होतीति? नो न होति, न पन नवमो एव खणो, चतुचक्कानिपि खणोति वुत्तानि. सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन अत्तसम्मापणिधिखणमन्तरेन नत्थि कुसलस्स उप्पत्तीति खणो इध गहितो. इन्द्रियविसयमनसिकाराधीनं विञ्ञाणन्ति एवमादि साधारणफलं दट्ठब्बं. नवमोति अट्ठक्खणे उपादाय वुत्तं. चतुचक्कं वत्ततीति पुन पतिरूपदेसवासादिसम्पत्ति चतुचक्कं विपरिवत्ततीति अत्थो. ओकासभूतानीति अत्तनो निब्बत्तिया ‘‘इदानि उप्पज्जन्तु कुसलानी’’ति अनुमतिदानं विय भूतानि.
चित्तकालोति धम्मेनेव सता कालो विसेसितो, न तस्स पवत्तित्थ पवत्तिस्सति पवत्ततीति एतेन अवत्थाविसेसेन, नापि तस्स विजाननकिच्चेन, तस्मा एवंविधे धम्मे उपादाय पञ्ञत्तोति वुत्तो. कमप्पवत्ता विसेसा एव पटिपाटीति बीजभावो च पटिपाटीति वत्तुमरहतीति इमिनाधिप्पायेन ‘‘बीजकालोति धम्मपटिपाटिं उपादाय पञ्ञत्तो’’ति आह. धम्मपटिपाटिं वाति अट्ठकलापधम्मे सन्धायाह. सञ्चिता विय गय्हमानकाला एव कालसञ्चयो, यथा वा तथा वा कालोति एकं सभावं गहेत्वा अभिनिवेसं करोन्तस्स तदभिनिवेसनिसेधनत्थं ‘‘सो पनेस सभावतो अविज्जमानत्ता पञ्ञत्तिमत्तको’’ति आह. ञत्वा विञ्ञेय्योति सम्बन्धो. इतरो पन हेतूति एस समयो पच्चयोव विञ्ञेय्यो. एत्थाति एतस्मिं अधिकारे न हेतुहेतु साधारणहेतु चाति अत्थो. समवायो पच्चयसामग्गी, हेतु पन एकेको पच्चयोति अयमेतेसं विसेसो वेदितब्बो. चक्खुविञ्ञाणादीनं अनेकपच्चयदस्सनेन तंतंद्वारिकानं कुसलानञ्च तप्पच्चयतं दस्सेति.
परिग्गहो कतो अट्ठकथाचरियेहि. एककारणवादोति पकतिकारणवादो, इस्सरकारणवादो वा. अञ्ञमञ्ञापेक्खोति अवयवानं अञ्ञमञ्ञापेक्खताय समुदायो वुत्तो. अपेक्खा च याव सहायकारणसमागमो न होति, ताव फलस्स अनिप्फादनं समागमे निप्फादनसमत्थस्स निप्फादनञ्च. समागमो च येसु युज्जमानेसु निब्यापारेसुपि फलस्स पवत्ति, तेसं सब्भावोति.
असामग्गी…पे… पत्तितोति चक्खुरूपालोकमनसिकारानं असमवेतानं चक्खुविञ्ञाणस्स अहेतुभावे सति समवेतानञ्च तंसभावाविनिवत्तितो हेतुभावानापत्तितोति अत्थो. न हि सभावन्तरं अञ्ञेन सहितं सभावन्तरं होतीति. एकस्मिन्ति अन्धसते एकेकस्मिं अन्धेति अधिप्पायो. अञ्ञथा यथारुतवसेन अत्थे गय्हमाने एकस्स अन्धस्स दस्सनासमत्थता सब्बेसम्पि न होति, नापि एकस्स असमत्थताय सब्बेसम्पि असमत्थता वुत्ता, किन्तु सब्बेसं विसुं असमत्थताय एवाति उपमावचनं न युज्जेय्य, नापि उपमोपमितब्बसम्बन्धो. न हि उपमितब्बेसु चक्खादीसु एकस्स असमत्थताय सब्बेसम्पि असमत्थता वुत्ता, किन्तु सब्बेसं विसुं असमत्थताय सहितानं असमत्थताति. अन्धसतं पस्सतीति च अन्धसतं सहितं पस्सतीति अधिप्पायो अञ्ञथा वुत्तनयेन उपमितब्बासमानतापत्तितो. साधा…पे… ठितभावोति येसु विज्जमानेसु फलप्पवत्ति तेसं समोधाने, यथा पवत्तमानेसु तेसु फलप्पवत्ति, तथा पवत्तिमाह. न येसं केसञ्चि अनेकेसं समोधानमत्तं सामग्गी. न हि सद्दगन्धरसफोट्ठब्बसमोधानं चक्खुविञ्ञाणस्स, कट्ठकपालपासाणसमोधानं वा सोतविञ्ञाणस्स हेतूति. तन्ति तं दस्सनं. असा…पे… सिद्धोति नायमत्थो साधेतब्बो विसुं अहेतूनं चक्खादीनं सहितानं हेतुभावस्स पच्चक्खसिद्धत्ताति अत्थो. न हि पच्चक्खसिद्धे युत्तिमग्गनं युत्तन्ति.
मनुस्सत्तादीनं खणावयवानं सामग्गी खणसामग्गी, तं विना सो नवमचक्कसम्पत्तिसङ्खातो खणो नत्थि. सा एव हि खणसामग्गी सो खणोति अत्थो. खण…पे… दीपेति अत्तनो दुल्लभतायाति अत्थो. खणत्थो वा समयसद्दो खणसङ्खातो समयोति वुत्तो. सो यस्मिं दुल्लभे खणे सतीति इमस्सत्थस्स विभावनवसेन तदायत्ताय कुसलुप्पत्तिया दुल्लभभावं दीपेति. एतेनुपायेन समवाय…पे… वुत्तिं दीपेतीति एत्थ इतो परेसु च योजना तस्स तस्स तंतंदीपने कातब्बा.
तस्स पुरिसस्साति ‘‘सेय्यथापि भिक्खवे चत्तारो दळ्हधम्मा धनुग्गहा सिक्खिता कतहत्था कतुपासना चतुद्दिसा ठिता अस्सु, अथ पुरिसो आगच्छेय्य ‘अहं इमेसं…पे… कतुपासनानं कण्डे खित्ते खित्ते अप्पतिट्ठिते पथवियं गहेत्वा आहरिस्सामी’’’ति (सं. नि. २.२२८) एवं वुत्तजवनपुरिसस्स. ताव परित्तकोति गमनस्सादानं देवपुत्तानं हेट्ठुपरियायेन पटिमुखं धावन्तानं सिरसि पादे च बद्धखुरधारासन्निपाततो च परित्ततरो कालो. कालसङ्खातो समयो चित्तपरिच्छिन्नो वुच्चमानो तेनेव परिच्छेदकचित्तेन ‘‘एवं परित्तो अह’’न्ति अत्तनो परित्ततं दीपेति. यथा चाहं, एवं सब्बो कुसलचित्तप्पवत्तिकालोति तस्स परित्ततं दीपेति. सद्दस्स दीपना वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा.
पकतिवादीनं महतो विय अणुवादीनं द्विअणुकस्स विय च एकस्सेव. हेतु…पे… वुत्तितं दीपेतीति पच्चयायत्तवुत्तिदीपनतो तप्परभावा हेतुसङ्खातस्स परायत्तवुत्तिदीपनता वुत्ता. सति पन पच्चयायत्तभावे पच्चयसामग्गीआयत्तता समवायसङ्खातेन दीपियतीति अतप्परभावतो तस्स तंदीपनता न वुत्ता. अनेन समयेन कत्तुभूतेन, अनेन समयेन वा करणभूतेन भगवता पटिसेधितोति अत्थो. एस नयो पुरिमासु दीपनासु.
अधिकरणवसेनाति आधारवसेन. एत्थाति कालसमूहसङ्खाते समये गहितेति अत्थो. कालोपि हि चित्तपरिच्छिन्नो सभावतो अविज्जमानोपि आधारभावेनेव सञ्ञातो ‘‘अधिकरण’’न्ति वुत्तो तंखणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावा. भावोति किरिया. किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं. यथा गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतोति दोहनकिरिया गमनकिरियाय लक्खणं होति, एवमिहापि ‘‘यस्मिं समये तस्मिं समये’’ति च वुत्ते सतीति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति अञ्ञकिरियासम्बन्धाभावेन पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तुप्पादकिरिया फस्सादिभवनकिरिया च लक्खीयतीति उभयत्थ समयसद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति.
उद्दानतोति उद्देसतो सङ्खेपतो. किलेसकामो वत्थुकामभावं भजन्तो कामनीयवसेन भजति, न कामनवसेनाति कामनवसेन किलेसकामो एव होति, न वत्थुकामो. दुविधोपेसोति वचनेन दुविधस्सपि सहितस्स अवचरणप्पदेसं सङ्गण्हाति. तेन वत्थुकामस्सेव पवत्तिदेसो रूपारूपधातुद्वयं अपनीतं होति. ननु च दुविधोपि सहितो रूपारूपधातूसु पवत्तति रूपारूपावचरधम्मानं वत्थुकामत्ता तदारम्मणानं रूपारूपरागानञ्च किलेसकामभावसिद्धितोति? तं न, बहलकिलेसस्स कामरागस्स किलेसकामभावेन इध सङ्गहितत्ता. एवञ्च कत्वा रूपारूपधातूसु पवत्तमानेसु कामावचरधम्मेसु निकन्ति इध न सङ्गहिता सुखुमत्ता. ‘‘उद्दानतो द्वे कामा’’ति सब्बकामे उद्दिसित्वापि हि ‘‘दुविधोपेसो’’ति एत्थ तदेकदेसभूता अञ्ञमञ्ञसहिततापरिच्छिन्ना कामरागतब्बत्थुकधम्माव सङ्गहिताति, निरवसेसो वा किलेसकामो कामरागो कामतण्हारूपतण्हाअरूपतण्हानिरोधतण्हाभेदो इध पवत्ततीति अनवसेसप्पवत्तितं सन्धाय ‘‘दुविधोपेसो’’ति वुत्तं, वत्थुकामोपि च अप्पको इधापि न वत्तति रूपारूपावचरविपाकमत्तो, तथापि परिपुण्णवत्थुकामत्ता कामावचरधम्माव इध गहिता. एवञ्च कत्वा ससत्थावचरोपमा युत्ता होति. ‘‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’’ति (ध. स. १६३; विभ. ६२५) एत्थ रूपभवो उत्तरपदलोपं कत्वा ‘‘रूप’’न्ति वुत्तो, एवमिधापि उत्तरपदलोपो दट्ठब्बो. अञ्ञथा हि चित्तं कामावचरावचरन्ति वुच्चेय्याति. आरम्मणकरणवसेनातिआदिके ‘‘कामो’’ति सब्बं तण्हमाह, तस्मा ‘‘कामञ्चेसा’’तिआदि वुत्तं, ‘‘कामे अवचारेतीति कामावचार’’न्ति वत्तब्बे चा-सद्दस्स रस्सत्तं कतं.
रुळ्हिसद्देनाति ञाणसम्पयुत्तेसु रुळ्हेन सद्देन, ञाणसम्पयुत्तेसु वा पवत्तित्वा अनवज्जसुखविपाकताय तंसदिसेसु ञाणविप्पयुत्तेसु रुळ्हेन सद्देन. अथ वा किञ्चि निमित्तं गहेत्वा सतिपि अञ्ञस्मिं तंनिमित्तयुत्ते किस्मिञ्चिदेव विसये सम्मुतिया चिरकालतावसेन निमित्तविरहेपि पवत्ति रुळ्हि नाम यथा ‘‘महियं सेतीति महिंसो, गच्छन्तीति गावो’’ति, एवं कुसलसद्दस्सपि रुळ्हिभावो वेदितब्बो. पञ्ञानिद्देसे ‘‘कोसल्ल’’न्ति अभिधम्मे (ध. स. १६) वुत्तं, तस्स च भावा कुसलसद्दप्पवत्तीति कोसल्लयोगा कुसलन्ति अयं अभिधम्मपरियायो होति. कुसलन्ति कुसलभावं आह.
विपाकादीनं अवज्जपटिपक्खता नत्थीति कुसलमेव अनवज्जलक्खणं वुत्तं. अनवज्जलक्खणमेवाति सुखविपाकसभावस्स लक्खणभावनिवारणत्थं अवधारणं कतं, तंनिवारणञ्च तस्स पच्चुपट्ठानतं वत्थुकामताय कतं. सम्पत्तिअत्थेन रसेन वोदानभावरसं. फलट्ठेन पच्चुपट्ठानेन इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं. सभावो कक्खळादिफुसनादिको असाधारणो. सामञ्ञं साधारणो अनिच्चादिसभावो. इध च कुसललक्खणं सब्बकुसलसाधारणसभावत्ता सामञ्ञं दट्ठब्बं, अकुसलादीहि असाधारणताय सभावो वा. उपट्ठानाकारोति गहेतब्बभावेन ञाणस्स उपट्ठहनाकारो. फलं पन अत्तनो कारणं पटिच्च तप्पटिबिम्बभावेन, पटिमुखं वा उपट्ठातीति पच्चुपट्ठानं.
विजानातीति सञ्ञापञ्ञाकिच्चविसिट्ठं विसयग्गहणं आह. सब्बचित्तसाधारणत्ता यत्थ यत्थ यथा यथा अत्थो लब्भति, तत्थ तत्थ तथा तथा गहेतब्बोति. यं आसेवनपच्चयभावेन चिनोति, यञ्च कम्मुना अभिसङ्खतत्ता चितं, तं तथा ‘‘चित्त’’न्ति वुत्तं. यं पन तथा न होति, तं परित्तकिरियद्वयं अन्तिमजवनञ्च लब्भमानचिन्तनविचित्ततादिवसेन ‘‘चित्त’’न्ति वेदितब्बं. हसितुप्पादो पन अञ्ञजवनगतिकोव. चित्तानं पनाति विचित्रानन्ति अत्थो. तदन्तोगधत्ता हि समुदायवोहारेन अवयवोपि ‘‘चित्त’’न्ति वुच्चति यथा पब्बतनदीसमुद्दादिएकदेसेसु दिट्ठेसु पब्बतादयो दिट्ठाति वुच्चन्तीति. चरणं नाम गहेत्वा चरितब्बचित्तपटो. रूपानीति बिम्बानि.
अज्झत्तिकन्ति इन्द्रियबद्धं वदति. चित्तकतमेवाति चित्तस्स मूलकारणतं सन्धाय वुत्तं. कम्मस्स हेतं चित्तं कारणन्ति. तं पन अत्थं विभावेतुं ‘‘कायकम्मादिभेद’’न्तिआदिमाह. लिङ्गनानत्तन्ति सण्ठाननानत्तं, भिन्नसण्ठानङ्गपच्चङ्गवतो सरीरस्स वा नानत्तं. वोहारवसेन इत्थिपुरिसादिभावेन वोहरितब्बेसु पत्थनाविसेसा उप्पज्जन्ति, ततो कम्मविसेसा. एवमिदं कम्मनानत्तं वोहारनानत्ततो होति. अपा…पे… कादिताति एवमादीसु आदि-सद्देहि गतिया उपपत्तिया अत्तभावे लोकधम्मेसु च नानाकरणानि सुत्तागतानि सङ्गण्हाति.
कम्मनानत्तादिवसेनाति एत्थ कुसलाकुसलवसेन कम्मनानत्तं वेदितब्बं. विसदिससभावता हि नानत्तन्ति. कुसलकम्मस्स दानादिवसेन कायसुचरितादिभावेन च पुथुत्तं, अकुसलकम्मस्स च मच्छरियादीहि कायदुच्चरितादीहि च पुथुत्तं वेदितब्बं. बहुप्पकारता हि पुथुत्तन्ति. अन्नदानादिवसेन दानादीनं पाणातिपाताविरतिआदिवसेन कायसुचरितादीनं आवासमच्छरियादिवसेन मच्छरियादीनं पाणातिपातादिवसेन कायदुच्चरितादीनञ्च पभेदो वेदितब्बो. एकेकस्स हि पकारस्स भेदो पभेदोति. नानत्तादीनं ववत्थानं तथा तथा ववत्थितता निच्छितता. एतेनुपायेन लिङ्गनानत्तादीनि वेदितब्बानि. कम्मनानत्तादीहि निब्बत्तानि हि तानीति.
पच्चुप्पन्नस्स लिङ्गस्स कम्मतो पवत्तिं तदनुक्कमेन पच्चुप्पन्नकम्मस्स निप्फत्तिञ्च दस्सेत्वा ततो अनागतलिङ्गनानत्तादिनिप्फत्तिदस्सनेन संसारं घटेन्तो ‘‘कम्मनानाकरणं पटिच्चा’’तिआदिमाह. तत्थ पुरिमेन कम्मवचनेन अविज्जासङ्खारा, लिङ्गादिवचनेन विञ्ञाणादीनि भवपरियोसानानि, गतिआदिवचनेन जातिजरामरणानि गहितानीति दट्ठब्बानि. तत्थ गतीति निरयादयो पञ्च गतियो वुच्चन्ति, तासं नानाकरणं अपदादिभावो. ता हि तथा भिन्नाति. उपपत्तीति गोमहिंसादिखत्तियादिचातुमहाराजिकादिउपपत्तियो, तासं नानाकरणं उच्चादिता. खत्तियो एव हि एकच्चो कुलभोगइस्सरियादीहि उच्चो होति, एकच्चो नीचो. तेहि एव हीनताय हीनो, पधानभावं नीतताय पणीतो, अड्ढताय सुगतो, दलिद्दताय दुग्गतो. कुलवसेन वा उच्चनीचता, इस्सरियवसेन हीनपणीतता, भोगवसेन सुगतदुग्गतता योजेतब्बा. सुवण्णदुब्बण्णताति ओदातसामादिवण्णसुद्धिअसुद्धिवसेन वुत्तं. सुजातदुज्जातताति निग्रोधपरिमण्डलादिआरोहपरिणाहेहि लक्खणेहि वा अत्तभावपरिपुण्णापरिपुण्णजाततावसेन. सुसण्ठितदुस्सण्ठितताति अङ्गपच्चङ्गानं सण्ठानवसेन.
अपरम्पि वुत्तं अज्झत्तिकचित्तस्स यथावुत्तस्स चित्तकतभावसाधकं सुत्तं ‘‘कम्मतो’’तिआदि. कम्मञ्हि चित्ततो निब्बत्तन्ति ततो निप्फज्जमानं सब्बम्पि चित्तं चित्तकतमेवाति साधेति. कम्मनिब्बत्ततो लिङ्गतो पवत्तमानलिङ्गसञ्ञा मूलकारणतो कम्मतो आसन्नकारणतो लिङ्गतो च पवत्ता होतीति ‘‘कम्मतो…पे… पवत्तरे’’ति आह. अथ वा लिङ्गञ्च सञ्ञा च लिङ्गसञ्ञा, ता यथासङ्ख्यं कम्मतो लिङ्गतो च पवत्तरेति अत्थो. सञ्ञातो भेदं गच्छन्तीति ते इत्थिपुरिसादिलिङ्गसञ्ञातो इत्थिपुरिसादिवोहारभेदं धम्मा गच्छन्ति, तथा तथा वोहरितब्बाति अत्थो. इमाय गाथाय अतीतपच्चुप्पन्नद्धपटिच्चसमुप्पादवसेन चित्तकतं चित्तं दस्सितं.
लोको एव पजातत्ता पजाति पुरिमपादस्स विवरणं पच्छिमपादो दट्ठब्बो. यथा रथस्स आणि निबन्धना, एवं सत्तलोकरथस्स कम्मं निबन्धनन्ति उपमासंसन्दनं वेदितब्बं. इमाय च गाथाय अद्धद्वयवसेन चित्तस्स कम्मविञ्ञाणकतता दस्सिता. कित्तिन्ति परम्मुखा कित्तनं पत्थटयसतं. पसंसन्ति सम्मुखा पसंसनं थुतिं. कम्मनानाकरणन्ति कम्मतो निब्बत्तनानाकरणं कम्मजेहि अनुमियमानं कम्मस्सेव वा नानाकरणं.
कम्मस्सकाति कम्मसया. कम्मस्स दायं तेन दातब्बं आदियन्तीति कम्मदायादा. अण्डजादीनञ्च योनीनं कम्मतो निब्बत्तत्ता कम्ममेव योनि अत्तभावपटिलाभनिमित्तं एतेसन्ति कम्मयोनी. बन्धनट्ठेन कम्मं बन्धु एतेसन्ति कम्मबन्धू.
चित्तस्साति कम्मविञ्ञाणस्स. तस्स पन अलद्धोकासता अञ्ञेन कम्मेन पटिबाहितत्ता तदविपच्चनोकासे पुग्गलस्स निब्बत्तत्ता च वेदितब्बा. विज्जमानम्पि अपरापरियवेदनीयकम्मविञ्ञाणं कालगतिपयोगादिसहकारीपच्चयविकलताय अवसेसपच्चयवेकल्लं दट्ठब्बं. एकच्चचित्तन्ति चित्तेन कत्तब्बचित्रेन एकच्चभूतं तेन कत्तब्बचित्रमाह.
अनुभवित्वा भवित्वा च अपगतं भूतापगतं. अनुभूतभूतता हि भूततासामञ्ञेन भूतसद्देन वुत्ता. सामञ्ञमेव हि उपसग्गेन विसेसीयतीति. अनुभूतसद्दो च कम्मवचनिच्छाभावतो अनुभवकवाचको दट्ठब्बो. विकप्पगाहवसेन रागादीहि तब्बिपक्खेहि च अकुसलं कुसलञ्च आरम्मणरसं अनुभवति, न विपाको कम्मवेगक्खित्तत्ता, नापि किरिया अहेतुकानं अतिदुब्बलताय सहेतुकानञ्च खीणकिलेसस्स छळङ्गुपेक्खावतो उप्पज्जमानानं अतिसन्तवुत्तित्ता. एत्थ च पुरिमनये कुसलाकुसलमेव वत्तुं अधिप्पायवसेन ‘‘भूतापगत’’न्ति वुत्तं. यं ‘‘उप्पन्नानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया’’ति (सं. नि. ५.६५१-६६२; विभ. ३९०-३९१) एत्थ उप्पन्नन्ति गहेत्वा तंसदिसानं पहानं, वुद्धि च वुत्ता, पच्छिमनये पन च-सद्देन कुसलाकुसलञ्च आकड्ढित्वा सब्बं सङ्खतं वुत्तं भूतापगतभावाभिधानाधिप्पायेन.
विपच्चितुं ओकासकरणवसेन उप्पतितं अतीतकम्मञ्च ततो उप्पज्जितुं आरद्धो अनागतो विपाको च ‘‘ओकासकतुप्पन्न’’न्ति वुत्तो. यं उप्पन्नसद्देन विनापि विञ्ञायमानं उप्पन्नं, तं सन्धाय ‘‘नाहं, भिक्खवे, सञ्चेतनिकान’’न्तिआदि (अ. नि. १०.२१७, २१९) वुत्तं. तासु तासु भूमीसूति मनुस्सदेवादिअत्तभावसङ्खातेसु उपादानक्खन्धेसु. तस्मिं तस्मिं सन्ताने अनुप्पत्तिअनापादितताय असमूहतं. एत्थ च लद्धभूमिकं ‘‘भूमिलद्ध’’न्ति वुत्तं अग्गिआहितो विय. ओकासकतुप्पन्नसद्देपि च ओकासो कतो एतेनाति, ओकासो कतो एतस्साति च दुविधत्थेपि एवमेव कतसद्दस्स परनिपातो वेदितब्बो.
सब्बदा अवत्तमानम्पि गमियचित्तं पटिपक्खपच्चवेक्खणाय अविक्खम्भितत्ता ‘‘उप्पन्न’’न्ति वुत्तं. अन्तरधापेतीति विक्खम्भिका आनापानस्सति विक्खम्भेति. अन्तरायेवाति भूमिलद्धे सभूमियं अब्बोच्छिन्ने विच्छिन्दित्वाति अत्थो. अनतीतं अननागतञ्च खणत्तयेकदेसगतम्पि उप्पज्जमानं ‘‘खणत्तयगत’’न्ति वुत्तं. देसनाय पधानेन गहितो अत्थो ‘‘सीस’’न्ति वुच्चति. लोकियधम्मञ्हि देसेतब्बं पत्वा देसनाय चित्तं पुब्बङ्गमं होति, धम्मसभावं वा सन्धायेतं वुत्तं. अकुसलाति सब्बेपि अकुसला धम्मा वुत्ता. चेतनाति केचि. अकुसलभागियाति रागादयो एकन्तअकुसला. अकुसलपक्खिकाति फस्सादयोपि तप्पक्खिका. मनो तेसं धम्मानं पठमं उप्पज्जतीति सहजातोपि मनो सम्पयुत्ते सङ्गण्हित्वा अधिपतिभावेन पवत्तमानो पठमं उप्पन्नो विय होतीति एवं वुत्तो. सम्पयुत्तापि तदनुवत्तनताय अन्वदेव अकुसला धम्माति वुत्ता, अनन्तरपच्चयमनं वा सन्धाय मनोपुब्बङ्गमता वुत्ता. चित्तेन नीयतीति अभिसङ्खारविञ्ञाणं सन्धायाह, तण्हासम्पयुत्तं वा. पभस्सरन्ति सभावपण्डरतं सन्धायाह. अरक्खितेति सतिया अनुनयपटिघादीहि अरक्खिते, रागादीहि ब्यापन्ने, तेहि एव अवस्सुते. चित्तस्स पुब्बङ्गमभावसाधने अञ्ञमञ्ञं बलदानवसेन सुत्तानुरक्खणं, इध वा उपसंहतानं आभिधम्मिकेहि विञ्ञातानं चिरकालप्पवत्तिवसेन वेदितब्बं.
कतरपञ्ञं त्वन्तिआदि न पाळिआरुळ्हं, एवं भगवा पुच्छतीति अट्ठकथायमेव वुत्तं. पञ्ञा पन किमत्थियाति इदम्पि एकं सुत्तं. ‘‘अभिञ्ञत्था परिञ्ञत्था पहानत्था’’ति तस्स विस्सज्जनं.
सातन्ति सभाववसेन वुत्तं, मधुरन्ति मधुरं वियाति उपमावसेन. पोनोब्भविकाति पुनब्भवकरणसीला. तत्रतत्राभिनन्दनतो नन्दी, नन्दिभूतो रागो नन्दिरागो, नन्दिरागभावेन सहगताति नन्दिरागसहगताति न एत्थ सम्पयोगवसेन सहगतभावो अत्थीति सहगतसद्दो तण्हाय नन्दिरागभावं जोतेति. नन्दिरागभूताति चस्स अत्थो. निस्सयेति पादके. रूपारूपारम्मणानन्ति पथवीकसिणादिआकासादिआरम्मणानं. संसट्ठेति खीरोदकं विय समोदिते एकीभावमिव गते. सहजातेति सम्पयुत्तसहजाते, न सहजातमत्ते. इधापीति ‘‘इमस्मिम्पि पदे अयमेव अत्थो अधिप्पेतो’’ति इमिस्सा अट्ठकथाय यथादस्सितसंसट्ठसद्दो सहजाते अधिप्पेतोति. अरूपं रूपेनाति पटिसन्धिक्खणे वत्थुना. उक्कट्ठनिद्देसोति अनवसेससङ्गहेन कतो अतिसयनिद्देसो.
अनाभट्ठतायेवाति ‘‘दिट्ठं सुत’’न्तिआदीसु दिट्ठतादयो विय अभासितब्बता अनाभट्ठता. सब्बाकारेन सदिसस्स दुतियचित्तस्स ससङ्खारिकतावचनेन इमस्स असङ्खारिकता विञ्ञायति, तस्मा अभासितब्बताय न गहितोति अत्थो युज्जति. अधिप्पायो पन पाळियं अभासितत्ता एव तत्थ देसेतब्बभावेन न गहितो न सङ्गहितो न तस्सत्थस्स अभावाति. अथ वा पाळियं अनाभट्ठताय एव अट्ठकथायं न गहितो न तस्सत्थो वुत्तो. नियमेत्वावाति परतो एवंविधस्सेव ससङ्खारिकभाववचनतो इध तदवचनेनेव असङ्खारिकभावं नियमेत्वा.
मनोविञ्ञाणन्ति एत्थ द्वारं वत्थूति वुत्तं, द्वारेन वा तंसहायभूतं हदयवत्थु वुत्तं. सरसभावेनाति सकिच्चभावेन. अविज्जा हि सङ्खारानं पच्चयभावकिच्चा, अञ्ञासाधारणो वा रसितब्बो विञ्ञातब्बो भावो सरसभावो, अविज्जासभावो सङ्खारसभावोति एवमादिको. ‘‘सरससभावेना’’तिपि पाठो, सोयेव अत्थो. अविज्जापच्चयाति वा सरसेन, सङ्खाराति सभावेन.
एकसमुट्ठानादिता रूपधम्मेसु एव योजेतब्बा तेसु तब्बोहारबाहुल्लतो. अतीतादिभावो रूपारूपधम्मेसु, चित्तचेतसिकनिब्बानानम्पि वा यथासभावं एकद्विनकुतोचिसमुट्ठानता योजेतब्बा. अनापाथगताति चक्खादीनं अगोचरगता सुखुमरजादिरूपं विय वत्थुपरित्तताय तत्तायोगुळे पतितोदकबिन्दुरूपं विय खणपरित्तताय अतिदूरताय अच्चासन्नादिताय अतीतानागतताय च. विसयो अनञ्ञत्थभावेन, गोचरो च तत्थ चरणेन वुत्तो, तब्बिसयनिच्छयेन मनो पटिसरणं. अयमत्थो सिद्धो होति अञ्ञथा तेसं धम्मारम्मणभावेन ‘‘नेसं गोचरविसयं पच्चनुभोती’’ति वचनस्स अनुपपत्तितो. दिब्बचक्खुदिब्बसोतइद्धिविधञाणेहि यथावुत्तनयेन अनापाथगतानि रूपादीनि आलम्बियमानानि न धम्मारम्मणन्ति कत्थचि वुच्चमानानि दिट्ठानि, इतरथा च दिट्ठानि ‘‘दिब्बेन चक्खुना रूपं पस्सती’’तिआदीसूति.
आपाथमागच्छति मनसा पञ्चविञ्ञाणेहि च गहेतब्बभावूपगमनेन. घट्टेत्वाति पटिमुखभावापाथं गन्त्वा. सरभाणकस्स ओसारकस्स. पकतिया दिट्ठादिवसेन आपाथगमनञ्च भोजनपरिणामउतुभोजनविसेसउस्साहादीहि कल्यं, रोगिनो वातादीहि च उपद्दुतं वा कायं अनुवत्तन्तस्स जागरस्स भवङ्गस्स चलनपच्चयानं कायिकसुखदुक्खउतुभोजनादिउपनिस्सयानं चित्तपणिदहनसदिसासदिससम्बन्धदस्सनादिपच्चयानं, सुत्तस्स च सुपिनदस्सने धातुक्खोभादिपच्चयानं वसेन वेदितब्बं. अदिट्ठस्स असुतस्स अनागतबुद्धरूपादिनो पसाददातुकामतावत्थुस्स तंसदिसतासङ्खातेन दिट्ठसुतसम्बन्धेनेव. न केवलं तंसदिसताव उभयसम्बन्धो, किन्तु तब्बिपक्खता तदेकदेसता तंसम्पयुत्ततादिको च वेदितब्बो. केनचि वुत्ते किस्मिञ्चि सुते अविचारेत्वा सद्दहनं सद्धा, सयमेव तं विचारेत्वा रोचनं रुचि, ‘‘एवं वा एवं वा भविस्सती’’ति आकारविचारणं आकारपरिवितक्को, विचारेन्तस्स कत्थचि दिट्ठिया निज्झानक्खमनं दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति.
गेरुकहरितालञ्जनादिधातूसु. सुभनिमित्तं सुभग्गहणस्स निमित्तं. तं सुभनिमित्तत्ता रञ्जनीयत्ता च लोभस्स वत्थु. नियमितस्स चित्तस्स वसेन नियमितवसेन. एवमितरेसु द्वीसु. आभोगो आभुजितं. लूखपुग्गला दोसबहुला. अदोसबहुला सिनिद्धपुग्गला. तदधिमुत्तताति पीतिनिन्नचित्तता. इमेहि…पे… वेदितब्बो पीतिया सोमनस्सविप्पयोगासम्भवतोति अधिप्पायो.
जीवितवुत्तिया आयतनभावतो हत्थारोहादिसिप्पमेव सिप्पायतनं. कसिवाणिज्जादिकम्ममेव कम्मायतनं. आयुवेदादिविज्जा एव विज्जाट्ठानं. अब्यापज्जेति दोमनस्सब्यापादरहिते रूपभवे. धम्मपदाति धम्मकोट्ठासा. पिलवन्तीति उपट्ठहन्ति पदिस्सन्ति. योगाति भावनाभियोगा समाधितो. वत्थुविसदकिरियाति अज्झत्तिकबाहिरानं वत्थूनं निम्मलभावकिरिया. सद्धादीनं इन्द्रियानं अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनं इन्द्रियसमत्तपटिपादनता. गम्भीरानं ञाणेन चरितब्बानं, गम्भीरञाणेन वा चरितब्बानं सुत्तन्तानं पच्चवेक्खणा गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा.
वंसोति अनुक्कमो. तन्तीति सन्तति. पवेणीति सम्बन्धो. सब्बमेतं चारित्तकिरियापबन्धस्स वचनं. चारित्तसीलत्ता सीलमयं. ‘‘दस्सामी’’ति वचीभेदेन वत्थुस्स परिणतत्ता ततो पट्ठाय दानं आरद्धं नाम होति, यतो तस्स अत्तनो परिणामनादीसु आपत्ति होति. विज्जमानवत्थुस्मिं चिन्तनकालतो पट्ठाय दानं आरद्धन्ति तत्थ दानमयं कुसलं होतीति अधिप्पायो. न हि दानवत्थुं अविज्जमानकम्पि सङ्खरोन्तस्स कुसलं न होतीति. तं पन दानमयस्स पुब्बभागोति तदेव भजेय्य, वुत्तं अट्ठकथायं. कुलवंसादिवसेनाति उदाहरणमत्तमेवेतं. अत्तना समादिन्नवत्तवसेन सप्पुरिसवत्तगामजनपदवत्तादिवसेन च चारित्तसीलता वेदितब्बा.
सवत्थुकन्ति भेरिआदिवत्थुसहितं कत्वा. विज्जमानकवत्थुन्ति भेरिआदिवत्थुं. धम्मस्सवनघोसनादीसु च सवत्थुकं कत्वा सद्दस्स दानं सद्दवत्थूनं ठानकरणानं ससद्दप्पवत्तिकरणमेवाति तस्स चिन्तनं विज्जमानवत्थुपरिच्चागो वेदितब्बो. भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा इध च रूपारम्मणादिभावं, अञ्ञत्थ च ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनी’’ति (दी. नि. ३.३०५) दानमयादिभावं, अपरत्थ च ‘‘कतमे धम्मा कुसला? तीणि…पे… तंसमुट्ठानं कायकम्म’’न्तिआदिना कायकम्मादिभावञ्च वदन्तो. अपरियापन्ना चाति परमत्थतो अविज्जमानत्ता अञ्ञायतनत्ता च असङ्गहिता.
परिभोगरसो परिभोगपच्चयं पीतिसोमनस्सं. अयं पन रससमानतावसेन गहणं उपादाय रसारम्मणन्ति वुत्तो, न सभावतो. सभावेन पन गहणं उपादाय पीतिसोमनस्सं धम्मारम्मणमेव होतीति ‘‘सुखा वेदना धम्मारम्मण’’न्ति वुत्तं. आरम्मणमेव निबद्धन्ति रूपारम्मणं…पे… धम्मारम्मणन्ति एवं नियमेत्वा वुत्तं. कम्मस्स अनिबद्धत्ताति कम्मस्स अनियतत्ता. यथा हि रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं अनञ्ञारम्मणं होति, न एवं कायद्वारादीसु एकद्वारिककम्मं अञ्ञस्मिं द्वारे नुप्पज्जति, तस्मा कम्मस्स द्वारनियमरहितत्ता द्वारम्पि कम्मनियमरहितन्ति इध आरम्मणं विय नियमेत्वा न वुत्तं. विना आरम्मणेन अनुप्पज्जनतोति एतस्सपि चत्थो ‘‘यथा कायकम्मादीसु एकं कम्मं तेन द्वारेन विना अञ्ञस्मिं द्वारे चरति, न एवं रूपादीसु एकारम्मणं चित्तं तेनारम्मणेन विना आरम्मणन्तरे उप्पज्जती’’ति वेदितब्बो. न हि यथा वचीद्वारे उप्पज्जमानम्पि ‘‘कायकम्म’’न्ति वुच्चति, एवं सद्दारम्मणे उप्पज्जमानं ‘‘रूपारम्मण’’न्ति वुच्चति.
कामावचरकुसलं
कायकम्मद्वारकथावण्णना
इमस्स पनत्थस्साति कम्मद्वारानं अञ्ञमञ्ञस्मिं अनियतताय ‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानी’’तिआदिना पकासनत्थं. पञ्च विञ्ञाणानीति एत्थ छट्ठस्स विञ्ञाणस्स तस्स च द्वारस्स अनुद्देसो द्वारद्वारवन्तानं सहाभावा. नियतरूपरूपवसेन चतुसमुट्ठानिककाया वुत्ताति सद्दस्स विकाररूपादीनञ्च असङ्गहो.
पठमजवनसमुट्ठिता वायोधातु यदिपि तस्मिं खणे रूपानं देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चालेतुं न सक्कोति, तथापि विञ्ञत्तिविकारसहिताव सा वेदितब्बा. दससु हि दिसासु यं दिसं गन्तुकामो अङ्गपच्चङ्गानि वा खिपितुकामो, तंदिसाभिमुखानेव रूपानि सा सन्थम्भेति सन्धारेति चाति तदभिमुखभावविकारवती होति, अधिप्पायसहभावी च विकारो विञ्ञत्तीति. एवञ्च कत्वा आवज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकभावो यथाधिप्पायविकाररूपुप्पादनेन उपपन्नो होति, यतो बात्तिंस चित्तानि रूपिरियापथविञ्ञत्तिजनकानि वुत्तानीति. योजनं गतो, दसयोजनं गतोति वत्तब्बतं आपज्जापेति अनेकसहस्सवारं उप्पन्ना.
वायोधातुया…पे… पच्चयो भवितुन्ति थम्भनचलनेसु वायोधातुया पच्चयो भवितुं समत्थो चित्तसमुट्ठानमहाभूतानं एको आकारविसेसो अत्थि, अयं विञ्ञत्ति नाम. तेसञ्हि तदाकारत्ता वायोधातु थम्भेति चालेति चाति. न चित्तसमुट्ठानाति एतेन परमत्थतो अभावं दस्सेति. न हि रूपं अप्पच्चयं अत्थि, न च निब्बानवज्जो अत्थो निच्चो अत्थीति. विञ्ञत्तितायाति विञ्ञत्तिविकारताय. चित्तसमुट्ठानभावो विय महाभूतविकारताय उपादारूपभावो च अधिप्पेतोति वेदितब्बो.
कायिककरणन्ति कायद्वारप्पवत्तं चित्तकिरियं, अधिप्पायन्ति अत्थो. कारेति मञ्ञेति एतेन वण्णग्गहणानुसारेन गहिताय विञ्ञत्तिया यं करणं विञ्ञातब्बं, तस्स विजाननेन विञ्ञत्तिया विञ्ञातत्तं दस्सेति. न हि विञ्ञत्तिरहितेसु रुक्खचलनादीसु ‘‘इदमेस कारेती’’ति विजाननं होतीति. चक्खुविञ्ञाणस्स हि रूपे अभिनिपातमत्तं किच्चं, न अधिप्पायसहभुनो चलनविकारस्स गहणं. चित्तस्स पन लहुपरिवत्तिताय चक्खुविञ्ञाणवीथिया अनन्तरं मनोविञ्ञाणेन विञ्ञातम्पि चलनं चक्खुना दिट्ठं विय मञ्ञन्ति अविसेसविदुनो, तस्मा यथा नीलाभिनिपातवसप्पवत्ताय चक्खुविञ्ञाणवीथिया नीलन्ति पवत्ताय मनोविञ्ञाणवीथिया च अन्तरं न विञ्ञायति, एवं अविञ्ञायमानन्तरेन मनोद्वारविञ्ञाणेन गहिते तस्मिं चित्तेन सहेव अनुपरिवत्ते कायथम्भनविकारचोपनसङ्खाते ‘‘इदमेस कारेति, अयमस्स अधिप्पायो’’ति विजाननं होति.
तालपण्णादिरूपानि दिस्वा तदनन्तरप्पवत्ताय मनोद्वारवीथिया अविञ्ञायमानन्तराय तालपण्णादीनं उदकादिसहचारिप्पकारतं सञ्ञाणाकारं गहेत्वा उदकादिग्गहणं विय. एत्थ उदकं भविस्सतीतिआदिना च उदकादिसम्बन्धनाकारेन रूपग्गहणानुसारविञ्ञाणेन यं उदकादि विञ्ञातब्बं, तस्स विजाननेन तदाकारस्स विञ्ञातता वुत्ताति दट्ठब्बा. एतस्स पन कायिककरणग्गहणस्स उदकादिग्गहणस्स च पुरिमसिद्धसम्बन्धग्गहणं उपनिस्सयो होतीति दट्ठब्बं. अथ पन नालम्बितापि विञ्ञत्ति कायिककरणग्गहणस्स च पच्चयो पुरिमसिद्धसम्बन्धग्गहणोपनिस्सयवसेन साधिप्पायविकारभूतवण्णग्गहणानन्तरं पवत्तमानस्स अधिप्पायग्गहणस्स अधिप्पायसहभूविकाराभावे अभावतो, एवं सति वण्णग्गहणानन्तरेन उदकादिग्गहणेनेव तालपण्णादिसञ्ञाणाकारो विय वण्णग्गहणानन्तरेन अधिप्पायग्गहणेनेव विञ्ञत्ति पाकटा होतीति ‘‘इदञ्चिदञ्च एस कारेति मञ्ञे’’ति अधिप्पायविजाननेनेव विञ्ञत्तिया विञ्ञातता वुत्ता.
अयं नो पहरितुकामोति अधिप्पायविजाननेन विञ्ञत्तिया पाकटभावं दस्सेति. न हि तदपाकटभावे अधिप्पायविजाननं होतीति. सम्मुखी…पे… येव नाम होतीति असम्मुखीभूतताय अनापाथगतानं रूपादीनं चक्खुविञ्ञेय्यादिभावो विय सभावभूतं तं द्विधा विञ्ञत्तिभावं साधेति. परं बोधेतुकामताय विनापि अभिक्कमनादिप्पवत्तनेन सो चित्तसहभूविकारो अधिप्पायं विञ्ञापेति, सयञ्च विञ्ञायतीति द्विधापि विञ्ञत्तियेवाति वेदितब्बा.
तस्मिं द्वारे सिद्धाति तेन द्वारेन विञ्ञातब्बभावतो तेनेव द्वारेन नामलाभतो तस्मिं द्वारे पाकटभाववसेन सिद्धा. कुसलं वा अकुसलं वाति ठपेतब्बं. कस्मा? यस्मा परवादिनो अविपाकस्स कम्मभावो न सिद्धो, इतरस्स पन सिद्धोति विञ्ञत्तिसमुट्ठापकानं एकादसन्नं किरियचित्तानं वसेन तिकं पूरेत्वा ठपेतब्बं.
द्वारे चरन्ति कम्मानीति एत्थ अयमधिप्पायो – यदि द्वारा द्वारन्तरचारिनो होन्ति, द्वारसम्भेदा कम्मसम्भेदोपीति कायकम्मं कायकम्मद्वारन्ति अञ्ञमञ्ञववत्थानं न सिया, कम्मानम्पि कम्मन्तरचरणे एसेव नयो. यदि पन द्वारानम्पि द्वारभावेन कम्मन्तरचरणं कम्मानञ्च द्वारन्तरचरणं न सिया, सुट्ठुतरं कम्मद्वारववत्थानं सिया. न पन कम्मानं द्वारन्तरे अचरणं अत्थि, किन्तु द्वारे अञ्ञस्मिञ्च चरन्ति कम्मानि अञ्ञानिपि. यस्मा पन द्वारे द्वारानि न चरन्ति, तस्मा अद्वारचारीहि द्वारेहि कारणभूतेहि कम्मानि द्वारन्तरे चरन्तानिपि ववत्थितानि. न केवलं कम्मानेव, तेहि पन द्वारानिपीति एवं कम्मद्वारानि अञ्ञमञ्ञं ववत्थितानि ‘‘येभुय्येनवुत्तिताय तब्बहुलवुत्तिताय चा’’ति वुच्चमानाय ववत्थानयुत्तिया. तत्थ द्वारापेक्खत्ता कम्मानं कायकम्मादिभावस्स अद्वारचारीहि द्वारेहि ववत्थानं होति, न पन द्वारन्तरचारीहि कम्मेहि द्वारानं अववत्थानं कम्मानपेक्खकायद्वारादिभावेहि द्वारेहि ववत्थितानं कायकम्मादीनं कायकम्मद्वारादिववत्थानकरत्ता. अथ वा द्वारन्तरे चरन्तानिपि कायादीहि उपलक्खितानेव चरन्ति पाणातिपातादीनं एवंसभावत्ता आणत्तिहत्थविकारादीहि वुच्चमानस्सपि कायादीहि साधेतब्बसभावावबोधतो, तस्मा न कम्मन्तरस्स अत्तनि चरन्तस्सपि द्वारन्तरं सनामं देति, नापि कम्मं द्वारस्स, तंतंद्वारमेव पन कम्मस्स कम्मञ्च द्वारन्तरे चरन्तम्पि अत्तनोयेव द्वारस्स नामं देतीति सिद्धं अञ्ञमञ्ञववत्थानं. पुब्बे पन द्वारेसु अनिबद्धता कम्मानं द्वारन्तरचरणमेव सन्धाय वुत्ता, न एतं ववत्थानन्ति.
तत्थाति तेसु द्वारकम्मेसु. कायकम्मस्स उप्पज्जनट्ठानन्ति तंसहजाता विञ्ञत्तियेव वुच्चति. किञ्चापि हि सा तस्स केनचि पकारेन पच्चयो न होति, तथापि कम्मस्स विसेसिका विञ्ञत्ति तंसहजाता होतीति तस्स उप्पत्तिट्ठानभावेन वुत्ता यथावुत्तनियमेन अञ्ञविसेसनस्स कम्मस्स विसेसनन्तरे उप्पत्तिअभावा. कायेन पन कतत्ताति कायविञ्ञत्तिं जनेत्वा ताय जीवितिन्द्रियुपच्छेदादिनिप्फादनतो अत्तनो निप्फत्तिवसेन ‘‘कायेन कतं कम्म’’न्ति वुत्तं. कारणभूतो हि पनेत्थ कायोति.
अञ्ञमञ्ञं ववत्थिताति एत्थ कम्मुना कायो कायकम्मद्वारन्ति एवं ववत्थितो, न कायो इच्चेव. यथा सूचिकम्मुना सूचिकम्मकरणन्ति ववत्थिता, न सूचि इच्चेव, तथा इदम्पि दट्ठब्बं. अञ्ञमञ्ञं ववत्थिताति च अञ्ञमञ्ञं विसेसिताति अत्थो. एवं सन्तेति यथावुत्तं ववत्थाननियमं अग्गहेत्वा ‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानी’’तिआदिवचनमेव गहेत्वा चोदेति. तत्थ एवं सन्तेति कम्मानं द्वारचरणे अञ्ञमञ्ञेन च ववत्थाने नामलाभे विसेसने सतीति अत्थो.
कायकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना
चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागताति एत्थ सुभासितभासनसङ्खाता अपिसुणवाचा, धम्मभासनसङ्खातो असम्फप्पलापो, पियभासनसङ्खाता अफरुसवाचा, सच्चभासनसङ्खातो अमुसावादो चाति एता वाचा तथापवत्ता चेतना दट्ठब्बा. सहसद्दा पनाति तस्स विकारस्स सद्देन सह सम्भूतत्ता वुत्तं. चित्तानुपरिवत्तिताय पन सो न याव सद्दभावीति दट्ठब्बो, वितक्कविप्फारसद्दो न सोतविञ्ञेय्योति पवत्तेन महाअट्ठकथावादेन चित्तसमुट्ठानसद्दो विनापि विञ्ञत्तिघट्टनेन उप्पज्जतीति आपज्जति. ‘‘या ताय वाचाय विञ्ञत्ती’’ति (ध. स. ६३६) हि वचनतो असोतविञ्ञेय्यसद्देन सह विञ्ञत्तिया उप्पत्ति नत्थीति विञ्ञायतीति.
चित्तसमुट्ठानं सद्दायतनन्ति एत्थ च न कोचि चित्तसमुट्ठानो सद्दो असङ्गहितो नाम अत्थीति अधिप्पायेन महाअट्ठकथावादं पटिसेधेति. छब्बिधेन रूपसङ्गहादीसु हि ‘‘सोतविञ्ञेय्य’’न्ति ‘‘दिट्ठं सुत’’न्ति एत्थ ‘‘सुत’’न्ति च न कोचि सद्दो न सङ्गय्हतीति. महाअट्ठकथायं पन विञ्ञत्तिसहजमेव जिव्हातालुचलनादिकरवितक्कसमुट्ठितं सुखुमसद्दं ‘‘दिब्बसोतेन सुत्वा आदिसती’’ति सुत्ते पट्ठाने च ओळारिकसद्दं सन्धाय ‘‘सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तन्ति इमिना अधिप्पायेन असोतविञ्ञेय्यता वुत्ता सिया. सद्दो च असोतविञ्ञेय्यो चाति विरुद्धमेतन्ति पन पटिक्खेपो वेदितब्बो. विञ्ञत्तिपच्चया घट्टना विञ्ञत्तिघट्टना. विञ्ञत्ति एव वा. घट्टनाकारप्पवत्तभूतविकारो हि ‘‘घट्टना’’ति वुत्तो. सङ्घट्टनेन सहेव सद्दो उप्पज्जति, न पुब्बापरभावेन. पथवीधातुयाति इदं वायोधातुया विय चालनं पथवीधातुया सङ्घट्टनं किच्चं अधिकन्ति कत्वा वुत्तं, विकारस्स च तप्पच्चयभावो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. तब्बिकारानञ्हि भूतानं अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावोति. अञ्ञम्पि सब्बं विधानं कायविञ्ञत्तियं विय वेदितब्बं.
तिसमुट्ठानिककायं…पे… न लब्भति. न हि चालनं उपादिन्नघट्टनन्ति. चालनञ्हि देसन्तरुप्पादनपरम्परता, घट्टनं पच्चयविसेसेन भूतकलापानं आसन्नतरुप्पादोति. उपत्थम्भनकिच्चम्पि नत्थीति उपत्थम्भनेन विना पठमचित्तसमुट्ठानापि घट्टनाकारेन पवत्ततीति घट्टनत्थं उपत्थम्भनेन पयोजनं नत्थि, लद्धासेवनेन चित्तेनेव घट्टनस्स बलवभावतो चाति अधिप्पायो. उपत्थम्भनं नत्थि अत्थीति विचारेत्वा गहेतब्बं.
वचीकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना
अयं नाम चेतना कम्मं न होतीति न वत्तब्बाति इदं यस्स द्वारं मनो, तंदस्सनत्थं वुत्तं. कप्पेतीति ‘‘त्वं फुसनं करोहि, त्वं वेदयित’’न्ति एवं कप्पेन्तं विय पवत्ततीति अत्थो. पकप्पनञ्च तदेव. किं पिण्डं करोतीति आयूहनत्थवसेन पुच्छति. फस्सादिधम्मे हि अविप्पकिण्णे कत्वा सकिच्चेसु पवत्तनं आयूहनं, तत्थेव ब्यापारणं चेतयनं, तथाकरणं अभिसङ्खरणन्ति. तेभूमकस्सेव गहणं लोकुत्तरकम्मस्स कम्मक्खयकरत्ता.
मनोकम्मद्वारकथावण्णना निट्ठिता.
कम्मकथावण्णना
चेतयित्वा कम्मं करोतीति एत्थ यस्मा पुरिमचेतनाय चेतयित्वा सन्निट्ठानकम्मं करोति, तस्मा चेतनापुब्बकं कम्मं तंचेतनासभावमेवाति चेतनं अहं कम्मं वदामीति अत्थो. अथ वा समानकालत्तेपि कारणकिरिया पुब्बकाला विय वत्तुं युत्ता, फलकिरिया च अपरकाला विय. यस्मा च चेतनाय चेतयित्वा कायवाचाहि चोपनकिरियं मनसा च अभिज्झादिकिरियं करोति, तस्मा तस्सा किरियाय कारिकं चेतनं अहं कम्मं वदामीति अत्थो. काये वाति कायविञ्ञत्तिसङ्खाते काये वा. सतीति धरमाने, अनिरोधिते वा. कायसमुट्ठापिका चेतना कायसञ्चेतना. एत्थ च सुखदुक्खुप्पादकेन कम्मेन भवितब्बं, चेतना च सुखदुक्खुप्पादिका वुत्ताति तस्सा कम्मभावो सिद्धो होति. सञ्चेतनियन्ति सञ्चेतनसभाववन्तं. समिद्धित्थेरेन ‘‘सञ्चेतनियं, आवुसो…पे… मनसा सुखं सो वेदयती’’ति (म. नि. ३.३००; कथा. ५३९) अविभजित्वा ब्याकतो. सुखवेदनीयन्तिआदिना पन विभजित्वा ब्याकातब्बो सो पञ्हो, तस्मा सम्मा ब्याकतो नाम न होति. इतरद्वयेपि एसेव नयो. यथा पन सुत्तानि ठितानि, तथा चोपनकिरियानिस्सयभूता कायवाचा अभिज्झादिकिरियानिस्सयो च मनोद्वारानि, याय पन चेतनाय तेहि कायादीहि करणभूतेहि चोपनाभिज्झादिकिरियं करोन्ति वासिआदीहि विय छेदनादिं, सा चेतना कम्मन्ति द्वारप्पवत्तियम्पि कम्मद्वाराभेदनञ्च कम्मद्वारववत्थानञ्च दिस्सति, एवञ्च सति ‘‘कायेन चे कतं कम्म’’न्तिआदिगाथायो (ध. स. अट्ठ. १ कायकम्मद्वार) अतिविय युज्जन्ति.
लोकुत्तरमग्गो इध लोकियकम्मकथायं अनधिप्पेतोपि भजापियमानो तीणि कम्मानि भजति. मनेन दुस्सील्यन्ति कायिकवाचसिकवीतिक्कमवज्जं सब्बं अकुसलं सङ्गण्हाति, मिच्छादिट्ठिसङ्कप्पवायामसतिसमाधिं वा. तम्पि चेतं ‘‘मनसा संवरो साधू’’ति (सं. नि. १.११६; ध. प. ३६१) वुत्तस्स संवरस्स पटिपक्खवसेन वुत्तं, न सीलविपत्तिवसेन. न हि सा मानसिका अत्थीति मग्गस्सेव भजापनं महाविसयत्ता. बोज्झङ्गा हि मनोकम्ममेव भजेय्युं, न च न सक्का मग्गभजापनेनेव तेसं भजापनं विञ्ञातुन्ति.
कम्मपथं अप्पत्तानम्पि तंतंद्वारे संसन्दनं अवरोधनं द्वारन्तरे कम्मन्तरुप्पत्तियम्पि कम्मद्वाराभेदनञ्च द्वारसंसन्दनं नाम. ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना अकुसलं कायकम्म’’न्तिआदिना (कथा. ५३९) कम्मपथप्पत्ताव सन्निट्ठापकचेतना कम्मन्ति वुत्ताति पुरिमचेतना सब्बा कायकम्मं न होतीति वुत्तं. आणापेत्वा…पे… अलभन्तस्साति आणत्तेहि अमारितभावं सन्धाय वुत्तं, वचीदुच्चरितं नाम होति अकम्मपथभावतोति अधिप्पायो. ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तू’’ति पवत्तब्यापादवसेन चेतनापक्खिका वा भवन्ति कायकम्मवोहारलाभा. अब्बोहारिका वा मनोकम्मवोहारविरहा. ससम्भारपथवीआदीसु आपादयो एत्थ निदस्सनं.
कुलुम्बस्साति गब्भस्स, कुलस्सेव वा. तिस्सोपि सङ्गीतियो आरुळ्हताय अननुजाननतो ‘‘तव सुत्तस्सा’’ति वुत्तं. दसविधा इद्धि पटिसम्भिदामग्गे इद्धिकथाय गहेतब्बा. भावनामयन्ति अधिट्ठानिद्धिं सन्धाय वदति. घटभेदो विय परूपघातो, उदकविनासो विय इद्धिविनासो च होतीति उपमा संसन्दति. तव पञ्होति भावनामयाय परूपघातो होतीति वुत्तो ञापेतुं इच्छितो अत्थो. आथब्बणिद्धि विज्जामयिद्धि होति. सत्तमे पदेति मण्डलादितो सत्तमे पदे.
वचनन्तरेन गमेतब्बत्थं नेय्यत्थं, सयमेव गमितब्बत्थं नीतत्थं. किरियतो समुट्ठाति, उदाहु अकिरियतोति तेनाधिप्पेतं सम्पजानमुसावादं सन्धाय पुच्छति, न उपोसथक्खन्धके वुत्तं. तत्थ अवुत्तमेव हि सो अनरियवोहारं वुत्तन्ति गहेत्वा वोहरतीति. वाचागिरन्ति वाचासङ्खातं गिरं, वाचानुच्चारणं वा.
खन्दसिवादयो सेट्ठाति खन्दाति कुमारा. सिवाति महेस्सरा, मिच्छादिट्ठिया निदस्सनत्थमिदं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. नत्थिकदिट्ठादयो एव हि कम्मपथप्पत्ता कम्मन्ति. चेतना पनेत्थ अब्बोहारिकाति कायद्वारे वचीद्वारे च समुट्ठितापि कायकम्मं वचीकम्मन्ति च वोहारं न लभति अभिज्झादिप्पधानत्ता. ‘‘तिविधा, भिक्खवे, मनोसञ्चेतना अकुसलं मनोकम्म’’न्ति पन वचनतो सभावेनेव सा मनोकम्मं, न अभिज्झादिपक्खिकत्ताति ‘‘अभिज्झादिपक्खिकावा’’ति न वुत्तं. इमस्मिं पन ठाने कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा चिन्तनकाले चेतनापि चेतनासम्पयुत्तधम्मापि मनोद्वारे एव समुट्ठहन्ति, तस्मा चेतनाय अब्बोहारिकभावो कथञ्चि नत्थीति अधिप्पायो.
‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना कुसलं कायकम्म’’न्तिआदिवचनतो (कथा. ५३९) पाणातिपातादिपटिपक्खभूता तब्बिरतिविसिट्ठा चेतनाव पाणातिपातविरतिआदिका होन्तीति ‘‘चेतनापक्खिका वा’’ति वुत्तं, न ‘‘विरतिपक्खिका’’ति. रक्खतीति अविनासेत्वा कथेति. भिन्दतीति विनासेत्वा कथेति.
कम्मकथावण्णना निट्ठिता.
चक्खुविञ्ञाणद्वारन्ति चक्खुविञ्ञाणस्स द्वारं. चक्खु च तं विञ्ञाणद्वारञ्चाति वा चक्खुविञ्ञाणद्वारं. चक्खु विञ्ञाणद्वारन्ति वा असमासनिद्देसो. तं पन चक्खुमेव. एस नयो सेसेसुपि. ‘‘चक्खुना संवरो साधू’’तिआदिकाय (ध. प. ३६०) गाथाय पसादकायचोपनकायसंवरे एकज्झं कत्वा कायेन संवरो वुत्तो, तं इध भिन्दित्वा अट्ठ संवरा, तप्पटिपक्खभावेन असंवरा अट्ठ कथिता. सीलसंवरादयोपि पञ्चेव संवरा सब्बद्वारेसु उप्पज्जमानापि, तप्पटिपक्खभावेन दुस्सील्यादीनि असंवराति वुत्तानि. तत्थ दुस्सील्यं पाणातिपातादिचेतना. मुट्ठस्सच्चं सतिपटिपक्खा अकुसला धम्मा. पमादन्ति केचि. सीतादीसु पटिघो अक्खन्ति. थिनमिद्धं कोसज्जं.
विना वचीद्वारेन सुद्धं कायद्वारसङ्खातन्ति इदं वचीद्वारसल्लक्खितस्स मुसावादादिनोपि कायद्वारे पवत्तिसब्भावा असुद्धता अत्थीति तंनिवारणत्थं वुत्तं. न हि तं कायकम्मं होति. सुद्धवचीद्वारोपलक्खितं पन वचीकम्ममेव होतीति. एत्थ असंवरोति एतेन सुद्धकायद्वारेन उपलक्खितो असंवरो द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि वुत्तो. द्वारन्तरानुपलक्खितं सब्बं तंद्वारिकाकुसलञ्चेति वेदितब्बं. एवञ्च कत्वा कम्मपथसंसन्दने ‘‘चोपनकायअसंवरद्वारवसेन उप्पज्जमानो असंवरो अकुसलं कायकम्ममेव होती’’तिआदि ‘‘अकुसलं कायकम्मं चोपनकायअसंवरद्वारवसेन वचीअसंवरवसेन च उप्पज्जती’’तिआदिना सह अविरुद्धं होति. असंवरो हि द्वारन्तरे उप्पज्जमानोपि सद्वारे एवाति वुच्चति, सद्वारवसेन उप्पन्नोति च, कम्मं अञ्ञद्वारे अञ्ञद्वारवसेन चाति एवं अविरुद्धं.
अथ वा एत्थाति सुद्धं असुद्धन्ति एतं अविचारेत्वा एतस्मिं चोपनेति वुत्तं होति. एवं सति द्वारन्तरोपलक्खितं कम्मपथभावप्पत्तताय वचीमनोकम्मं चोपनकायअसंवरद्वारे उप्पन्नं, सेसं सब्बं तंद्वारुप्पन्नाकुसलं विय ‘‘चोपनकायअसंवरो’’ति वुच्चति. कम्मपथभावप्पत्तिया द्वारन्तरुप्पन्नं कायकम्मञ्च तथा न वुच्चतीति कम्मपथसंसन्दनविरोधो सिया, तदविरोधं तत्थेव वक्खाम. सीलसंवरादयो पञ्च निक्खेपकण्डे आवि भविस्सन्ति. तत्थ ञाणसंवरे पच्चयसन्निस्सितसीलस्स, वीरियसंवरे च आजीवपारिसुद्धिया अन्तोगधता दट्ठब्बा.