नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
अभिधम्मपिटके
धम्मसङ्गणी-मूलटीका
वीसतिगाथावण्णना
१. धम्मसंवण्णनायं सत्थरि पणामकरणं धम्मस्स स्वाक्खातभावेन सत्थरि पसादजननत्थं, सत्थु च अवितथदेसनभावप्पकासनेन धम्मे पसादजननत्थं. तदुभयप्पसादा हि धम्मसम्पटिपत्ति महतो च अत्थस्स सिद्धि होतीति. अथ वा रतनत्तयपणामवचनं अत्तनो रतनत्तयपसादस्स विञ्ञापनत्थं, तं पन विञ्ञूनं चित्ताराधनत्थं, तं अट्ठकथाय गाहणत्थं, तं सब्बसम्पत्तिनिप्फादनत्थन्ति. इदं पन आचरियेन अधिप्पेतप्पयोजनं अन्तरायविसोसनं. वक्खति हि ‘‘निपच्चकारस्सेतस्स…पे… असेसतो’’ति. रतनत्तयपणामकरणञ्हि अन्तरायकरापुञ्ञविघातकरपुञ्ञविसेसभावतो मङ्गलभावतो भयादिउपद्दवनिवारणतो च अन्तरायविसोसने समत्थं होति. कथं पनेतस्सापुञ्ञविघातकरादिभावो विजानितब्बोति? ‘‘यस्मिं महानाम समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होती’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ६.१०; ११.११), ‘‘पूजा च पूजनेय्यानं, एतं मङ्गलमुत्तम’’न्ति (खु. पा. ५.३; सु. नि. २६२) च, ‘‘एवं बुद्धं सरन्तानं, धम्मं सङ्घञ्च भिक्खवो. भयं वा छम्भितत्तं वा, लोमहंसो न हेस्सती’’ति (सं. नि. १.२४९) च वचनतोति.
तत्थ यस्स सत्थुनो पणामं कत्तुकामो, तस्स गुणविसेसदस्सनत्थं ‘‘करुणा विया’’तिआदिमाह. गुणविसेसवा हि पणामारहो होति, पणामारहे च कतो पणामो वुत्तप्पयोजनसिद्धिकरोव होतीति. भगवतो च देसना विनयपिटके करुणाप्पधाना, सुत्तन्तपिटके पञ्ञाकरुणाप्पधाना. तेनेव च कारणेन विनयपिटकस्स संवण्णनं करोन्तेन करुणाप्पधाना भगवतो थोमना कता, आगमसंवण्णनञ्च करोन्तेन उभयप्पधाना, अभिधम्मदेसना पन पञ्ञाप्पधानाति कत्वा पञ्ञाप्पधानमेव थोमनं करोन्तो ‘‘करुणा विय सत्तेसू’’ति करुणं उपमाभावेन गहेत्वा पञ्ञाय थोमेति.
तत्थ करुणा वियाति निदस्सनवचनमेतं, यस्स यथा करुणा सब्बेसु सत्तेसु पवत्तित्थ, एवं सब्बेसु ञेय्यधम्मेसु पञ्ञापि पवत्तित्थाति अत्थो. सत्तेसूति विसयनिदस्सनमेतं. पञ्ञाति निदस्सेतब्बधम्मनिदस्सनं. यस्साति तदधिट्ठानपुग्गलनिदस्सनं. महेसिनोति तब्बिसेसनं. ञेय्यधम्मेसूति पञ्ञाविसयनिदस्सनं. सब्बेसूति तब्बिसेसनं. पवत्तित्थाति किरियानिदस्सनं. यथारुचीति वसीभावनिदस्सनं.
तत्थ किरतीति करुणा, परदुक्खं विक्खिपति अपनेतीति अत्थो. रूपादीसु सत्ता विसत्ताति सत्ता. तस्सा पन पञ्ञत्तिया खन्धसन्ताने निरुळ्हभावतो निच्छन्दरागापि ‘‘सत्ता’’ति वुच्चन्ति. पजानातीति पञ्ञा, यथासभावं पकारेहि पटिविज्झतीति अत्थो. यस्साति अनियमनं. ‘‘तस्स पादे नमस्सित्वा’’ति एतेन नियमनं वेदितब्बं. महेसीति महन्ते सीलक्खन्धादयो एसि गवेसीति महेसि. ञातब्बाति ञेय्या, सभावधारणादिना अत्थेन धम्मा. तत्थ ‘‘ञेय्या’’ति वचनेन धम्मानं अञेय्यत्तं पटिक्खिपति. ‘‘धम्मा’’ति वचनेन ञेय्यानं सत्तजीवादिभावं पटिक्खिपति. ञेय्या च ते धम्मा चाति ञेय्यधम्मा. सब्बेसूति अनवसेसपरियादानं. तेन अञ्ञाताभावं दस्सेति. पवत्तित्थाति उप्पज्जित्थ. यथारुचीति या या रुचि यथारुचि, रुचीति च इच्छा, कत्तुकामता सा. या या पवत्ता तप्पभेदा, यथा वा रुचि तथा, रुचिअनुरूपं पवत्ता ‘‘यथारुचि पवत्तित्था’’ति वुच्चति. यथा यथा वा रुचि पवत्ता, तथा तथा पवत्ता पञ्ञा ‘‘यथारुचि पवत्तित्था’’ति वुच्चति.
तत्थ भगवति पवत्ताव करुणा भगवतो पञ्ञाय निदस्सनन्ति गहेतब्बा. सा हि असाधारणा महाकरुणा, न अञ्ञा. यस्साति च करुणापञ्ञानं उभिन्नम्पि आधारपुग्गलनिदस्सनं. न हि निराधारा करुणा अत्थीति ‘‘करुणा’’ति वुत्ते तदाधारभूतो पुग्गलो निदस्सेतब्बो होति, सो च इध अञ्ञो वुत्तो नत्थि, न च आसन्नं वज्जेत्वा दूरस्स गहणे पयोजनं अत्थीति ‘‘यस्सा’’ति निदस्सितपुग्गलोव करुणाय आधारो. तेन इदं वुत्तं होति ‘‘यस्स अत्तनो करुणा विय पञ्ञापि पवत्तित्था’’ति. कथं पन करुणा सत्तेसु पवत्तित्थ यथा पञ्ञापि धम्मेसु पवत्तित्थाति? निरवसेसतो यथारुचि च. भगवतो हि करुणा कञ्चि सत्तं अवज्जेत्वा सब्बेसु सत्तेसु निरवसेसेसु पवत्तति, पवत्तमाना च रुचिवसेन एकस्मिं अनेकेसु च अञ्ञेहि असाधारणा पवत्तति. न हि अञ्ञेसं ‘‘महोघपक्खन्दानं सत्तानं नत्थञ्ञो कोचि ओघा उद्धता अञ्ञत्र मया’’ति पस्सन्तानं करुणोक्कमनं होति यथा भगवतोति. पञ्ञापि भगवतो सब्बेसु धम्मेसु निरवसेसेसु पवत्तति, पवत्तमाना च एकस्मिं अनेकेसु च धम्मेसु सभावकिच्चादिजाननेन अनावरणा असाधारणा पवत्तति यथारुचि, यथा च पस्सन्तस्स भगवतो करुणा यथारुचि पवत्तति. तं सब्बं पटिसम्भिदामग्गे महाकरुणाञाणविभङ्गवसेन जानितब्बं, पञ्ञाय च यथारुचि पवत्ति सेसासाधारणञाणविभङ्गादिवसेन. पञ्ञागहणेन च तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं चतुसच्चञाणं चतुपटिसम्भिदाञाणं, करुणागहणेन महाकरुणासमापत्तिञाणस्स गहितत्ता तं वज्जेत्वा अञ्ञानि असाधारणञाणानि चतुवेसारज्जञाणं दसबलानि छ अभिञ्ञा चतुचत्तालीस ञाणवत्थूनि सत्तसत्तति ञाणवत्थूनीति एवमादयो अनेके पञ्ञाप्पभेदा सङ्गय्हन्ति, तस्मा तस्सा तस्सा पञ्ञाय पवत्तिवसेन यथारुचि पवत्ति वेदितब्बा. तेनाह ‘‘करुणा विय…पे… यथारुची’’ति.
तत्थ करुणागहणेन महाबोधिया मूलं दस्सेति. महादुक्खसम्बाधप्पटिपन्नञ्हि सत्तनिकायं दिस्वा ‘‘तस्स नत्थञ्ञो कोचि सरणं, अहमेतं मुत्तो मोचेस्सामी’’ति करुणाय सञ्चोदितमानसो अभिनीहारं दीपङ्करस्स भगवतो पादमूले कत्वा बोधिसम्भारे समोधानेत्वा अनुपुब्बेन सम्बोधिं पत्तोति करुणा महाबोधिया मूलन्ति. सत्तेसूति एतेन महाबोधिया पयोजनं दस्सेति. सत्ता हि महाबोधिं पयोजेन्ति. सत्तसन्तारणत्थञ्हि सब्बञ्ञुता अभिपत्थिता. यथाह –
‘‘किं मे एकेन तिण्णेन, पुरिसेन थामदस्सिना;
सब्बञ्ञुतं पापुणित्वा, सन्तारेस्सं सदेवक’’न्ति. (बु. वं. २. ५६);
पञ्ञागहणेन महाबोधिं दस्सेति. सब्बञ्ञुताय हि पदट्ठानभूतं मग्गञाणं, मग्गञाणपदट्ठानञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं ‘‘महाबोधी’’ति वुच्चतीति. ञेय्यधम्मेसु सब्बेसूति एतेन सन्तारेतब्बानं सत्तानं अभिञ्ञेय्यपरिञ्ञेय्यपहातब्बभावेतब्बसच्छिकातब्बे खन्धायतनधातुसच्चिन्द्रियपटिच्चसमुप्पादसतिपट्ठानादिभेदे कुसलादिभेदे च सब्बधम्मे दस्सेति. पवत्तित्थ यथारुचीति एतेन पटिवेधपच्चवेक्खणपुब्बङ्गमदेसनाञाणप्पवत्तिदीपनेन पयोजनसम्पत्तिं दस्सेति. सब्बधम्मानञ्हि पटिवेधञाणं बोधिपल्लङ्के अहोसि. मग्गञाणमेव हि तन्ति. पच्चवेक्खणञाणञ्च विसेसेन रतनघरसत्ताहे अहोसि. एवं पटिविद्धपच्चवेक्खितानं धम्मानं धम्मचक्कप्पवत्तनादीसु देसनाञाणं अहोसि, विसेसेन च पण्डुकम्बलसिलायं सत्तप्पकरणदेसनायन्ति. देसनाञाणेन च देसेन्तो भगवा सत्तेसु हितपटिपत्तिं पटिपज्जतीति. एतेन सब्बेन अत्तहितपटिपत्तिं परहितपटिपत्तिञ्च दस्सेति. महाबोधिदस्सनेन हि अत्तहितपटिपत्ति, इतरेहिपि परहितपटिपत्ति दस्सिताति. तेन अत्तहितपटिपन्नादीसु चतूसु पुग्गलेसु भगवतो चतुत्थपुग्गलभावं दस्सेति, तेन च अनुत्तरदक्खिणेय्यभावं निरतिसयपणामारहभावञ्च अत्तनो च किरियाय खेत्तङ्गतभावं दस्सेति.
एत्थ च करुणागहणेन लोकियेसु महग्गतभावप्पत्तासाधारणगुणदीपनतो सब्बलोकियगुणसम्पत्ति भगवतो दस्सिता होति, पञ्ञागहणेनपि सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानमग्गञाणदीपनतो सब्बलोकुत्तरगुणसम्पत्ति. करुणावचनेन च उपगमनं निरुपक्किलेसं, पञ्ञावचनेन अपगमनं दस्सेति. उपगमनं दस्सेन्तो च लोके सञ्जातसंवड्ढभावं दस्सेति, अपगमनं दस्सेन्तो लोकेन अनुपलित्ततं. ‘‘करुणा विय सत्तेसू’’ति च लोकसमञ्ञानुरूपं भगवतो पवत्तिं दस्सेति, ‘‘ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु यथारुचि पञ्ञा पवत्तित्था’’ति एतेन समञ्ञाय अनतिधावनं. सब्बधम्मसभावानवबोधे हि सति समञ्ञं अतिधावित्वा ‘‘सत्तो जीवो अत्थी’’ति परामसनं होतीति. सब्बेसञ्च बुद्धगुणानं करुणा आदि तन्निदानभावतो, पञ्ञा परियोसानं ततो उत्तरिकरणीयाभावतो. आदिपरियोसानदस्सनेन च सब्बे बुद्धगुणा दस्सिताव होन्ति. करुणागहणेन च सीलक्खन्धपुब्बङ्गमो समाधिक्खन्धो दस्सितो होति. करुणानिदानञ्हि सीलं ततो पाणातिपातादिविरतिप्पवत्तितो तस्सा च झानत्तयसम्पयोगतो. पञ्ञावचनेन पञ्ञाक्खन्धो. सीलञ्च सब्बबुद्धगुणानं आदि, समाधि मज्झं, पञ्ञा परियोसानन्ति एवम्पि आदिमज्झपरियोसानकल्याणा सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति.
२. एवं सङ्खेपेन सब्बबुद्धगुणेहि भगवन्तं थोमेत्वा यस्सा संवण्णनं कत्तुकामो, ताय अभिधम्मदेसनाय अञ्ञेहि असाधारणाय थोमेतुं ‘‘दयाय ताया’’तिआदिमाह. तस्सा पन देसनाय निदानञ्च समुट्ठानञ्च दस्सेतुं ‘‘दयाय ताया’’तिआदि वुत्तं. निदानञ्च दुविधं अब्भन्तरं बाहिरञ्चाति. अब्भन्तरं करुणा, बाहिरं देसकालादि. समुट्ठानं देसनापञ्ञा. तत्थ अब्भन्तरनिदानं दस्सेन्तो ‘‘दयाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो’’ति आह. तत्थ दयाति करुणा अधिप्पेता. ताय हि समुस्साहितो अभिधम्मकथामग्गं सम्पवत्तयीति. तायाति अयं त-सद्दो पुब्बे वुत्तस्स पटिनिद्देसो होति.
पुरिमगाथाय च पधानभावेन पञ्ञा निद्दिट्ठा, तब्बिसेसनभावेन करुणा. सा हि तस्सा निदस्सनभूता अप्पधाना तं विसेसेत्वा विनिवत्ता, तस्मा ‘‘ताया’’ति पटिनिद्देसं नारहति. या च पधानभूता पञ्ञा, सा देसनाय समुट्ठानं, न समुस्साहिनीति तस्सा च पटिनिद्देसो न युत्तोति? पञ्ञाय ताव पटिनिद्देसो न युत्तोति सुवुत्तमेतं, करुणाय पन पटिनिद्देसो नो न युत्तो ‘‘दयाय ताया’’ति द्विन्नं पदानं समानाधिकरणभावतो. समानाधिकरणानञ्हि द्विन्नं पदानं रूपक्खन्धादीनं विय विसेसनविसेसितब्बभावो होति. रूप-सद्दो हि अञ्ञक्खन्धनिवत्तनत्थं वुच्चमानो विसेसनं होति, खन्ध-सद्दो च निवत्तेतब्बगहेतब्बसाधारणवचनभावतो विसेसितब्बो, एवमिधापि ‘‘दयाय ताया’’ति द्विन्नं पदानं एकविभत्तियुत्तानं समानाधिकरणभावतो विसेसनविसेसितब्बभावो होति. तत्थ दया समुस्साहिनीति पधाना, निवत्तेतब्बगहेतब्बसाधारणवचनञ्चिदं. तस्मा ‘‘दयाया’’ति विसेसितब्बवचनमेतं, तस्स च यथा विसेसनं होति ‘‘ताया’’ति इदं वचनं, तथा तस्स पटिनिद्देसभावो योजेतब्बो. न हि पञ्ञापटिनिद्देसभावे दयाविसेसनं त-सद्दो होति, करुणापटिनिद्देसभावे च होतीति. पधानञ्च पञ्ञं वज्जेत्वा ‘‘दयाया’’ति एतेन सम्बज्झमानो ‘‘ताया’’ति अयं त-सद्दो अप्पधानाय करुणाय पटिनिद्देसो भवितुमरहति. अयमेत्थ अत्थो – याय दयाय समुस्साहितो, न सा या काचि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पन निदस्सनभूता महाकरुणा, ताय समुस्साहितोति.
कथं पन करुणा ‘‘दया’’ति ञातब्बा, ननु वुत्तं ‘‘दयापन्नो’’ति एतस्स अट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.८) ‘‘मेत्तचित्ततं आपन्नो’’ति, तस्मा दया मेत्ताति युज्जेय्य, न करुणाति? यदि एवं ‘‘अदयापन्नो’’ति एतस्स अट्ठकथायं ‘‘निक्करुणतं आपन्नो’’ति वुत्तन्ति दया मेत्ताति च न युज्जेय्य, तस्मा दया-सद्दो यत्थ यत्थ पवत्तति, तत्थ तत्थ अधिप्पायवसेन योजेतब्बो. दया-सद्दो हि अनुरक्खणत्थं अन्तोनीतं कत्वा पवत्तमानो मेत्ताय च करुणाय च पवत्ततीति नो न युज्जति. एवञ्हि अट्ठकथानं अविरोधो होतीति. करुणा च देसनाय निदानभावेन वुत्ता, न मेत्ता ‘‘अच्चन्तमेव हि तं समयं भगवा करुणाविहारेन विहासी’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.१; म. नि. अट्ठ. १.१ मूलपरियायसुत्तवण्णना; सं. नि. अट्ठ. १.१.१; अ. नि. अट्ठ. १.१.१) एवमादीसु, तस्मा इध करुणाव दयावचनेन गहिताति वेदितब्बा. सा हि समुस्साहिनी, न मेत्ता, मेत्ता पन पञ्ञागतिकपवत्तिनी होतीति.
‘‘सत्तेसू’’ति कस्मा एवं वुत्तं, ननु ‘‘ताया’’ति एतेन वचनेन सत्तविसया करुणा गहिताति? नो न गहिता, पुरिमगाथाय पन ‘‘सत्तेसु करुणा यथारुचि पवत्तित्था’’ति सप्पदेससत्तविसया निप्पदेससत्तविसया च सब्बा वुत्ता, इध पन निप्पदेससत्तविसयतं गहेतुं ‘‘सत्तेसू’’ति निप्पदेससत्तविसयभूता दस्सिता. तेन सब्बसत्तविसयाय करुणाय समुस्साहितो अभिधम्मकथामग्गं देवानं सम्पवत्तयि, न देवविसयाय एव, तस्मा सब्बसत्तहितत्थं अभिधम्मकथामग्गं देवानं सम्पवत्तयि, न देवानंयेव अत्थायाति अयमत्थो दस्सितोव होति. अथ वा ‘‘सत्तेसू’’ति इदं न दयाय आलम्बननिदस्सनं, समुस्साहनविसयो पन एतेन दस्सितो. अभिधम्मकथामग्गप्पवत्तनत्थञ्हि भगवा करुणाय न देवेसुयेव समुस्साहितो, सब्बबोधनेय्येसु पन सत्तेसु समुस्साहितो सब्बेसं अत्थाय पवत्तत्ता, तस्मा सत्तेसु समुस्साहितमानसोति सत्तेसु विसयभूतेसु निमित्तभूतेसु वा समुस्साहितमानसो उय्योजितचित्तोति अत्थो दट्ठब्बो.
एवं अब्भन्तरनिदानं दस्सेत्वा बाहिरनिदानं दस्सेन्तो ‘‘पाटिहीरावसानम्ही’’तिआदिमाह. तत्थ यस्मिं काले भगवता अभिधम्मकथामग्गो पवत्तितो, तं दस्सेतुं ‘‘पाटिहीरावसानम्हि वसन्तो’’ति वुत्तं. ‘‘अवसानम्हि वसन्तो तिदसालये’’ति वचनतो यस्सावसानम्हि तिदसालये वसि, तं कण्डम्बमूले कतं यमकपाटिहारियं इध ‘‘पाटिहीर’’न्ति वुत्तं, न बोधिमूलादीसु कतं पाटिहारियं, नापि आदेसनानुसासनियोति विञ्ञायति, पाकटत्ता च आसन्नत्ता च तदेव गहितन्ति दट्ठब्बं. पाटिहारियपदस्स वचनत्थं (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना) ‘‘पटिपक्खहरणतो रागादिकिलेसापनयनतो पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति, भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति ये हरितब्बा. पुथुज्जनानम्पि हि विगतुपक्किलेसे अट्ठङ्गगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं. सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं. अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं. ते हि दिट्ठिहरणवसेन दिट्ठिप्पकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति. अथ वा पटीति अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु (सु. नि. ९८५; चूळनि. पारायनवग्ग, वत्थुगाथा ४) विय, तस्मा समाहिते चित्ते विगतुपक्किलेसे च कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पटिहारियं, इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतुपक्किलेसेन कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपक्किलेसेसु परसत्तानं उपक्किलेसहरणानि होन्तीति पटिहारियानि भवन्ति, पटिहारियमेव पाटिहारियं. पटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनिसमुदाये भवं एकेकं पाटिहारियन्ति वुच्चति. पटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं. पाटिहारियमेव इध ‘‘पाटिहीर’’न्ति वुत्तं. अवसानम्हि वसन्तोति एतेहि कालं निदस्सेति. पाटिहीरकरणावसानेन हि तिदसालयवासेन च परिच्छिन्नो अभिधम्मकथामग्गप्पवत्तनस्स कालोति. तिदसालयेति देसं निदस्सेति. सो हि अभिधम्मकथामग्गप्पवत्तनस्स देसो तत्थ वसन्तेन पवत्तितत्ताति.
३. तत्थापि देसविसेसदस्सनत्थं ‘‘पारिच्छत्तकमूलम्ही’’तिआदि वुत्तं. युगन्धरेति सीतपब्बतेस्वेको द्वेचत्तालीसयोजनसहस्सुब्बेधो, आदिच्चो च तदुब्बेधमग्गचारी, सो सति सम्भवे यथा युगन्धरे सोभेय्य, एवं सोभमानो निसिन्नोति अत्थो.
४-५. इदानि पुग्गले धम्मपटिग्गाहके अपदिसन्तो ‘‘चक्कवाळसहस्सेही’’तिआदिमाह. सब्बसोति समन्ततो आगम्म सब्बेहि दिसाभागेहि, सन्निवेसवसेन वा समन्ततो सन्निविट्ठेहि दसहि चक्कवाळसहस्सेहीति अधिप्पायो, न सब्बसो चक्कवाळसहस्सेहि दसहि दसहीति. एवं सति चत्तालीसचक्कवाळसहस्सेहि अधिकेहि वा आगमनं वुत्तं सिया, न चेतं अधिप्पेतन्ति. समन्ततो सन्निसिन्नेनाति वा योजेतब्बं. समं, सम्मा वा निसिन्नेन सन्निसिन्नेन, अञ्ञमञ्ञं अब्याबाधेत्वा भगवति गारवं कत्वा सोतं ओदहित्वा निसज्जदोसे वज्जितब्बे वज्जेत्वा निसिन्नेनाति अत्थो. मातरं पमुखं कत्वा सन्निसिन्नेन देवानं गणेन परिवारितोति वा, मातरं पमुखं कत्वा अभिधम्मकथामग्गं सम्पवत्तयीति वा योजना कातब्बा.
इदानि देसनाय समुट्ठानं दस्सेन्तो ‘‘तस्सा पञ्ञाय तेजसा’’ति आह. या सा आदिम्हि करुणाय उपमिता सब्बञेय्यधम्मानं यथासभावजाननसमत्था, तेसं देसेतब्बप्पकारजाननसमत्था, बोधेतब्बपुग्गलानं आसयाधिमुत्तियादिविभावनसमत्था च पञ्ञा, तस्सा च यथावुत्तबलयोगतोति अत्थो. तेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अभिधम्मकथाय समुट्ठानभावे समत्थं, नाञ्ञन्ति इममत्थं दीपेन्तो अभिधम्मकथाय असाधारणभावं दस्सेति. मग्गोति उपायो. खन्धायतनादीनं कुसलादीनञ्च धम्मानं अवबोधस्स, सच्चप्पटिवेधस्सेव वा उपायभावतो ‘‘अभिधम्मकथामग्गो’’ति वुत्तो. पबन्धो वा ‘‘मग्गो’’ति वुच्चति. सो हि दीघत्ता मग्गो वियाति मग्गो, तस्मा अभिधम्मकथापबन्धो ‘‘अभिधम्मकथामग्गो’’ति वुत्तो. देवानं गणेन परिवारितोति वत्वा पुन देवानन्ति वचनं तेसं गहणसमत्थतं दीपेति. न हि असमत्थानं भगवा देसेतीति.
६. एवं करुणापञ्ञामुखेहि गुणेहि भगवतो अभिधम्मकथामग्गप्पवत्तनेन च हितप्पटिपत्तिया परमपणामारहतं दस्सेत्वा इदानि अधिप्पेतं पणामं करोन्तो आह ‘‘तस्स पादे नमस्सित्वा’’ति. भगवतो थोमनेनेव च धम्मस्स स्वाक्खातता सङ्घस्स च सुप्पटिपन्नता दस्सिता होति तप्पभवस्स अनञ्ञथाभावतो, तस्मा पणामारहं तञ्च रतनद्वयं पणमन्तो ‘‘सद्धम्मञ्चस्स…पे… चञ्जलि’’न्ति आह. तत्थ यस्मा बुद्धो ‘‘सदेवके लोके तथागतो वन्दनीयो’’ति, सङ्घो च ‘‘सुप्पटिपन्नो…पे… अञ्जलिकरणीयो’’ति (अ. नि. ६.१०) वुत्तो, तस्मा ‘‘तस्स पादे नमस्सित्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलि’’न्ति वुत्तं. धम्मो पन स्वाक्खाततादिगुणयुत्तो तथानुस्सरणेन पूजेतब्बो होति ‘‘तमेव धम्मं सक्कत्वा गरुंकत्वा उपनिस्साय विहरेय्य’’न्ति (सं. नि. १.१७३; अ. नि. ४.२१) वचनतो, कायवाचाचित्तेहि सब्बथा पूजेतब्बो, तस्मा ‘‘सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा’’ति वुत्तं. सिरीमतोति एत्थ सिरीति पञ्ञापुञ्ञानं अधिवचनन्ति वदन्ति. अथ वा पुञ्ञनिब्बत्ता सरीरसोभग्गादिसम्पत्ति कतपुञ्ञे निस्सयति, कतपुञ्ञेहि वा निस्सीयतीति ‘‘सिरी’’ति वुच्चति, सा च अतिसयवती भगवतो अत्थीति सिरीमा, भगवा, तस्स सिरीमतो.
७. निपच्चकारस्साति पणामकिरियाय. आनुभावेनाति बलेन. सोसेत्वाति सुक्खापेत्वा अन्तरधापेत्वा अत्थं पकासयिस्सामीति सम्बन्धो. अन्तरायेति अत्थप्पकासनस्स उपघातके. असेसतोति निस्सेसे सकले.
८. इदानि अभिधम्मस्स गम्भीरत्थत्ता अत्थप्पकासनस्स दुक्करभावं दीपेतुं ‘‘विसुद्धाचारसीलेना’’तिआदिना अभियाचनं दस्सेति. थुल्लच्चयादिविसुद्धिया विसुद्धाचारो, पाराजिकसङ्घादिसेसविसुद्धिया विसुद्धसीलो. चारित्तवारित्तविसुद्धिया वा विसुद्धाचारसीलो, तेन. सक्कच्चन्ति चित्तिं कत्वा. अभियाचितोति अभिमुखं याचितो. तेन अनादरियं अत्थप्पकासने कातुं असक्कुणेय्यं दस्सेति.
९. इदानि यस्स अत्थं पकासेतुकामो, तं दस्सेतुं ‘‘यं देवदेवो’’तिआदिमाह. तत्थ यन्ति अभिधम्मं. देवदेवोति विसुद्धिसम्मुतिउपपत्तिदेवानं देवो. लोके हि ये ‘‘सरणं परायण’’न्ति गन्तब्बा गतिभूता, ते ‘‘देवा’’ति वुच्चन्ति, भगवा च सब्बदेवानं गतिभूतोति. नयतोति सङ्खेपतो. समाचिक्खीति सम्मा आचिक्खि यथा थेरो बुज्झति. वेनेय्यसत्ते विनेतीति विनायको, नायकविरहितो वा, सयम्भूति अत्थो.
१०-१२. यञ्चाति यञ्च अभिधम्मं भिक्खूनं पयिरुदाहासीति सम्बन्धो. पयिरुदाहासीति कथेसि. इतीति इमिना अनुक्कमेन. ‘‘यो धारितो’’ति यन्ति उपयोगवसेन वुत्तो यं-सद्दो धारितोति पच्चत्तेन सम्बज्झमानो पच्चत्तवसेन परिणमति, तस्मा यो धारितो, यो च सङ्गीतो, तस्स अत्थं पकासयिस्सामीति योजना कातब्बा. वेदेन पञ्ञाय ईहति पवत्ततीति वेदेहो, तेन मुनिना. अभिण्हसोति बहुसो. अभिधम्मस्साति एतं ‘‘अत्थं पकासयिस्सामी’’ति एतेन योजेतब्बं. इदानि यो अत्थप्पकासनस्स निस्सयो, तं दस्सेतुं ‘‘आदितो’’तिआदिमाह. तत्थ आदितोति आदिम्हि पठमसङ्गीतियं.
१३. या अट्ठकथा सङ्गीता, कस्स पन सा अट्ठकथाति? अञ्ञस्स वुत्तस्स अभावा ‘‘यस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति वुत्तं, अधिकारवसेन ‘‘तस्स अभिधम्मस्सा’’ति विञ्ञायति. सङ्गीताति अत्थं पकासेतुं युत्तट्ठाने ‘‘अयं एतस्स अत्थो, अयं एतस्स अत्थो’’ति सङ्गहेत्वा वुत्ता, पच्छापि च दुतियततियसङ्गीतीसु अनुसङ्गीता.
१४-१६. अभिसङ्खताति रचिता. ततोति अट्ठकथातो. तन्तिनयानुगन्ति तन्तिगतिं अनुगतं. भासन्ति मागधभासं. निकायन्तरलद्धीहीति अन्तरन्तरा अनुप्पवेसिताहि. असम्मिस्सन्ति अवोकिण्णं. अनाकुलन्ति सनिकायेपि अनाविलं परिच्छिन्नं. असम्मिस्सो अनाकुलो च यो महाविहारवासीनं अत्थविनिच्छयो, तं दीपयन्तो अत्थं पकासयिस्सामीति. एतेन तिपिटकचूळनागत्थेरादीहि वुत्तो थेरवादोपि सङ्गहितो होति. अथ वा तम्बपण्णिभासं अपनेत्वा मागधभासञ्च आरोपेत्वा पकासियमानो यो अभिधम्मस्स अत्थो असम्मिस्सो अनाकुलोयेव च होति महाविहारवासीनञ्च विनिच्छयभूतो, तं अत्थं ‘‘एसो महाविहारवासीनं विनिच्छयो’’ति दीपयन्तो पकासयिस्सामि. तप्पकासनेनेव हि सो तथा दीपितो होतीति.
१७. तोसयन्तो विचक्खणेति विचक्खणे तोसयन्तो गहेतब्बं गहेत्वानाति एवं योजेत्वा ‘‘गहेतब्बट्ठानेयेव गहितं सुट्ठु कत’’न्ति एवं तोसयन्तोति अत्थं वदन्ति. एवं सति गहेतब्बग्गहणेनेव तोसनं कतं, न अञ्ञेन अत्थप्पकासनेनाति एतं आपज्जेय्य. तोसयन्तो अत्थं पकासयिस्सामीति एवं पन योजनाय सति गहेतब्बग्गहणं अञ्ञञ्च सब्बं अत्थप्पकासनं होतीति सब्बेन तेन तोसनं कतं होति, तस्मा तोसयन्तो अत्थं पकासयिस्सामीति युत्तरूपा.
१८-२०. इदानि यं अत्थप्पकासनं कत्तुकामो, तस्स महत्तं परिहरितुं ‘‘कम्मट्ठानानी’’तिआदिमाह. अत्थवण्णनन्ति एत्थ वण्णना नाम विवरित्वा वित्थारेत्वा वचनं. इतीति ‘‘अपनेत्वा ततो भास’’न्ति एवमादिना यथादस्सितप्पकारेन. इति सोतूनं उस्साहुप्पादनस्स हेतुं दस्सेति. अभिधम्मकथन्ति अभिधम्मट्ठकथं. निसामेथाति सुणाथ. इदानि अवस्सं अयं सोतब्बायेवाति दळ्हं उस्साहेन्तो आह ‘‘दुल्लभा हि अयं कथा’’ति.
वीसतिगाथावण्णना निट्ठिता.
निदानकथावण्णना
अट्ठसालिनिं ताव वण्णेन्तेहि आचरियेहि तस्सा सन्निवेसो विभावेतब्बो. तस्मा इदं वुच्चति –
‘‘वचनत्थो परिच्छेदो, सन्निवेसो च पाळिया;
सागरेहि तथा चिन्ता, देसनाहि गम्भीरता.
‘‘देसनाय सरीरस्स, पवत्तिग्गहणं तथा;
थेरस्स वाचनामग्ग-तप्पभाविततापि च.
‘‘पटिवेधा तथा बुद्ध-वचनादीहि आदितो;
आभिधम्मिकभावस्स, साधनं सब्बदस्सिनो.
‘‘विनयेनाथ गोसिङ्ग-सुत्तेन च महेसिना;
भासितत्तस्स संसिद्धि, निदानेन च दीपिता.
‘‘पकासेत्वा इमं सब्बं, पटिञ्ञातकथा कता;
अट्ठसालिनिया एतं, सन्निवेसं विभावये’’ति.
वचनत्थविजाननेन विदिताभिधम्मसामञ्ञत्थस्स अभिधम्मकथा वुच्चमाना सोभेय्याति अभिधम्मपरिजाननमेव आदिम्हि युत्तरूपन्ति तदत्थं पुच्छति ‘‘तत्थ केनट्ठेन अभिधम्मो’’ति. तत्थ तत्थाति ‘‘अभिधम्मस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति यदिदं वुत्तं, तस्मिं. ‘‘यस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति पटिञ्ञातं, सो अभिधम्मो केनट्ठेन अभिधम्मोति अत्थो. तत्थाति वा ‘‘अभिधम्मकथ’’न्ति एतस्मिं वचने यो अभिधम्मो वुत्तो, सो केनट्ठेन अभिधम्मोति अत्थो. धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेनाति एत्थ धम्मो अतिरेको धम्मातिरेको, सुत्तन्ताधिका पाळीति अत्थो. धम्मो विसेसो धम्मविसेसो धम्मातिसयो, विचित्ता पाळीति अत्थो, धम्मातिरेकधम्मविसेसा एव अत्थो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठो. द्विन्नम्पि अत्थानं अभिधम्मसद्दस्स अत्थभावेन सामञ्ञतो एकवचननिद्देसो कतो. तस्माति यस्मा ‘‘अभिक्कमन्ति, अभिक्कन्तवण्णा’’तिआदीसु विय अतिरेकविसेसट्ठदीपको अभिसद्दो, तस्मा अयम्पि धम्मो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘‘अभिधम्मो’’ति वुच्चतीति सम्बन्धो.
तत्थ सिया – ‘‘अभिक्कमन्ति, अभिक्कन्तवण्णा’’ति एत्थ धातुसद्दस्स पुरतो पयुज्जमानो अभिसद्दो किरियाय अतिरेकविसेसभावदीपको होतीति युत्तं उपसग्गभावतो, धम्मसद्दो पन न धातुसद्दोति एतस्मा पुरतो अभिसद्दो पयोगमेव नारहति. अथापि पयुज्जेय्य, किरियाविसेसका उपसग्गा, न च धम्मो किरियाति धम्मस्स अतिरेकविसेसभावदीपनं न युत्तन्ति? नो न युत्तं. अञ्ञस्सपि हि उपसग्गस्स अधातुसद्दा पुरतो पयुज्जमानस्स अकिरियायपि अतिरेकविसेसभावदीपकस्स दस्सनतोति एतमत्थं विभावेतुं अतिछत्तादिउदाहरणं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा’’तिआदि. एवमेवाति यथा छत्तातिरेकछत्तविसेसादिअत्थेन अतिछत्तादयो होन्ति अतिसद्दस्स उपसग्गस्स अधातुसद्दस्सपि पुरतो पयुज्जमानस्स अकिरियाय च तब्भावदीपकत्ता, एवमयम्पि धम्मो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘‘अभिधम्मो’’ति वुच्चति अभि-सद्दस्स उपसग्गस्स अधातुसद्दस्सपि पुरतो पयुज्जमानस्स अकिरियाय च तब्भावदीपकत्ताति अधिप्पायो.
एकदेसेनेव विभत्ताति ‘‘कतमे च, भिक्खवे, पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो. कतमो च, भिक्खवे, रूपक्खन्धो? यं किञ्चि रूपं अतीता…पे… सन्तिके वा, अयं वुच्चति रूपक्खन्धो’’तिएवमादिना (सं. नि. ३.४८; विभ. २) उद्देसनिद्देसमत्तेनेव विभत्ता, ‘‘तत्थ कतमं रूपं अतीत’’न्तिएवमादिना (विभ. ३) पटिनिद्देसस्स अभिधम्मभाजनीयस्स पञ्हपुच्छकस्स च अभावा न निप्पदेसेन. अभिधम्मं पत्वा पन…पे… निप्पदेसतोव विभत्ता, तस्मा अयम्पि धम्मो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘‘अभिधम्मो’’ति वुच्चति निप्पदेसानं तिण्णम्पि नयानं अतिरेकपाळिभावतो विसेसपाळिभावतो चाति अधिप्पायो. सुत्तन्ते बावीसतिया इन्द्रियानं एकतो अनागतत्ता इन्द्रियविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि. ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ती’’तिआदिना पटिच्चसमुप्पादे तस्स तस्स पच्चयधम्मस्स पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयभावो उद्दिट्ठो, उद्दिट्ठधम्मानञ्च कुसलादिभावो पुच्छित्वा विस्सज्जेतब्बो, न चेत्थ ‘‘अविज्जासङ्खारा’’ति एवं वुत्तो उद्देसो अत्थीति पञ्हपुच्छकं नत्थि. सुत्तन्ते पञ्च सिक्खापदानि उद्दिट्ठानि पाणातिपाता वेरमणीतिआदीनि. सा पन वेरमणी यदि सभावकिच्चादिवसेन विभजीयेय्य, ‘‘आरति विरती’’तिआदिना अभिधम्मभाजनीयमेव होति. अथापि चित्तुप्पादवसेन विभजीयेय्य, तथापि अभिधम्मभाजनीयमेव होति. अञ्ञो पन वेरमणीनं विभजितब्बप्पकारो नत्थि, येन पकारेन सुत्तन्तभाजनीयं वत्तब्बं सिया. तस्मा सिक्खापदविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि.
वचनत्थतो अभिधम्मे ञाते परिच्छेदतो ञापेतुं आह ‘‘पकरणपरिच्छेदतो’’तिआदि. कतिपयाव पञ्हवारा अवसेसाति धम्महदयविभङ्गे अनागता हुत्वा महाधम्महदये आगता धम्महदयविभङ्गवचनवसेन अवसेसा कतिपयाव पञ्हवाराति अत्थो. एत्थेव सङ्गहिताति ‘‘अपुब्बं नत्थी’’ति वुत्तं. अप्पमत्तिकाव तन्ति अवसेसाति धम्महदयविभङ्गे अनागन्त्वा महाधम्महदये आगततन्तितो यदि पथवीआदीनं वित्थारकथा महाधातुकथा रूपकण्डधातुविभङ्गादीसु, अथ धातुकथाय वित्थारकथा धातुकथाय अनागन्त्वा महाधातुकथाय आगततन्ति अप्पमत्तिकावाति अधिप्पायो.
यं पन वुत्तं ‘‘सावकभासितत्ता छड्डेथ न’’न्ति, तं बुद्धभासितभावदस्सनेन पटिसेधेतुं ‘‘सम्मासम्बुद्धो ही’’तिआदिमाह. चतूसु पञ्हेसूति ‘‘उपलब्भति नुपलब्भती’’ति पटिञ्ञाय गहिताय पटिक्खेपगहणत्थं ‘‘यो सच्चिकट्ठो’’ति वुत्तं सच्चिकट्ठं निस्सयं कत्वा उपादाय पवत्ता द्वेपि पञ्चका एको पञ्हो, ‘‘सब्बत्था’’ति सरीरं सब्बं वा देसं उपादाय पवत्ता एको, ‘‘सब्बदा’’ति कालमुपादाय एको, ‘‘सब्बेसू’’ति यदि खन्धायतनादयो गहिता, ते उपादाय पवत्ता, अथ पन ‘‘यो सच्चिकट्ठो सब्बत्थ सब्बदा’’ति एतेहि न कोचि सच्चिकट्ठो देसो कालो वा अग्गहितो अत्थि, ते पन सामञ्ञवसेन गहेत्वा अनुयोगो कतो, न भेदवसेनाति भेदवसेन गहेत्वा अनुयुञ्जितुं ‘‘सब्बेसू’’ति वुत्ता सच्चिकट्ठदेसकालप्पदेसे उपादाय च पवत्ता एकोति एतेसु चतूसु. द्विन्नं पञ्चकानन्ति एत्थ ‘‘पुग्गलो उपलब्भति…पे… मिच्छा’’ति एकं, ‘‘पुग्गलो नुपलब्भति…पे… मिच्छा’’ति (कथा. १८) एकं, ‘‘त्वं चे पन मञ्ञसि…पे… इदं ते मिच्छा’’ति (कथा. ३) एकं, ‘‘एसे चे दुन्निग्गहिते…पे… इदं ते मिच्छा’’ति एकं, ‘‘न हेवं निग्गहेतब्बे, तेन हि यं निग्गण्हासि…पे… सुकता पटिपादना’’ति (कथा. १०) एकन्ति एवं निग्गहकरणं, पटिकम्मकरणं, निग्गहस्स सुनिग्गहभावं इच्छतो पटिञ्ञाठपनेन पटिकम्मवेठनं, पटिकम्मस्स दुप्पटिकम्मभावं इच्छतो तंनिदस्सनेन निग्गहस्स दुन्निग्गहभावदस्सनेन निग्गहनिब्बेठनं, अनिग्गहभावारोपनादिना छेदोति अयं एको पञ्चको, यो अट्ठकथायं अनुलोमपञ्चकपटिकम्मचतुक्कनिग्गहचतुक्कउपनयनचतुक्कनिगमनचतुक्क नामेहि सकवादिपुब्बपक्खे अनुलोमपच्चनीकपञ्चकोति वुत्तो, परवादिपुब्बपक्खे च एवमेव पच्चनीयानुलोमपञ्चकोति वुत्तो. एवं द्वे पञ्चका वेदितब्बा. एवं सेसपञ्हेसुपीति अट्ठ पञ्चका अट्ठमुखा वादयुत्तीति वुत्ता. युत्तीति उपायो, वादस्स युत्ति वादयुत्ति, वादप्पवत्तनस्स उपायोति अत्थो.
अनुलोमपच्चनीकपञ्चके आदिनिग्गहं दस्सेत्वा पच्चनीयानुलोमपञ्चके च आदिनिग्गहमेव दस्सेत्वा मातिकं दीपेतुं ‘‘सा पनेसा’’तिआदिमाह. पुग्गलोति अत्ता सत्तो जीवो. उपलब्भतीति पञ्ञाय उपगन्त्वा लब्भति. सच्चिकट्ठपरमट्ठेनाति मायामरीचिआदयो विय नाभूताकारेन, अनुस्सवादीहि गहेतब्बा विय न अनुत्तमत्थभावेन, अथ खो भूतेन उत्तमत्थभावेन उपलब्भतीति पुच्छति. इतरो तादिसं इच्छन्तो पटिजानाति. पुन यो सच्चिकट्ठपरमट्ठेन उपलब्भति, सो सच्चिकट्ठपरमट्ठतो अञ्ञो तदाधारो, अञ्ञत्र वा तेहि, तेसं वा आधारभूतो, अनञ्ञो वा ततो रुप्पनादिसभावतो सप्पच्चयादिसभावतो वा उपलब्भमानो आपज्जतीति अनुयुञ्जति ‘‘यो सच्चिकट्ठो…पे… परमट्ठेना’’ति. इतरो पुग्गलस्स रूपादीहि अञ्ञत्तं अनञ्ञत्तञ्च अनिच्छन्तो ‘‘न हेव’’न्ति पटिक्खिपति. पुन सकवादी पटिञ्ञाय एकत्तापन्नं अप्पटिक्खिपितब्बं पटिक्खिपतीति कत्वा निग्गहं आरोपेन्तो आह ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति. ‘‘पुग्गलो नुपलब्भती’’ति पुट्ठो सकवादी पुग्गलदिट्ठिं पटिसेधेन्तो ‘‘आमन्ता’’ति पटिजानाति. पुन इतरो यो सच्चिकट्ठेन नुपलब्भति पुग्गलो, सो सच्चिकट्ठपरमट्ठतो अञ्ञो वा अनञ्ञो वा नुपलब्भतीति आपज्जति अञ्ञस्स पकारस्स अभावाति अनुयुञ्जति ‘‘यो सच्चिकट्ठो…पे… परमट्ठेना’’ति. यस्मा पन पुग्गलो सब्बेन सब्बं नुपलब्भति, तस्मा तस्स अञ्ञत्तानञ्ञत्तानुयोगो अननुयोगो पुग्गललद्धिं पटिसेधेन्तस्स अनापज्जनतोति ‘‘न हेव’’न्ति पटिक्खिपति. इतरो पटिञ्ञाय आपज्जनलेसमेव पस्सन्तो अविपरीतं अत्थं असम्बुज्झन्तोयेव निग्गहं आरोपेति ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति.
इतीति यं दिस्वा मातिका ठपिता, एवं देसितत्ताति अधिप्पायो. यथा किन्ति येन पकारेन बुद्धभासितं नाम जातं, तं निदस्सनं किन्ति अत्थो. यतोनिदानन्ति यंकारणा छअज्झत्तिकबाहिरायतनादिनिदानन्ति अत्थो. पपञ्चसञ्ञासङ्खाति तण्हामानदिट्ठिपपञ्चसम्पयुत्ता सञ्ञाकोट्ठासा. समुदाचरन्तीति अज्झाचरन्ति. एत्थ चेति एतेसु आयतनादीसु तण्हामानदिट्ठीहि अभिनन्दितब्बं अभिवदितब्बं अज्झोसितब्बञ्च नत्थि चे. ननु नत्थियेव, कस्मा ‘‘नत्थि चे’’ति वुत्तन्ति? सच्चं नत्थि, अप्पहीनाभिनन्दनाभिवदनज्झोसानानं पन पुथुज्जनानं अभिनन्दितब्बादिप्पकारानि आयतनादीनि होन्तीति तेसं न सक्का ‘‘नत्थी’’ति वत्तुं, पहीनाभिनन्दनादीनं पन सब्बथा नत्थीति ‘‘नत्थि चे’’ति वुत्तं. एसेवन्तोति अभिनन्दनादीनं नत्थिभावकरो मग्गो तप्पटिप्पस्सद्धिभूतं फलं वा रागानुसयादीनं अन्तो अवसानं, अप्पवत्तीति अत्थो.
जानं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानितब्बं जानाति. न हि पदेसञाणवा जानितब्बं सब्बं जानातीति. पस्सं पस्सतीति दिब्बचक्खुपञ्ञाचक्खुधम्मचक्खुबुद्धचक्खुसमन्तचक्खुसङ्खातेहि पञ्चहि चक्खूहि पस्सितब्बं पस्सति. अथ वा जानं जानातीति यथा अञ्ञे सविपल्लासा कामरूपपरिञ्ञावादिनो जानन्तापि विपल्लासवसेन जानन्ति, न एवं भगवा, भगवा पन पहीनविपल्लासत्ता जानन्तो जानातियेव, दिट्ठिदस्सनस्स च अभावा पस्सन्तो पस्सतियेवाति अत्थो. चक्खुभूतोति पञ्ञाचक्खुमयत्ता सत्तेसु च तदुप्पादनतो लोकस्स चक्खुभूतो. ञाणभूतोति एतस्स च एवमेव अत्थो दट्ठब्बो. धम्मा बोधिपक्खिया. ब्रह्मा मग्गो, तेहि उप्पन्नत्ता लोकस्स च तदुप्पादनतो तब्भूतो. वत्ताति चतुसच्चधम्मे वदतीति वत्ता. पवत्ताति चिरं सच्चप्पटिवेधं पवत्तेन्तो वदतीति पवत्ता. अत्थस्स निन्नेताति अत्थं उद्धरित्वा दस्सेता, परमत्थं वा निब्बानं पापयिता. अमतस्स दाताति अमतसच्छिकिरियं सत्तेसु उप्पादेन्तो अमतं ददातीति अमतस्स दाता. बोधिपक्खियधम्मानं तदायत्तभावतो धम्मस्सामी. सुवण्णालिङ्गन्ति सुवण्णमयं आलिङ्गं खुद्दकमुदिङ्गं. सुपुप्फितसतपत्तपदुममिव सस्सिरिकं ससोभं सुपुप्फितसतपत्तसस्सिरिकं.
अनुमोदितकालतो पट्ठाय…पे… बुद्धभासितं नाम जातन्ति एतेन अनुमोदना बुद्धभासितभावस्स कारणन्ति अयमत्थो वुत्तो विय दिस्सति, एवञ्च सति कथावत्थुस्स बुद्धभासितभावो न सिया अननुमोदितत्ता, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो – ‘‘महाकच्चायनो एवं विभजिस्सती’’ति दिस्वा भगवा मातिकं निक्खिपित्वा विहारं पविट्ठो, तथेव च थेरो भगवता दिन्ननयेन ठपितमातिकाय विभजीति बुद्धभासितं नाम जातं, तं पन अनुमोदनाय पाकटं जातन्ति एतमत्थं सन्धाय ‘‘एवं सत्थारा…पे… नाम जात’’न्ति वुत्तन्ति.
इदानि पाळिया सन्निवेसं दस्सेतुं ‘‘तत्थ धम्मसङ्गणीपकरणे’’तिआदिमाह. कामावचरकुसलतो अट्ठाति कामावचरकुसले चत्तारो खन्धे गहेत्वा ततो अट्ठ चित्तानि उद्धरति. पठमा विभत्तीतिपि वदन्ति. एकूननवुति चित्तानीति यत्थ एतानि चित्तानि विभत्तानि, ते पाळिप्पदेसा ‘‘एकूननवुति चित्तानी’’ति वुत्ता. तेसञ्च समुदायो चित्तविभत्ति, तस्मा उपपन्नमेतं ‘‘एकूननवुति चित्तानि चित्तविभत्ती’’ति. मातिकञ्च उद्दिसित्वा तत्थ एकेकं पदं उद्धरित्वा यस्मा चित्तानि विभत्तानि, तस्मा मातिकापि चित्तविभत्तिअन्तोगधायेवाति चित्तुप्पादकण्डं मातिकापदभाजनीयवसेन दुविधन्ति इदम्पि वचनं युज्जति.
मूलतोति ‘‘तीणि कुसलमूलानी’’तिआदिना (ध. स. ९८५) कुसलादीनं मूलवसेन सङ्खिपित्वा वचनं. ‘‘वेदनाक्खन्धो’’तिआदिना खन्धतो. ‘‘कायकम्म’’न्तिआदिना द्वारतो. ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदिना (ध. स. ९८८) भूमितो. अत्थोति हेतुफलं. धम्मोति हेतु. ‘‘तीणि कुसलमूलानि तीणि अकुसलमूलानी’’तिआदिना (ध. स. ९८५-९८६) हेतुवसेन सङ्गहो धम्मतो निक्खेपो. ‘‘तंसम्पयुत्तो, तंसमुट्ठाना तदेकट्ठा च किलेसा’’तिआदिना (ध. स. ९८५-९८६) हेतुफलवसेन सङ्गहो अत्थतो निक्खेपो. अथ वा धम्मोति भासितो. अत्थोति भासितत्थो. ‘‘तयो कुसलहेतू’’ति (ध. स. १०५९) धम्मो. ‘‘तत्थ कतमे तयो कुसलहेतू अलोभो’’तिआदि (ध. स. १०६०) अत्थो, सो च धम्मो. ‘‘तत्थ कतमो अलोभो’’तिआदि (ध. स. १०६१) अत्थोति एवं अत्थधम्मवसेन निक्खेपो वेदितब्बो. नामतोति ‘‘तीणि कुसलमूलानी’’ति वुत्तधम्मानं अलोभोतिआदिनामवसेन. लिङ्गतोति उद्दिट्ठस्स एकस्सेव धम्मस्स ‘‘अलोभो अलुब्भना अलुब्भितत्त’’न्ति (ध. स. १०६१) पुरिसादिलिङ्गवसेन निक्खेपो.
गणनचारन्ति गणनप्पवत्तिं. समानेन्तीति समानं करोन्ति पूरेन्ति, तथा समानेतब्बन्ति एत्थापि. ‘‘विज्जाभागिनो अविज्जाभागिनो’’ति (ध. स. दुकमातिका १०१) एवमादीसु एत्थ विञ्ञातेसु आभिधम्मिकत्थेरा सुत्तन्तं सुणन्ता चिन्तेन्ता च सुत्तन्तेसु ‘‘विज्जाभागिनो’’तिआदीसु आगतेसु अत्थस्स विञ्ञातत्ता न किलमन्तीति एतमत्थं सन्धाय वुत्तं ‘‘आभिधम्मिकत्थेरानं…पे… अकिलमत्थं ठपिता’’ति.
अनमतग्गोति अञ्ञातग्गो. खन्धन्तरन्ति खन्धनानत्तं, खन्धमेव वा. गहेतुं असक्कुणेय्यत्ता सण्हं, सुखुमाय पञ्ञाय गहेतब्बतो सुखुमञ्च धम्मं सण्हसुखुमधम्मं. बलवता ञाणवेगेन पवत्तत्ता बलवतो ञाणवेगस्स निमित्तभावतो च बलवं. गम्भीरमेव गम्भीरगतं, गम्भीरानि वा गतानि गमनानि एतस्स सन्तीति गम्भीरगतं. यथानुपुब्बन्ति यथानुपुब्बेन. निखिलेनाति निरवसेसेन देसितं, पञ्चखिलरहितेन वा भगवता देसितं. रूपगतंवाति हत्थगतं रूपं विय चक्खुना. ‘‘पटिवेधञाणेन समन्तपट्ठानं यो पस्सति, सो अत्थेव, नो नत्थी’’ति अत्तानं सन्धाय थेरो वदतीति.
खुद्दकवत्थुविभङ्गे आगतेसु एकाधिकेसु अट्ठसु किलेससतेसु अट्ठसततण्हाविचरितानि अपनेत्वा सेसा द्वासट्ठि दिट्ठियो च उप्पन्नानुप्पन्नभावेन दिगुणितानि दियड्ढकिलेससहस्सानि दसाधिकानि होन्ति, अप्पकं पन ऊनमधिकं वा न गणनूपगं होतीति ‘‘दियड्ढकिलेससहस्स’’न्ति वुत्तं. इतरेसं अतीतादिभावामसना अग्गहणं खेपने दट्ठब्बं.
मेचकपटाति नीलनिभा पटा. चित्तसमुट्ठाना वण्णधातूति चित्तपच्चयउतुसमुट्ठाना वण्णधातूति अत्थो गहेतब्बो. कस्मा? न हि चित्तसमुट्ठानं रूपं बहि निगच्छतीति, चित्तसमुट्ठानरूपपरम्पराय आगतत्ता पन एवं वुत्तं. अथ वा चित्तसमुट्ठाना वण्णधातूति एत्थ पच्चयउतुसद्दानं लोपं कत्वा सोयेव पुब्बे वुत्तो अत्थो सुवण्णता सुस्सरता विय. एत्थ हि ‘‘सुस्सरता’’ति उपादिन्नकाधिकारे आगतं, न च सद्दो उपादिन्नको अत्थि, तस्मा उपादिन्नकरूपओट्ठतालुआदिनिस्सयत्ता एवं वुत्तन्ति, एवमेत्थापि चित्तपच्चयउतुसमुट्ठानं सन्धाय ‘‘चित्तसमुट्ठाना वण्णधातू’’ति वदति.
कायसक्खिन्ति पच्चक्खं. दन्तावरणन्ति ओट्ठद्वयं. मुखादानन्ति मुखविवरं. सिलिट्ठन्ति संगतं सुसण्ठितं. सरे निमित्तं गहेत्वाति ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति धम्मस्सरवसेन निमित्तं गहेत्वा, न किलेसानुब्यञ्जनवसेन. एकप्पहारेनाति एत्थ पहारोति दिवसस्स ततियो भागो वुच्चति. एवं सन्तेति पुब्बे वुत्तमग्गहेत्वा वाचनामग्गस्स थेरप्पभवत्तवचनमेव गहेत्वा तेन पुरिमवचनञ्च पटिक्खिपन्तो चोदेति.
तेनेतमेतस्साति विनयस्स. अत्तत्थपरत्थादिभेदेति यो तं सुत्तं सज्झायति सुणाति वाचेति चिन्तेति देसेति, सुत्तेन सङ्गहितो सीलादिअत्थो तस्सपि होति, तेन परस्स साधेतब्बतो परस्सपि होतीति तदुभयं तं सुत्तं सूचेति दीपेति. तथा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकत्थे लोकियलोकुत्तरत्थेति एवमादिभेदे अत्थे आदिसद्देन सङ्गण्हाति. अत्थसद्दो चायं हितपरियायवचनं, न भासितत्थवचनं. यदि सिया, सुत्तं अत्तनोपि भासितत्थं सूचेति परसुत्तस्सपीति अयमत्थो सिया, सुत्तेन च यो अत्थो पकासितो, सो तस्सेव होतीति न तेन परत्थो सूचितो होति, तेन च सूचेतब्बस्स परत्थस्स निवत्तेतब्बस्स अभावा अत्तग्गहणं न कत्तब्बं, अत्तत्थपरत्थविनिमुत्तस्स भासितत्थस्स अभावा आदिग्गहणञ्च न कत्तब्बं, तस्मा यथावुत्तस्स अत्थस्स सुत्ते असम्भवतो सुत्ताधारस्स पुग्गलस्स वसेन अत्तत्थपरत्था वुत्ता.
अथ वा सुत्तं अनपेक्खित्वा ये अत्तत्थादयोपि अत्थप्पभेदा वुत्ता निद्देसे (महानि. ६९; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) ‘‘अत्तत्थो परत्थो उभयत्थो दिट्ठधम्मिको अत्थो सम्परायिको अत्थो उत्तानो अत्थो गम्भीरो अत्थो गुळ्हो अत्थो पटिच्छन्नो अत्थो नेय्यो अत्थो नीतो अत्थो अनवज्जो अत्थो निक्किलेसो अत्थो वोदानो अत्थो परमत्थो अत्थो’’ति, ते सुत्तं सूचेतीति अत्थो. अथ वा ‘‘अत्तना च अप्पिच्छो होती’’ति अत्तत्थं, ‘‘अप्पिच्छकथञ्च परेसं कत्ता होती’’ति परत्थं सूचेतीति. एवं ‘‘अत्तना च पाणातिपाता पटिविरतो होती’’तिआदिसुत्तानि (अ. नि. ४.९९) योजेतब्बानि. विनयाभिधम्मेहि च विसेसेत्वा सुत्तसद्दस्स अत्थो वत्तब्बो, तस्मा वेनेय्यज्झासयवसप्पवत्ताय देसनाय अत्तहितपरहितादीनि सातिसयं पकासितानि होन्ति, न आणाधम्मसभाववसप्पवत्तायाति इदमेव ‘‘अत्थानं सूचनतो सुत्त’’न्ति वुत्तं.
सुत्ते च आणाधम्मसभावा वेनेय्यज्झासयं अनुवत्तन्ति, न विनयाभिधम्मेसु विय वेनेय्यज्झासयो आणाधम्मसभावे अनुवत्तति, तस्मा वेनेय्यानं एकन्तहितपटिलाभसंवत्तनिका सुत्तन्तदेसना होतीति ‘‘सुवुत्ता चेत्थ अत्था’’तिआदि वुत्तं. पसवतीति फलति. ‘‘सुत्ताणा’’ति एतस्स अत्थं पकासेतुं ‘‘सुट्ठु च ने तायती’’ति वुत्तं. अत्तत्थपरत्थादिविधानेसु च सुत्तस्स पमाणभावो तेसञ्च सङ्गाहकत्तं योजेतब्बं, तदत्थप्पकासने पधानत्ता सुत्तस्स इतरेहि विसेसनञ्च. एतन्ति ‘‘अत्थानं सूचनतो’’तिआदिकं अत्थवचनं. एतस्साति सुत्तस्स.
अभिक्कमन्तीति एत्थ अभि-सद्दो कमनस्स वुद्धिभावं अतिरेकत्तं दीपेति. अभिक्कन्तेनाति च एत्थ कन्तिया अधिकत्तं विसेसभावन्ति युत्तं किरियाविसेसकत्ता उपसग्गस्स. अभिञ्ञाता, अभिराजा, अभिविनयेति एत्थ लक्खणपूजितपरिच्छिन्नेसु रत्तिआदीसु अभि-सद्दो वत्ततीति कथमेतं युज्जेय्याति? लक्खणकरणञाणपूजनपरिच्छेदकिरियादीपनतो ताहि च किरियाहि रत्तिराजविनयानं युत्तत्ता. भावनाफरणवुद्धीहि वुद्धिमन्तो. आरम्मणादीहीति आरम्मणसम्पयुत्तकम्मद्वारपटिपदादीहि. अविसिट्ठन्ति अञ्ञमञ्ञविसिट्ठेसु विनयसुत्तन्ताभिधम्मेसु अविसिट्ठं समानं पिटकसद्दन्ति अत्थो. यथावुत्तेनेवाति ‘‘एवं दुविधत्थेना’’तिआदिना नयेन.
कथेतब्बानं अत्थानं देसकायत्तेन आणादिविधिना अतिसज्जनं पबोधनं देसना. सासितब्बपुग्गलगतेन यथापराधादिना सासितब्बभावेन अनुसासनं विनयनं सासनं. कथेतब्बस्स संवरासंवरादिनो अत्थस्स कथनं वचनपटिबद्धकरणं कथा. भेद-सद्दो विसुं विसुं योजेतब्बो ‘‘देसनाभेदं सासनभेदं कथाभेदञ्च यथारहं परिदीपये’’ति. भेदन्ति नानत्तं, नानाकरणन्ति अत्थो. सिक्खा च पहानानि च गम्भीरभावो च सिक्खापहानगम्भीरभावं, तञ्च परिदीपये. यन्ति परियत्तिआदिं. यथाति उपारम्भादिहेतु परियापुणनादिप्पकारेहि.
तीसुपि चेतेसु एते धम्मत्थदेसनापटिवेधाति एत्थ तन्तिअत्थो तन्तिदेसना तन्तिअत्थपटिवेधो च तन्तिविसया होन्तीति विनयपिटकादीनं अत्थदेसनापटिवेधाधारभावो युत्तो, पिटकानि पन तन्तियोयेवाति धम्माधारभावो कथं युज्जेय्याति? तन्तिसमुदायस्स अवयवतन्तिया आधारभावतो, धम्मादीनञ्च दुक्खोगाहभावतो तेहि विनयादयो गम्भीराति विनयादीनञ्च चतुब्बिधो गम्भीरभावो वुत्तो, तस्मा ‘‘धम्मादयो एव दुक्खोगाहत्ता गम्भीरा, न विनयादयो’’ति न चोदेतब्बमेतं. तत्थ पटिवेधस्स दुक्करभावतो धम्मत्थानं, देसनाञाणस्स दुक्करभावतो देसनाय च दुक्खोगाहभावो वेदितब्बो. पटिवेधस्स पन उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता तब्बिसयञाणुप्पत्तिया च दुक्करभावतो दुक्खोगाहता वेदितब्बा.
हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदाति एतेन वचनत्थेन धम्मस्स हेतुभावो कथं ञातब्बोति? ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’ति एतस्स समासपदस्स अवयवपदत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुम्हि ञाण’’न्ति वुत्तत्ता. ‘‘धम्मे पटिसम्भिदा’’ति एत्थ हि ‘‘धम्मे’’ति एतस्स अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुम्ही’’ति वुत्तं, ‘‘पटिसम्भिदा’’ति एतस्स च अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘ञाण’’न्ति, तस्मा हेतुधम्मसद्दा एकत्था ञाणपटिसम्भिदासद्दा चाति इममत्थं दस्सेन्तेन साधितो धम्मस्स हेतुभावो. अत्थस्स हेतुफलभावो च एवमेव दट्ठब्बो. यथाधम्मन्ति एत्थ धम्म-सद्दो हेतुं हेतुफलञ्च सब्बं गण्हाति. सभाववाचको हेस, न परियत्तिहेतुभाववाचको, तस्मा यथाधम्मन्ति यो यो अविज्जासङ्खारादिधम्मो, तस्मिं तस्मिन्ति अत्थो. धम्माभिलापोति अत्थब्यञ्जनको अविपरीताभिलापो. एतेन ‘‘तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१८-७२०) एत्थ वुत्तधम्मनिरुत्तिं दस्सेति. अनुलोमादिवसेन वा कथनन्ति एतेन तस्सा धम्मनिरुत्तिया अभिलापं कथनं तस्स वचनस्स पवत्तनं दस्सेति. अधिप्पायोति एतेन ‘‘देसनाति पञ्ञत्ती’’ति एतं वचनं धम्मनिरुत्ताभिलापं सन्धाय वुत्तं, न तब्बिनिमुत्तं पञ्ञत्तिं सन्धायाति दस्सेति.
सो च लोकियलोकुत्तरोति एवं वुत्तं अभिसमयं येन पकारेन अभिसमेति, यञ्च अभिसमेति, यो च तस्स सभावो, तेहि पाकटं कातुं ‘‘विसयतो असम्मोहतो च अत्थादिअनुरूपं धम्मादीसु अवबोधो’’ति आह. तत्थ हि विसयतो अत्थादिअनुरूपं धम्मादीसु अवबोधो अविज्जादिधम्मसङ्खारादिअत्थतदुभयपञ्ञापनारम्मणो लोकियो अभिसमयो. असम्मोहतो अत्थादिअनुरूपं धम्मादीसु अवबोधो निब्बानारम्मणो मग्गसम्पयुत्तो यथावुत्तधम्मत्थपञ्ञत्तीसु सम्मोहविद्धंसनो लोकुत्तरो अभिसमयोति. अभिसमयतो अञ्ञम्पि पटिवेधत्थं दस्सेतुं ‘‘तेसं तेसं वा’’तिआदिमाह. ‘‘पटिवेधनं पटिवेधो’’ति इमिना हि वचनत्थेन अभिसमयो, पटिविज्झीयतीति पटिवेधोति इमिना तंतंरूपादिधम्मानं अविपरीतसभावो च पटिवेधोति युज्जति.
यथावुत्तेहि धम्मादीहि पिटकानं गम्भीरभावं दस्सेतुं ‘‘इदानि यस्मा एतेसु पिटकेसू’’तिआदिमाह. यो चेत्थाति एतेसु तंतंपिटकगतेसु धम्मादीसु यो पटिवेधो एतेसु च पिटकेसु तेसं तेसं धम्मानं यो अविपरीतसभावोति योजेतब्बो. दुक्खोगाहता च वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. अयं पनेत्थ विसेसो ‘‘अविपरीतसभावसङ्खातो पटिवेधो दुब्बिञ्ञेय्यताय एव दुक्खोगाहो’’ति.
यन्ति परियत्तिदुग्गहणं सन्धाय वुत्तं. अत्थन्ति भासितत्थं पयोजनत्थञ्च. न उपपरिक्खन्तीति न विचारेन्ति. न निज्झानं खमन्तीति निज्झानपञ्ञं न खमन्ति, निज्झायित्वा पञ्ञाय दिस्वा रोचेत्वा न गहेतब्बा होन्तीति अधिप्पायो. इतीति एवं एताय परियत्तिया वादप्पमोक्खानिसंसा अत्तनो उपरि परेहि आरोपितवादस्स निग्गहस्स पमोक्खप्पयोजना हुत्वा धम्मं परियापुणन्ति. वादप्पमोक्खोति वा निन्दापमोक्खो. यस्स चत्थायाति यस्स च सीलादिपरिपूरणस्स अनुपादाविमोक्खस्स वा अत्थाय. धम्मं परियापुणन्तीति ञायेन परियापुणन्तीति अधिप्पायो. अस्साति अस्स धम्मस्स. नानुभोन्तीति न विन्दन्ति. तेसं ते धम्मा दुग्गहितत्ता उपारम्भमानदप्पमक्खपलासादिहेतुभावेन दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति. भण्डागारे नियुत्तो भण्डागारिको, भण्डागारिको वियाति भण्डागारिको, धम्मरतनानुपालको. अञ्ञं अत्थं अनपेक्खित्वा भण्डागारिकस्सेव सतो परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति.
तासंयेवाति अवधारणं पापुणितब्बानं छळभिञ्ञाचतुपटिसम्भिदानं विनये पभेदवचनाभावं सन्धाय वुत्तं. वेरञ्जकण्डे हि तिस्सो विज्जाव विभत्ताति. दुतिये तासंयेवाति अवधारणं चतस्सो पटिसम्भिदा अपेक्खित्वा कतं, न तिस्सो विज्जा. ता हि छसु अभिञ्ञासु अन्तोगधाति सुत्ते विभत्तायेवाति. ञत्वा सङ्गय्हमानन्ति योजना. तेसन्ति तेसं पिटकानं. सब्बम्पीति सब्बम्पि बुद्धवचनं.
अत्थानुलोमनामतो अनुलोमिको. अनुलोमिकत्तंयेव विभावेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदि वुत्तं. एकनिकायम्पीति एकसमूहम्पि. पोणिका च चिक्खल्लिका च खत्तिया, तेसं निवासो पोणिकनिकायो चिक्खल्लिकनिकायो च. एवं धम्मक्खन्धतो चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानीति बुद्धवचनपिटकादीनि निट्ठापेत्वा अनेकच्छरियपातुभावपटिमण्डिताय सङ्गीतिया पठमबुद्धवचनादिको सब्बो वुत्तप्पभेदो अञ्ञोपि उद्दानसङ्गहादिभेदो सङ्गीतिया ञायतीति एतस्स दस्सनत्थं ‘‘एवमेतं सब्बम्पी’’तिआदि आरद्धं. अयं अभिधम्मो पिटकतो अभिधम्मपिटकन्तिआदिना पिटकादिभावदस्सनेनेव मज्झिमबुद्धवचनभावो तथागतस्स च आदितो आभिधम्मिकभावो दस्सितोति वेदितब्बो.
एत्थ सिया ‘‘यदि तथागतभासितभावो अभिधम्मस्स सिद्धो सिया, मज्झिमबुद्धवचनभावो च सिद्धो भवेय्य, सो एव च न सिद्धो’’ति तस्स विनयादीहि बुद्धभासितभावं साधेतुं वत्थुं दस्सेन्तो ‘‘तं धारयन्तेसु भिक्खूसू’’तिआदिमाह. सब्बसामयिकपरिसायाति सब्बनिकायिकपरिसाय पञ्चपि निकाये परियापुणन्तिया. न उग्गहितन्ति सकलस्स विनयपिटकस्स अनुग्गहितत्ता आह. विनयमत्तं उग्गहितन्ति विभङ्गद्वयस्स उग्गहितत्ता आह. विनयं अविवण्णेतुकामताय ‘‘अभिधम्मं परियापुणस्सू’’ति भणन्तस्स अनापत्तिं, अभिधम्मे अनोकासकतं भिक्खुं पञ्हं पुच्छन्तिया पाचित्तियञ्च वदन्तेन भगवता अभिधम्मस्स बुद्धभासितभावो दीपितो बुद्धभासितेहि सुत्तादीहिसह वचनतो, बाहिरकभासितेसु च ईदिसस्स वचनस्स अभावा.
इतोपि बलवतरं आभिधम्मिकस्स साधुकारदानेन विचिकिच्छाविच्छेदस्स कतत्ता. कम्मतो अञ्ञं कम्मं कम्मन्तरं, तं कामावचरादिं रूपावचरादिभावेन, कण्हविपाकादिं सुक्कविपाकादिभावेन कथेन्तो आलोळेति.
जिनचक्केति जिनसासने. विसंवादेतीति विप्पलम्भेति. भेदकरवत्थूसु एकस्मिन्ति ‘‘भासितं लपितं तथागतेन अभासितं अलपितं तथागतेनाति दीपेती’’ति एकस्मिं सन्दिस्सति. उत्तरिपि एवं वत्तब्बो…पे… न अञ्ञेसं विसयो…पे… निदानकिच्चं नाम नत्थीति अपाकटानं कालदेसदेसकपरिसानं पाकटभावकरणत्थं तदुपदेससहितेन निदानेन भवितब्बं, अञ्ञेसं अविसयत्ता देसको पाकटो, ओक्कन्तिकालादीनं पाकटत्ता कालो च, देवलोके देसितभावस्स पाकटत्ता देसपरिसा च पाकटाति किं निदानकिच्चं सियाति.
यत्थ खन्धादयो निप्पदेसेन विभत्ता, सो अभिधम्मो नाम, तस्मा तस्स निदानेन खन्धादीनं निप्पदेसतोपि पटिविद्धट्ठानेन भवितब्बन्ति अधिप्पायेन थेरो ‘‘महाबोधिनिदानो अभिधम्मो’’ति दस्सेति. ‘‘सो एवं पजानामि सम्मादिट्ठिपच्चयापि वेदयित’’न्तिआदिना (सं. नि. ५.१२) नयेन पच्चयादीहि वेदनं उपपरिक्खन्तो खन्धादिपदेसानं वेदनाक्खन्धादीनं वसेन विहासि. धम्मेति कुसलादिअरणन्ते.
धम्मं परिवत्तेन्तोति साट्ठकथं पाळिं परिवत्तेन्तो एतं परवादीचोदनं पत्वा ‘‘अयं परवादी’’तिआदिमाह. अम्हादिसेसु निदानं जानन्तेसु पटिसरणेसु विज्जमानेसु अप्पटिसरणो अरञ्ञे कन्दन्तो विय निदानसब्भावे सक्खिभूतेसुपि अम्हेसु विज्जमानेसु असक्खिकं अड्डं करोन्तो विय होति, निदानस्स अत्थिभावम्पि न जानाति, ननु एतं निदानन्ति कथेन्तो एवमाह. एकमेवाति देसनानिदानमेव अज्झासयानुरूपेन देसितत्ता. द्वे निदानानीति अधिगन्तब्बदेसेतब्बधम्मानुरूपेन देसितत्ता. अभिधम्माधिगमस्स मूलं अधिगमं निदेतीति अधिगमनिदानं. बोधिअभिनीहारसद्धायाति याय सद्धाय दीपङ्करदसबलस्स सन्तिके बोधिया चित्तं अभिनीहरि पणिधानं अकासि.
सुमेधकथावण्णना
चतुरो च असङ्खियेति (बु. वं. अट्ठ. २.१-२) उद्धं आरोहनवसेन अतिक्कमित्वा अमरं नाम नगरं अहोसीति वचनसेसयोजना कातब्बा. दसहीति हत्थिअस्सरथभेरीसङ्खमुदिङ्गवीणागीतसम्मताळेहि ‘‘अस्नाथ पिवथ खादथा’’ति दसमेन सद्देन. ते पन एकदेसेन दस्सेतुं ‘‘हत्थिसद्द’’न्तिआदि वुत्तं. हत्थिसद्दन्ति करणत्थे उपयोगो दट्ठब्बो. भेरीसङ्खरथानञ्च सद्देहि अविवित्तन्ति वा घोसितन्ति वा योजेतब्बं. हत्थिसद्दन्ति वा हत्थिसद्दवन्तं नगरं. खादथ पिवथ चेवाति इति-सद्दो ञातत्थत्ता अप्पयुत्तो दट्ठब्बो.
सब्बङ्गसम्पन्नं उय्यानपोक्खरणीआदिसम्पन्नत्ता. लक्खणेति इत्थिलक्खणे पुरिसलक्खणे च. इतिहासेति पोराणे. सधम्मेति अत्तनो तेविज्जधम्मे च यञ्ञविधिआदिके च. पारमिन्ति पारञाणं पाराधिगमं गतो. चिन्तेसहन्ति चिन्तेसिं अहं सुमेधभूतोति सत्था वदति. अत्थि हेहितीति सो विज्जमानो भविस्सति. न हेतुयेति अभवितुं. एवमेवाति एवमेवं. न गवेसतीति न गन्तुं एसति न इच्छति नानुगच्छति वा. धोवेति धोवन्ते. सेरीति सायत्तिको. सयंवसीति सवसो. महाचोरसमो वियाति कायसारागवसेन दुच्चरितानेसनेहि कुसलभण्डच्छेदना. नाथाति नाथवन्तो. पञ्चदोसविवज्जितन्ति एवमादिकस्स अत्थो केसुचि अट्ठकथापोत्थकेसु लिखितोति कत्वा न वक्खाम.
सासनेति एत्थ तापससासनं झानाभिञ्ञा च. वसीभूतस्स सतो. मयि एवंभूते दीपङ्करो जिनो उप्पज्जि. सोधेति जनो. अञ्जसं वटुमायनन्ति परियायवचनेहि मग्गमेव वदति. मा नं अक्कमित्थाति एत्थ नन्ति पदपूरणमत्ते निपातो. घातियामहन्ति एत्थ च अ-इति च हं-इति च निपाता, अहं-इति वा एको निपातो सानुनासिको कतो. आहुतीनन्ति दक्खिणाहुतीनं. मन्ति मम, मं वा अब्र्वि.
कप्पे अतिक्कमित्वा वुत्तेपि बोधिम्हि मातादिसंकित्तने सङ्गण्हितुं ‘‘बोधि तस्स भगवतो’’तिआदिमाह. सुखेनाति उत्तमेन सुखेन. असमोति तापसेहि असमो. अभिञ्ञासुखतोपि विसिट्ठं ईदिसं बुद्धत्तब्याकरणजं सुखं अलभिं. याति यानि निमित्तानि. आभुजतीति आवत्तति. अभिरवन्तीति सद्दं करोन्ति. छुद्धाति निक्खन्ता. नुद्धंसतीति न उद्धं गच्छति. उभयन्ति उभयवचनं. धुवसस्सतन्ति एकन्तसस्सतं, अविपरीतमेवाति अत्थो. आपन्नसत्तानन्ति गब्भिनीनं. यावतादस दिसा, तत्थ. धम्मधातुयाति धम्मधातुयं, सब्बेसु धम्मेसु विचिनामीति अत्थो.
यस्स सम्पुण्णो, तं वमतेव उदकं निस्सेसं. एतेति एकिस्सापि दानपारमिताय अनेकप्पकारताय बहुवचननिद्देसो कतो. पटिलग्गितं रक्खतीति वचनसेसो, भुम्मत्थे वा उपयोगो. चतूसु भूमीसूति पातिमोक्खादीसु संवरभूमीसु. अद्वेज्झमानसोति कदाचि खमनं कदाचि अक्खमनं, कस्सचि खमनं कस्सचि अक्खमनन्ति एवं द्वेधाभावं अनापन्नमानसो हुत्वा. सच्चस्स वीथि नाम दिट्ठादि च अदिट्ठादि च यथाभूतंव वत्थु. अधिट्ठानन्ति कुसलसमादानाधिट्ठानं, समादिन्नेसु कुसलेसु अचलता अधिट्ठानं नाम. पथविया उपेक्खनं नाम विकारानापत्ति. अञ्ञत्राति अञ्ञं. सभावरसलक्खणेति एत्थ भावोति अविपरीतता विज्जमानता, सह भावेन सभावो, अविपरीतो अत्तनो बोधिपरिपाचनकिच्चसङ्खातो रसो, अनवज्जवत्थुपरिच्चागादिसङ्खातं लक्खणञ्च सभावरसलक्खणं, ततो सम्मसतो. धम्मतेजेनाति ञाणतेजेन. चलताति चलताय कम्पनताय. सेसीति सयि. मा भाथाति मा भायित्थ. सब्बीतियोति सब्बा ईतियो उपद्दवा तं विवज्जन्तु.
सुमेधकथावण्णना निट्ठिता.
पवच्छतीति देति. योगेनाति उपायेन. समिंसूति सन्निपतिंसु. अप्पत्तमानसाति अप्पत्तअरहत्ता भिक्खू गरहिता भवन्ति. रित्ताति सुञ्ञा अन्तरहिता. सालकल्याणी नाम एको रुक्खो. बुद्धचक्कवत्तिकालेयेव किर एकाहेनेव उप्पज्जति.
लिङ्गसम्पत्तीति पुरिसलिङ्गता. हेतूति तिहेतुकपटिसन्धिता. गुणसम्पत्तीति अभिञ्ञासमापत्तिलाभिता. अधिकारोति बुद्धानं सक्कारकरणं. छन्दताति बुद्धत्तप्पत्तियं छन्दसमायोगो. सब्बङ्गसम्पन्नाति अट्ठङ्गानि समोधानेत्वा कतपणिधाना. पक्खिकाति पीठसप्पिका. पण्डकाति उभयलिङ्गरहिता. बोधिसत्ता च ब्रह्मलोकूपपत्तिपठमकप्पिकेसु कालेसु उभयलिङ्गरहिता होन्ति, न पन पण्डकपरियापन्नाति एतमत्थं दस्सेतुं ‘‘परियापन्ना न भवन्ती’’ति वुत्तं, यथावुत्तेसु वा दोसेसु सब्बेसु परियापन्ना न भवन्ति, बोधिसत्तेसु वा परियापन्ना तदन्तोगधा, परिच्छिन्नसंसारत्ता वा परियापन्ना बोधिसत्ता उभतोब्यञ्जनपण्डका न भवन्तीति अत्थो. सब्बत्थ सुद्धगोचरा यस्मा, तस्मा मिच्छादिट्ठिं न सेवन्ति. मिच्छादिट्ठिन्ति नत्थिकाहेतुकाकिरियदिट्ठिं. भवाभवेति खुद्दके चेव महन्ते च भवे. भोजपुत्तेति लुद्दके. लगनन्ति सङ्गो. अञ्ञथाति लीनता. गामण्डलाति गामदारका. रूपन्ति विप्पकारं. अयं ताव निदानकथा याय अभिधम्मस्स बुद्धभासिततासिद्धीति अत्थयोजना कातब्बा.
निदानकथावण्णना निट्ठिता.
१. चित्तुप्पादकण्डं
तिकमातिकापदवण्णना
इदानि पटिञ्ञातकथं कातुं ‘‘इदानि इति मे…पे… कथनोकासो सम्पत्तो’’तिआदिमाह. इतो पट्ठायाति कुसलधम्मपदतो पट्ठाय.
१. सब्बपदेहि लद्धनामोति तीसुपि पदेसु वेदनासद्दस्स विज्जमानत्ता तेन लद्धनामो सब्बपदेहि लद्धनामो होति. ननु सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्माति चत्तारि पदानि, एवं सेसेसुपीति द्वादसेतानि पदानि, न तीणीति वेदनासद्दस्स पदत्तयावयवत्तं सन्धाय ‘‘सब्बपदेही’’ति वुच्चेय्य, न युत्तं. ‘‘वेदनाया’’ति हि विसुं पदं न कस्सचि पदस्स अवयवो होति, नापि सुखादिपदभावं भजतीति तेन लद्धनामो कथं सब्बपदेहि लद्धनामो सियाति? अधिप्पेतप्पकारत्थगमकस्स पदसमुदायस्स पदत्ता. पज्जति अवबुज्झीयति एतेनाति हि पदं, ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’ति एतेन च पदसमुदायेन यथाधिप्पेतो अत्थो समत्तो विञ्ञायति, तस्मा सो पदसमुदायो ‘‘पद’’न्ति वुच्चति. एवं इतरेपि वेदितब्बा. तस्मा तेसं तिण्णं समुदायानं अवयवेन लद्धनामो सब्बपदेहि लद्धनामोति युत्तो.
गन्थतो च अत्थतो चाति एत्थ हेतुपदसहेतुकपदादीहि सम्बन्धत्ता गन्थतो च हेतुअत्थसहेतुकत्थादीहि सम्बन्धत्ता अत्थतो च अञ्ञमञ्ञसम्बन्धो वेदितब्बो. सहेतुकहेतुसम्पयुत्तदुका हि हेतुदुके हेतूहि सम्बन्धत्ता हेतुदुकसम्बन्धा, हेतुसहेतुकदुको हेतुदुकसहेतुकदुकसम्बन्धो उभयेकपदवसेन. तथा हेतुहेतुसम्पयुत्तदुको हेतुदुकहेतुसम्पयुत्तदुकसम्बन्धो, नहेतुसहेतुकदुको एकद्विपदवसेन हेतुदुकसहेतुकदुकसम्बन्धोति. कण्णिका वियाति पुप्फमयकण्णिका विय. घटा वियाति पुप्फहत्थकादीसु पुप्फादीनं समूहो विय. कण्णिकाघटादीसु हि पुप्फादीनि वण्टादीहि अञ्ञमञ्ञसम्बन्धानि होन्तीति तथासम्बन्धता एतेसं दुकानं वुत्ता. दुकसामञ्ञतोति अञ्ञेहि हेतुदुकादीहि दुकवसेन समानभावा. अञ्ञेहीति सारम्मणदुकादीहि. असङ्गहितो पदेसो येसं अत्थि, ते सप्पदेसा. येसं पन नत्थि, ते निप्पदेसा.
‘‘कच्चि नु भोतो कुसल’’न्ति एवं पुच्छितमेवत्थं पाकटं कत्वा पुच्छितुं ‘‘कच्चि भोतो अनामय’’न्ति वुत्तं, तस्मा कुसलसद्दो अनामयत्थो होति. बाहितिकसुत्ते (म. नि. २.३६१) भगवतो कायसमाचारादयो वण्णेन्तेन धम्मभण्डागारिकेन ‘‘यो खो, महाराज, कायसमाचारो अनवज्जो’’ति कुसलो कायसमाचारो वुत्तो. न हि भगवतो सुखविपाकं कम्मं अत्थीति सब्बसावज्जरहिता कायसमाचारादयो कुसलाति वुत्ता. कुसलेसु धम्मेसूति च बोधिपक्खियधम्मा ‘‘कुसला’’ति वुत्ता. ते च विपस्सनामग्गफलसम्पयुत्ता न एकन्तेन सुखविपाकायेवाति अनवज्जत्थो कुसलसद्दो. अङ्गपच्चङ्गानन्ति कुसलसद्दयोगेन भुम्मत्थे सामिवचनं, अङ्गपच्चङ्गानं वा नामकिरियापयोजनादीसूति अत्थो. नच्चगीतस्साति च सामिवचनं भुम्मत्थे, नच्चगीतस्स विसेसेसूति वा योजेतब्बं. कुसलानं धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढतीति पुञ्ञविपाकनिब्बत्तककम्मं ‘‘कुसल’’न्ति वुत्तं. धम्मा होन्तीति सुञ्ञधम्मत्ता सभावमत्ता होन्तीति अत्थो. एवं धम्मेसु धम्मानुपस्सीति एत्थापि सुञ्ञतत्थो धम्मसद्दो दट्ठब्बो.
सलयन्ति…पे… विद्धंसेन्तीति एत्थ पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं अत्थवचनं. अथ वा सलनस्स अत्थदीपनानि चलनादीनि तीणि तदङ्गप्पहानादीहि योजेतब्बानि. अप्पहीनभावेन सन्ताने सयमाना अकुसला धम्मा रागादिअसुचिसम्पयोगतो नानाविधदुक्खहेतुतो च कुच्छितेन आकारेन सयन्ति. ञाणविप्पयुत्तानम्पि ञाणं उपनिस्सयपच्चयो होतीति सब्बेपि कुसला धम्मा कुसेन ञाणेन पवत्तेतब्बाति कुसला. उप्पन्नंसानुप्पन्नंसभागेसु सङ्गहितत्ता उभयभागगतं संकिलेसपक्खं पहानानुप्पादनेहि लुनन्ति सम्मप्पधानद्वयं विय.
सत्तादिगाहकानं चित्तानं गोचरा सत्तादयो विय पञ्ञाय उपपरिक्खियमाना न निस्सभावा, किन्तु अत्तनो सभावं धारेन्तीति धम्मा. न च धारियमानसभावा अञ्ञो धम्मो नाम अत्थि. न हि रुप्पनादीहि अञ्ञे रूपादयो, कक्खळादीहि च अञ्ञे पथवीआदयो धम्मा विज्जन्तीति. अञ्ञथा पन अवबोधेतुं न सक्काति नामवसेन विञ्ञाताविञ्ञाते सभावधम्मे अञ्ञे विय कत्वा ‘‘अत्तनो सभावं धारेन्ती’’ति वुत्तं. सप्पच्चयधम्मेसु विसेसं दस्सेन्तो ‘‘धारीयन्ति वा पच्चयेही’’ति आह. धारीयन्तीति उपधारीयन्ति, लक्खीयन्तीति अत्थो.
अकुसलाति कुसलपटिसेधनमत्तं कुसलाभावमत्तवचनं तदञ्ञमत्तवचनं वा एतं न होति, किन्तु तप्पटिपक्खवचनन्ति दस्सेतुं ‘‘मित्तपटिपक्खा अमित्ता विया’’तिआदि वुत्तं. तप्पटिपक्खवचनता च अब्याकतततियरासिवचनेन विञ्ञायति. यदि हि कुसलाभावमत्तवचनं अकुसलसद्दो, तेन न कोचि धम्मो वुत्तोति अब्याकतवचनेनेव च ततियो रासि वुत्तो न सिया, कुसला चेव धम्मा अब्याकता चाति दुकोवायं आपज्जति, न तिको, एवञ्च सति अकुसलवचनेन न कोचि अत्थो. अथ सिया, ‘‘अनब्याकता’’ति च वत्तब्बं सिया कुसलानं विय अब्याकतानञ्च अभावमत्तसम्भवा, तस्मा अभावमत्तवचने अब्याकतभावमत्तं विय कुसलाभावमत्तं अकुसलं न कोचि रासीति ‘‘अब्याकता’’ति ततियो रासि न सिया. ततियरासिभावेन च अब्याकता वुत्ताति अकुसलो च एको रासीति विञ्ञायति. तस्मा नाभाववचनता, सभावधारणादिअत्थेन धम्मसद्देन समानाधिकरणभावतो च अकुसलसद्दस्स कुसलाभावमत्तवचनता न होति, नापि तदञ्ञमत्तवचनता ततियरासिवचनतो एव. यदि हि कुसलेहि अञ्ञे अकुसला चेतसिकेहि अञ्ञे अचेतसिका विय, कुसलाकुसलवचनेहि सब्बेसं धम्मानं सङ्गहितत्ता असङ्गहितस्स ततियरासिस्स अभावा चेतसिकदुको विय अयञ्च दुको वत्तब्बो सिया ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’ति, न ‘‘अब्याकता’’ति ततियो रासि वत्तब्बो, वुत्तो च सो, तस्मा न तदञ्ञमत्तवचनं अकुसलसद्दो, पारिसेसेन तप्पटिपक्खेसु अ-कारस्स पयोगदस्सनतो लोके ‘‘अमित्ता’’ति सासने ‘‘अलोभो’’ति इधापि तप्पटिपक्खवचनता अकुसलसद्दस्स सिद्धा, तत्थ निरुळ्हत्ता च न इतरवचनता, तप्पटिपक्खभावो च विरुद्धसभावत्ता तप्पहेय्यभावतो च वेदितब्बो, न कुसलविनासनतो. न हि कुसला अकुसलेहि पहातब्बा, महाबलवताय पन कुसलायेव पयोगनिप्फादिता सदानुसयिते अकुसले तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदवसेन पजहन्तीति.
न ब्याकताति अकथिता. कथं पनेते अकथिता होन्ति, ननु ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’तिआदीहि तिकदुकपदेहि चक्खुविञ्ञाणादिवचनेहि फस्सादिवचनेहि च कथिताति? नो न कथिता, तानि पन वचनानि इध अनधिप्पेतानि अवुत्तत्ता अननुवत्तनतो. न हि ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’तिआदिं वत्वा ‘‘अब्याकता’’ति वुत्तं, तस्मा न तानि इध अनुवत्तन्तीति तब्बचनीयभावेन अकथितता न होति, कुसलाकुसलवचनानि पन इध वुत्तत्ता अनुवत्तन्तीति तब्बचनीयभावेन अकथितता ञायतीति ‘‘कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो’’ति आह. न ब्याकताति वा अविपाका, अब्याकतवचनेनेव च अविपाकत्था ञायन्ति. न हि भगवतो वचनं ञापकसाधनीयं, आसयानुसयचरियादिकुसलेन भगवता येसं अवबोधनत्थं धम्मा वुत्ता तेसं वचनानन्तरं तदत्थपटिवेधतो, पच्छिमेहि पन यथा तेसं अवबोधनत्थं भगवता तं तं वचनं वुत्तं, यथा च तेहि तदत्थो पटिविद्धो, तं सब्बं आचरिये पयिरुपासित्वा सुत्वा वेदितब्बं होति, तस्मा कारणं अवत्वा ‘‘कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो’’ति आह. यो च वदेय्य ‘‘अकुसलविपाकभावेन अकथितत्ता, कुसला अब्याकताति आपज्जन्ति, कुसलविपाकभावेन अकथितत्ता अकुसलापी’’ति, सोपि ‘‘अञ्ञापकसाधनीयवचनो भगवा’’ति निवारेतब्बो अनुवत्तमानवचनवचनीयभावेन अकथितस्स च अब्याकतभावतो. न हि अविपाकवचनं वुत्तं कुसलवचनञ्च अवुत्तं, यतो अविपाकवचनस्स अधिकतभावो कुसलस्स च तब्बचनीयभावेन अकथितभावो सिया, तस्मा न कुसलानं अब्याकतता, एवं अकुसलानञ्च अनब्याकतभावे योजना कातब्बा.
अथ वा वि-सद्दो विरोधवचनो, आ-सद्दो अभिमुखभावप्पकासनो, तस्मा अत्तनो पच्चयेहि अञ्ञमञ्ञविरोधाभिमुखा कता, लक्खणविरोधतो विनासकविनासितब्बतो चाति ब्याकता, कुसलाकुसला. न ब्याकताति अब्याकता. ते हि लक्खणतो कुसलाकुसला विय विरुद्धा न होन्ति. न हि अविपाकता दुक्खविपाकता विय सुखविपाकताय सुखविपाकता विय च दुक्खविपाकताय सुखदुक्खविपाकताहि विरुज्झतीति नापि ते किञ्चि पजहन्ति, न च ते केनचि पहातब्बाति अयमेत्थ अत्तनोमति.
अनवज्जसुखविपाकलक्खणाति एत्थ नत्थि एतेसं अवज्जन्ति अनवज्जा, गरहितब्बभावरहिता निद्दोसाति अत्थो. तेन नेसं अगरहितब्बभावं दस्सेति, न गारय्हविरहमत्तं. अञ्ञेपि अत्थि निद्दोसा अब्याकताति अनवज्जवचनमत्तेन तेसम्पि कुसलतापत्तिदोसं दिस्वा तं परिहरितुं सुखविपाकवचनं आह. अवज्जपटिपक्खा वा इध अनवज्जाति वुत्ता, न बाहितिकसुत्ते (म. नि. २.३६१) विय पटिप्पस्सद्धावज्जा विरहितावज्जमत्ता वा, तस्मा अनवज्जवचनेन अवज्जविनासनभावो दस्सितो. अब्याकतेहि पन विसिट्ठं कुसलाकुसलानं साधारणं सविपाकतालक्खणन्ति तस्मिं लक्खणे विसेसदस्सनत्तं सुखविपाकवचनं अवोच. सिद्धो हि पुरिमेनेव अकुसलाब्याकतेहि कुसलानं विसेसोति. सुखो विपाको एतेसन्ति सुखविपाका. तेन कुसलाकुसलानं सामञ्ञे विपाकधम्मभावे सुखविपाकविपच्चनसभावं दस्सेति, न तेसं सुखविपाकसब्भावमेव. अनवज्जा च ते सुखविपाका चाति अनवज्जसुखविपाका. कुसला लक्खीयन्ति एतेनाति लक्खणं, अनवज्जसुखविपाकलक्खणं एतेसन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा. ननु ते एव कुसला अनवज्जसुखविपाका, कथं ते सयमेव अत्तनो लक्खणं होन्तीति? विञ्ञाताविञ्ञातसद्दत्थभावेन लक्खणलक्खितब्बभावयुत्तितो. कुसलसद्दत्थवसेन हि अविञ्ञाता कुसला लक्खितब्बा होन्ति, अनवज्जसुखविपाकसद्दत्थभावेन विञ्ञाता लक्खणन्ति युत्तमेतं. अथ वा लक्खीयतीति लक्खणं, सभावो. अनवज्जसुखविपाका च ते लक्खणञ्चाति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा, अनवज्जसुखविपाका हुत्वा लक्खियमाना सभावा कुसला नामाति अत्थो.
अथ वा अनवज्जवचनेन अनवज्जत्तं आह, सुखविपाकवचनेन सुखविपाकत्तं, तस्मा अनवज्जञ्च सुखविपाको च अनवज्जसुखविपाकं, तं लक्खणं एतेसं करणत्थे च कम्मत्थे च लक्खणसद्दे सभावभूतन्ति अनवज्जसुखविपाकलक्खणा, अनवज्जसुखविपाकसभावेन लक्खियमाना तंसभाववन्तो च कुसलाति वुत्तं होति. तत्थ अनवज्जवचनेन पवत्तिसुखतं कुसलानं दस्सेति, सुखविपाकवचनेन विपाकसुखतं. पुरिमञ्हि अत्तनो पवत्तिसभाववसेन लक्खणतावचनं, पच्छिमं कालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतायाति. तथा पुरिमेन कुसलानं अत्तसुद्धिं दस्सेति, पच्छिमेन विसुद्धविपाकतं. पुरिमेन च कुसलं अकुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स. पुरिमेन वा वज्जपटिपक्खभावदस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अकुसलविद्धंसनरसतं दीपेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन इट्ठविपाकरसतं. पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन वोदानपच्चुपट्ठानतं दस्सेति, पच्छिमेन फलत्थेन सुखविपाकपच्चुपट्ठानतं. पुरिमेन च योनिसोमनसिकारं कुसलानं पदट्ठानं विभावेति. ततो हि ते अनवज्जा जाताति. पच्छिमेन कुसलानं अञ्ञेसं पदट्ठानभावं दस्सेति. ते हि सुखविपाकस्स कारणं होन्तीति. एत्थ च सुखविपाकसद्दे सुखसद्दो इट्ठपरियायवचनन्ति दट्ठब्बो. इट्ठचतुक्खन्धविपाका हि कुसला, न सुखवेदनाविपाकाव. सङ्खारदुक्खोपसमसुखविपाकताय च सम्भवो एव नत्थि. न हि तंविपाकोति. यदि पन विपाकसद्दो फलपरियायवचनं, निस्सन्दविपाकेन इट्ठरूपेनापि सुखविपाकता योजेतब्बा.
सावज्जदुक्खविपाकलक्खणाति एत्थ च वुत्तविधिअनुसारेन अत्थो च योजना च यथासम्भवं वेदितब्बा. विपाकारहता कुसलाकुसलानं लक्खणभावेन वुत्ता, तब्भावेन अकथिता अब्याकता अविपाकारहसभावा होन्तीति आह ‘‘अविपाकलक्खणा अब्याकता’’ति. यथेव हि सुखदुक्खविपाकारहा सुखदुक्खविपाकाति एवंलक्खणता कुसलाकुसलानं वुत्ता, एवमिधापि अविपाकारहा अविपाकाति एवंलक्खणता अब्याकतानं वुत्ता. तस्मा ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको न भविस्सति कम्मविपाको नत्थि कम्मविपाको, अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको न भविस्सति कम्मविपाको, भविस्सति कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) एवंपकारानं कुसलाकुसलानं कुसलाकुसलभावानापत्ति अब्याकतभावापत्ति वा न होति. न हि ते सुखदुक्खविपाकारहा न होन्ति विपाकधम्मत्ता, अविपाकारहा वा न होन्ति अविपाकधम्मत्ताभावाति.
कुसलाति वा धम्माति वातिआदीनीति कुसलधम्मपदानि द्वे, अकुसलधम्मपदानि द्वे, अब्याकतधम्मपदानि द्वेति. एकत्थनानत्थानीति विसुं विसुं द्विन्नं द्विन्नं अञ्ञमञ्ञापेक्खं एकत्थनानत्थतं चोदेति, न छन्नं. दोसमेत्थ वत्तुकामो चोदको पुच्छतीति ञत्वा आचरियो आह ‘‘किञ्चेत्था’’ति. एत्थ एकत्थनानत्थतायं किञ्चि वत्तब्बं असमत्ता ते चोदना, अवसिट्ठं ताव ब्रूहीति वुत्तं होति. यदि एकत्थानि इन्दसक्कसद्दानं विय सद्दमत्ते एव भेदो, एवं कुसलधम्मसद्दानं, न अत्थेति. यथा ‘‘इन्दो सक्को’’ति वुत्ते ‘‘इन्दो इन्दो’’ति वुत्तसदिसं होति, एवं ‘‘कुसला धम्मा’’ति इदं वचनं ‘‘कुसला कुसला’’ति वुत्तसदिसं होति. एवं इतरेसुपि ‘‘अकुसला अकुसला’’ति वुत्तसदिसता ‘‘अब्याकता अब्याकता’’ति वुत्तसदिसता च योजेतब्बा. अथ नानत्थानि, इन्दकुवेरसद्दानं विय सद्दतो अत्थतो च कुसलधम्मसद्दानं भेदो, तथा अकुसलधम्मसद्दादीनन्ति छहि पदेहि चतूहि पदेहि च छ चत्तारो च अत्था भिन्ना वुत्ताति कुसलत्तिकादीनं कुसलछक्कादिभावो, हेतुदुकादीनञ्च हेतुचतुक्कादिभावो आपज्जतीति.
ननु तिण्णं धम्मसद्दानं तिण्णं इन्दसद्दानं विय रूपाभेदा अत्थाभेदोति छक्कभावो न भविस्सति, तस्मा एवमिदं वत्तब्बं सिया ‘‘तिकदुकानं चतुक्कतिकभावो आपज्जती’’ति, न वत्तब्बं, तिण्णं धम्मसद्दानं एकत्थानं तिण्णं इन्दसद्दानं विय वचने पयोजनाभावा वुत्तानं तेसं माससद्दानं विय अभिन्नरूपानञ्च अत्थभेदो उपपज्जतीति, एवमपि यथा एको माससद्दो अभिन्नरूपो कालं अपरण्णविसेसं सुवण्णमासञ्च वदति, एवं धम्मसद्दोपि एको भिन्ने अत्थे वत्तुमरहतीति कालादीनं मासपदत्थताय विय तब्बचनीयभिन्नत्थानं धम्मपदत्थताय अभेदोति चतुक्कतिकभावो एव आपज्जतीति, नापज्जति एकस्स सद्दस्स जातिगुणकिरियाभिन्नानं अनभिधानतो. न हि मास-सद्दो एको जातिभिन्नानं कालादीनं अन्तरेन सरूपेकसेसं वाचको होति. इध च यदि सरूपेकसेसो कतो सिया, दुतियो ततियो च धम्म-सद्दो न वत्तब्बो सिया, वुत्तो च सो, तस्मा कुसलादि-सद्दा विय अभिन्नकुसलादिजातीसु रूपसामञ्ञेपि मास-सद्दा विय तयो विनिवत्तअञ्ञजातीसु वत्तमाना तयो द्वे च धम्म-सद्दा आपन्नाति तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो एव आपज्जतीति.
पदानञ्च असम्बन्धोति कुसलधम्मपदानं अञ्ञमञ्ञं तथा अकुसलधम्मपदानं अब्याकतधम्मपदानञ्च असम्बन्धो आपज्जतीति अत्थो. द्विन्नं द्विन्नञ्हि इच्छितो सम्बन्धो, न सब्बेसं छन्नं चतुन्नं वा अञ्ञमञ्ञन्ति. इदं पन कस्मा चोदेति, ननु नानत्थत्ते सति अत्थन्तरदस्सनत्थं वुच्चमानेसु धम्म-सद्देसु कुसलाकुसलाब्याकत-सद्दानं विय असम्बन्धो वुत्तो युत्तो एवाति? सच्चमेतं, असम्बन्धं पन सिद्धं कत्वा पुरिमचोदना कता ‘‘तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो आपज्जती’’ति, इध पन तं असम्बन्धं साधेतुं इदं चोदितन्ति वेदितब्बं. अथ वा एवमेत्थ योजना कातब्बा – यदि पन छक्कचतुक्कभावं न इच्छसि, पदानं सम्बन्धेन भवितब्बं यथावुत्तनयेन, सो च समानविभत्तीनं द्विन्नं द्विन्नं सम्बन्धो एकत्थत्ते सति युज्जेय्य, त्वं पन नानत्थतं वदसीति पदानञ्च ते असम्बन्धो आपज्जति, नेव नापज्जतीति. नियमनत्थो च-सद्दो. पुब्बापर…पे… निप्पयोजनानि नाम होन्तीति छक्कचतुक्कभावं अनिच्छन्तस्स, नानत्थतं पन इच्छन्तस्साति अधिप्पायो. अवस्सञ्च सम्बन्धो इच्छितब्बो पुब्बापरविरोधापत्तितोति दस्सेतुं ‘‘यापि चेसा’’तिआदिमाह. पुच्छा हि पदविपल्लासकरणेन धम्मा एव कुसलाति कुसलधम्म-सद्दानं इध उद्दिट्ठानं एकत्थतं दीपेति, तव च नानत्थतं वदन्तस्स नेव हि धम्मा कुसलाति कत्वा तायपि पुच्छाय विरोधो आपज्जति, वुच्चति च तथा सा पुच्छाति न नानत्थता युज्जति.
अपरो नयोति ‘‘कुसला धम्मा’’तिआदीनं द्विन्नं द्विन्नं एकत्थत्तमेव तिण्णं धम्मसद्दानं एकत्थनानत्थत्तेहि चोदेति. तिण्णं धम्मानं एकत्तातिआदिम्हि यथा तीहि इन्द-सद्देहि वुच्चमानानं इन्दत्थानं इन्दभावेन एकत्ता ततो अनञ्ञेसं सक्कपुरिन्ददसहस्सक्खसद्दत्थानं एकत्तं, एवं तिण्णं धम्म-सद्दत्थानं धम्मभावेन एकत्ता ततो अनञ्ञेसं कुसलाकुसलाब्याकत-सद्दत्थानं एकत्तं आपज्जतीति अत्थो. धम्मो नाम भावोति सभावधारणादिना अत्थेन धम्मोति वुत्तो, सो च सभावस्सेव होति, नासभावस्साति इमिना अधिप्पायेन वदति. होतु भावो, ततो किन्ति? यदि तिण्णं धम्मसद्दानं नानत्थता, तीसु धम्मेसु यो कोचि एको धम्मो भावो, ततो अनञ्ञं कुसलं अकुसलं अब्याकतं वा एकेकमेव भावो. भावभूता पन धम्मा अञ्ञे द्वे अभावा होन्तीति तेहि अनञ्ञे कुसलादीसु द्वे ये केचि अभावा. योपि च सो एको धम्मो भावोति गहितो, सोपि समानरूपेसु तीसु धम्मसद्देसु अयमेव भावत्थो होतीति नियमस्स अभावा अञ्ञस्स भावत्थत्ते सति अभावो होतीति ततो अनञ्ञस्सपि अभावत्तं आपन्नन्ति कुसलादीनं सब्बेसम्पि अभावत्तापत्ति होति. न हि इन्दस्स अमनुस्सत्ते ततो अनञ्ञेसं सक्कादीनं मनुस्सत्तं अत्थीति.
ननु एवमपि एकस्स भावत्तं विना अञ्ञेसं अभावत्तं न सक्का वत्तुं, तत्थ च एकेनेव भावेन भवितब्बन्ति नियमाभावतो तिण्णम्पि भावत्ते सिद्धे तेहि अनञ्ञेसं कुसलादीनम्पि भावत्तं सिद्धं होतीति? न होति तिण्णं धम्म-सद्दानं नानत्थभावस्स अनुञ्ञातत्ता. न हि तिण्णं भावत्ते नानत्थता अत्थि, अनुञ्ञाता च सा तयाति. ननु तिण्णं धम्मानं अभावत्तेपि नानत्थता न सियाति? मा होतु नानत्थता, तव पन नानत्थतं पटिजानन्तस्स ‘‘एसो दोसो’’ति वदामि, न पन मया नानत्थता एकत्थता वा अनुञ्ञाताति कुतो मे विरोधो सियाति. अथ वा अभावत्तं आपन्नेहि धम्मेहि अनञ्ञे कुसलादयोपि अभावा एव सियुन्ति इदं वचनं अनियमेन ये केचि द्वे धम्मा अभावत्तं आपन्ना, तेहि अनञ्ञेसं कुसलादीसु येसं केसञ्चि द्विन्नं कुसलादीनं अभावत्तापत्तिं सन्धाय वुत्तं एकस्स भावत्ता. यम्पि वुत्तं ‘‘तेहि च अञ्ञो कुसलपरोपि अभावो सिया’’ति, तं अनियमदस्सनत्थं वुत्तं, न सब्बेसं अभावसाधनत्थं. अयञ्हि तत्थ अत्थो अकुसलपरस्स वा अब्याकतपरस्स वा धम्मस्स भावत्ते सति तेहि अञ्ञो कुसलपरोपि अभावो सियाति.
सब्बमेतं अकारणन्ति एत्थ कारणं नाम युत्ति. कुसलकुसलसद्दानं विय एकन्तएकत्थतं, कुसलरूपचक्खुम-सद्दानं विय एकन्तनानत्थतञ्च विकप्पेत्वा यायं पुनरुत्ति छक्कचतुक्कापत्ति असम्बन्धविरोधाभावापत्ति दोसारोपनयुत्ति वुत्ता, सब्बा सा अयुत्ति, तथा एकत्थनानत्थताभावतोति वुत्तं होति. या या अनुमति यथानुमति अनुमतिया अनुमतिया वोहारसिद्धितो. अनुमतिया अनुरूपं वा यथानुमति, यथा अनुमति पवत्ता, तथा तदनुरूपं वोहारसिद्धितोति अत्थो. अनुमति हि विसेसनविसेसितब्बाभावतो अच्चन्तमभिन्नेसु कत्थचि किरियागुणादिपरिग्गहविसेसेन अविवटसद्दत्थविवरणत्थं पवत्ता यथा ‘‘सक्को इन्दो पुरिन्ददो’’ति. कत्थचि अच्चन्तं भिन्नेसु यथा ‘‘धवो खदिरो पलासो च आनीयन्तू’’ति. कत्थचि विसेसनविसेसितब्बभावतो भेदाभेदवन्तेसु सेय्यथापि ‘‘नीलुप्पलं पण्डितपुरिसो’’ति, ताय ताय अनुमतिया तदनुरूपञ्च ते ते वोहारा सिद्धा. तस्मा इहापि कुसलधम्म-सद्दानं विसेसनविसेसितब्बभावतो विसेसत्थसामञ्ञत्थपरिग्गहेन समाने अत्थे भेदाभेदयुत्ते पवत्ति अनुमताति ताय ताय अनुमतिया तदनुरूपञ्च सिद्धो एसो वोहारो. तस्मा वुत्तं ‘‘सब्बमेतं अकारण’’न्ति.
अत्तनो अत्तनो अत्थविसेसं तस्स दीपेन्तीति अत्तना परिग्गहितं अत्तना वुच्चमानं अनवज्जसुखविपाकादिकुसलादिभावं धम्म-सद्दस्स दीपेन्ति तदत्थस्स तब्भावदीपनवसेनाति अधिप्पायो. न हि धम्म-सद्दो कुसलादिभावो होतीति. इमिनावाति ‘‘धम्म-सद्दो परियत्तिआदीसु दिस्सती’’तिआदिना ‘‘अत्तनो सभावं धारेन्ती’’तिआदिना च नयेन. सो हि सब्बत्थ समानो, न कुसल-सद्दो आरोग्यादीसु दिस्सतीति ‘‘कुच्छिते सलयन्ती’’तिआदिको, सो च विसेसनयो ‘‘इतो परं विसेसमत्तमेव वक्खामा’’ति एतेन अपनीतोति दट्ठब्बो. न हि कुसलादिविसेसं गहेत्वा पवत्ता सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तातिआदयो विसेसाति.
२. सुखस्स च पहानाति एत्थ सुखिन्द्रियं ‘‘सुख’’न्ति वुत्तं, तञ्च सुखवेदनाव होतीति ‘‘सुखवेदनायं दिस्सती’’ति वुत्तं, न पन ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना सुखा वेदना’’तिएवमादीसु (सं. नि. ४.२४९ आदयो) सुख-सद्दो विय सुखवेदनासद्देन समानत्थत्ता. अयञ्हि सुखिन्द्रियत्थो सुख-सद्दो कायसुखनं कायानुग्गहं सातविसेसं गहेत्वा पवत्तो, न पन सुखा वेदना ‘‘यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा (म. नि. १.४०९), यो सुखं दुक्खतो’’तिएवमादीसु (सं. नि. ४.२५३) सुख-सद्दो विय सातसामञ्ञं गहेत्वा पवत्तोति. यस्मिं सति सुखहेतूनं पवत्ति, तं सुखमूलं. बुद्धुप्पादे च कामसमतिक्कमादिके विरागे च सति सुखहेतूनं पुञ्ञपस्सद्धिआदीनं पवत्ति होतीति तं ‘‘सुखमूलं सुख’’न्ति वुत्तं. सुखस्स च आरम्मणत्ता ‘‘रूपं सुख’’न्ति वुत्तं. पुञ्ञानीति यदिदं वचनं, तं सुखस्स च अधिवचनं इट्ठविपाकस्स अधिवचनं तदत्थस्स इट्ठविपाकविपच्चनतोति अत्थो. सुखपच्चयानं रूपादीनं इट्ठानं ठानं ओकासो सग्गा नन्दनञ्चाति ‘‘सुखा सग्गा सुखं नन्दन’’न्ति वुत्तं. दिट्ठधम्मेति इमस्मिं अत्तभावे. सुखविहाराति पठमज्झानविहारादी. नीवरणादिब्याबाधरहितत्ता ‘‘अब्याबज्झा’’ति वुत्ता. सब्बसङ्खारदुक्खनिब्बापनतो तंनिरोधत्ता वा ‘‘निब्बानं सुख’’न्ति वुत्तं. आदि-सद्देन ‘‘अदुक्खमसुखं सन्तं, सुखमिच्चेव भासित’’न्ति अदुक्खमसुखे. ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता परियायेन सुखा वेदना दुक्खा वेदना’’ति (सं. नि. ४.२६७) सुखोपेक्खासु च इट्ठासूति एवमादीसु पवत्ति सङ्गहिता.
दुक्खवत्थूति दुक्खस्स ओकासो. अत्तनो पच्चयेहि उप्पज्जमानम्पि हि तं दुक्खं जातिआदीसु विज्जमानेसु तब्बत्थुकं हुत्वा उप्पज्जति. दुक्खपच्चयेति दुक्खहेतुम्हि, दुक्खस्स जनकेति अत्थो. दुक्खपच्चयट्ठानेति दुक्खजनककम्मस्स सहायभूतानं अनिट्ठरूपादिपच्चयानं ठाने. पच्चयसद्दो हि जनके जनकसहाये च पवत्ततीति. आदि-सद्देन ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्तिआदिना (सं. नि. ३.१५, ४५-४६, ७६) सङ्खारदुक्खादीसु पवत्ति दट्ठब्बा. सम्पयुत्ते वत्थुञ्च करजकायं सुखयति लद्धस्सादे अनुग्गहिते करोतीति सुखा. सुखाति वेदनासद्दमपेक्खित्वा सुखभावमत्तस्स अप्पकासनेन नपुंसकलिङ्गता न कता. सभावतो सङ्कप्पतो च यं इट्ठं, तदनुभवनं इट्ठाकारानुभवनं वा इट्ठानुभवनं.
समन्ति अविसमं. समा एकीभावूपगता विय युत्ता, समं वा सह युत्ताति योजेतब्बं. एकुप्पादाति एको समानो उप्पादो एतेसन्ति एकुप्पादा, समानपच्चयेहि सहुप्पत्तिकाति अत्थो. सहुप्पत्तिकानं रूपारूपानञ्च अञ्ञमञ्ञसम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकनिरोधा’’ति वुत्तं, ये समानुप्पादा समाननिरोधा च, ते सम्पयुत्ताति रूपारूपानं अञ्ञमञ्ञसम्पयोगो निवारितो होति. एवमपि अविनिब्भोगरूपानं अञ्ञमञ्ञसम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकवत्थुका’’ति वुत्तं, ये एकुप्पादा एकनिरोधा एकवत्थुका च, ते सम्पयुत्ताति. एवमपि अविनिब्भोगरूपेसु एकं महाभूतं सेसमहाभूतोपादारूपानं निस्सयपच्चयो होतीति तेन तानि एकवत्थुकानीति, चक्खादिनिस्सयभूतानि वा भूतानि एकं वत्थु एतेसु सन्निस्सितन्ति एकवत्थुकानीति कप्पेन्तस्स तेसं सम्पयुत्ततापत्ति सियाति तन्निवारणत्थं ‘‘एकारम्मणा’’ति वुत्तं, ये एकुप्पादा…पे… एकारम्मणा च होन्ति, ते सम्पयुत्ताति. पटिलोमतो वा एकारम्मणाति वुत्ते एकवीथियञ्च पञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनानं नानावीथियं परसन्ताने च एकस्मिं आरम्मणे उप्पज्जमानानं भिन्नवत्थुकानं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकवत्थुका’’ति वुत्तं, ये एकवत्थुका हुत्वा एकारम्मणा, ते सम्पयुत्ताति. एवमपि सम्पटिच्छनसन्तीरणादीनं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकनिरोधा’’ति वुत्तं, ये एकनिरोधा हुत्वा एकवत्थुका एकारम्मणा, ते सम्पयुत्ताति. किं पन नानुप्पादापि एवं तिविधलक्खणा होन्ति, अथ एकुप्पादा एवाति विचारणाय एकुप्पादा एव एवं तिविधलक्खणा होन्तीति दस्सनत्थं ‘‘एकुप्पादा’’ति वुत्तं.
३. विपक्कभावमापन्नानं अरूपधम्मानन्ति यथा सालिबीजादीनं फलानि तंसदिसानि निब्बत्तानि विपक्कानि नाम होन्ति, विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्ति, न मूलङ्कुरपत्तखन्धनाळानि, एवं कुसलाकुसलानं फलानि अरूपधम्मभावेन सारम्मणभावेन सुक्ककण्हादिभावेन च तंसदिसानि विपक्कभावमापन्नानीति विपाकनिरुत्तिं लभन्ति, न रूपधम्मा कम्मनिब्बत्तापि कम्मासदिसाति दस्सेतुं वुत्तं. जातिजरासभावाति जायनजीरणसभावा. विपाकपकतिकाति विपच्चनपकतिका. विपच्चनसभावता च अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामानसन्ताने सब्यापारता, तेन अभिञ्ञादिकुसलानं भावनायपहातब्बादिअकुसलानञ्च विपाकानुप्पादनेपि विपाकधम्मता सिद्धा होति. विपक्कभावन्ति चेत्थ भाव-सद्देन सभावो एव वुत्तो. तं यथावुत्तं विपक्कसभावं दुतियस्स वुत्तं विपच्चनसभावञ्च गहेत्वा ‘‘उभयसभावपटिक्खेपवसेना’’ति आह.
४. उपेतेन आदिन्ना उपादिन्ना. किं पन तं उपेतं, केन च उपेतं, कथञ्च उपेतं, के च तेन आदिन्नाति? सति च लोकुत्तरानं केसञ्चि आरम्मणभावे तन्निवत्तनत्थं उपेतसद्दसम्बन्धिना उपय-सद्देन वुच्चमानाहि चतुब्बिधुपादानभूताहि तण्हादिट्ठीहि उपेतं, तेहि च आरम्मणकरणवसेन उपेतं, न समन्नागमवसेन. सति च सब्बतेभूमकधम्मानं उपादानारम्मणत्ते येहि विपाककटत्तारूपानि अम्हेहि निब्बत्तत्ता अम्हाकं एतानि फलानीति गण्हन्तेहि विय आदिन्नानि, तानि तेभूमककम्मानि कम्मभावेन एकत्तं उपनेत्वा उपेतन्ति इध गहितानि. तेहि च निब्बत्तानि विपाककटत्तारूपानि उपादिन्ना धम्माति सब्बमेतं दस्सेतुं ‘‘आरम्मणकरणवसेना’’तिआदि वुत्तं. अयञ्च अत्थनयो यथासम्भवं योजेतब्बो, न वचनानुपुब्बेनाति. एत्थाह – यदि आरम्मणकरणवसेन तण्हादिट्ठीहि उपेतेन आदिन्ना उपादिन्ना, सब्बतेभूमकधम्मा च तण्हादीनं आरम्मणा होन्ति, न च उपेतसद्दो कम्मे एव निरुळ्हो, तेन कम्मस्सेव गहणे कारणं नत्थि, तस्मा सब्बतेभूमकधम्मपच्चयुप्पन्नानं अविज्जादिहेतूहि निब्बत्तानं सङ्खारादिफलानं उपादिन्नत्तं आपज्जति तेसम्पि तेहिफलभावेन गहितत्ता. उप-सद्देन च उपेततामत्तं जोतितं, न आरम्मणकरणं समन्नागमनिवत्तकं, आदिन्न-सद्देन च गहिततामत्तं वुत्तं, न कम्मसमुट्ठानताविसेसो. तस्मा सब्बपच्चयुप्पन्नानं उपादिन्नत्तं आपज्जतीति? नापज्जति बोधनेय्यज्झासयवसेन देसनापवत्तितो. येसञ्हि बोधनत्थं ‘‘उपादिन्ना’’ति एतं वुत्तं, ते तेनेव वचनेन यथावुत्तप्पकारे धम्मे बुज्झिंसु, एतरहि पन तावता बुज्झितुं असक्कोन्तेन सुत्वा तदत्थो वेदितब्बोति एसा अत्थविभावना कता ‘‘कम्मुना’’ति.
अयं पन अपरो अत्थो दट्ठब्बो – उप-सद्दो उपेतं दीपेति. अयञ्हि उप-सद्दो समासे पयुज्जमानो ‘‘अतिमाला’’तिआदीसु अति-सद्दो विय अतिक्कमनं ससाधनं उपगमनं ससाधनं वदति, उपगमनञ्च उपादानउपयो, तेन उपगतं उपेतं. किं पन तन्ति? यं असति उपादाने न होति, तं ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एवं वुत्तं तेभूमककम्मं पच्चयभावेन पुरिमजातुप्पन्नेन उपादानेन उपगतत्ता ‘‘उपेत’’न्ति वुच्चति. न हि कोचि अनुपग्गम्म अनिच्छन्तो कम्मं करोतीति. तेन उपेतेन कम्मुना पुनब्भवस्स आदानं होति. कम्मुना हि सासवेन सत्ता आदियन्ति पुनब्भवं, तस्मा आदातब्बभावेन पाकटो पुनब्भवो. सो च उपपत्तिभवो तेभूमकविपाककटत्तारूपसङ्गहो ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थ जातिवचने समवरुद्धोति उपादिन्नवचनेन उपपत्तिभवो वुच्चति, उपपत्तिभवो च तेभूमकविपाककटत्तारूपानीति धातुकथायं पकासितमेतं. तस्मा उपेतेन आदिन्नाति ते एव धम्मा वुच्चन्तीति सिद्धो अयमत्थोति. उपादिन्न-सद्दस्स अत्थं वत्वा तं विस्सज्जेत्वा उपादानिय-सद्दस्स विसुं उपादिन्नसद्दानपेक्खं अत्थं वत्तुं ‘‘आरम्मणभावं उपगन्त्वा’’तिआदिमाह. तस्मा एव अविसेसेत्वा ‘‘उपादानस्स आरम्मणपच्चयभूतानमेतं अधिवचन’’न्ति वुत्तं. तं पन उपादानियं उपादिन्नं अनुपादिन्नन्ति दुविधं. तस्मा तं विसेसनेन दस्सेन्तो ‘‘उपादिन्ना च ते उपादानिया चा’’तिआदिमाह.
५. संकिलेसोति दस किलेसवत्थूनि वुच्चन्ति. संकिलिट्ठाति तेहि विबाधिता उपतापिता च. ते पन यस्मा संकिलेससम्पयुत्ता एकुप्पादादीहि निन्नानत्ता एकीभावमिव गता विसादीहि विय सप्पिआदयो विदूसिता मलीना विबाधिता उपतापिता च नाम होन्ति, तस्मा आह ‘‘संकिलेसेन समन्नागता संकिलिट्ठा’’ति. संकिलेसं अरहन्तीति संकिलेसस्स आरम्मणभावेन तं लद्धुं अरहन्तीति अत्थो. आरम्मणभावानतिक्कमनतोति एतेन संकिलेसानतिक्कमनमेव दस्सेति, वत्थयुगिकसुङ्कसालिकसद्दानं विय संकिलेसिक-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा.
६. सह वितक्केन होन्तीति वचनसेसो योजेतब्बो अवुच्चमानस्सपि भवति-अत्थस्स विञ्ञायमानत्ता. मत्ताति पमाणवाचकं एकं पदन्ति गहेत्वा ‘‘विचारोव मत्ता एतेस’’न्ति अत्थो वुत्तो. अञ्ञत्थ अविप्पयोगीसु वितक्कविचारेसु विचारोव एतेसं मत्ता, ततो उद्धं वितक्केन सम्पयोगं न गच्छन्तीति अत्थो. अयमपरो अत्थो – मत्त-सद्दो विसेसनिवत्तिअत्थो. सवितक्कसविचारा धम्मा हि वितक्कविसिट्ठेन विचारेन सविचारा, एते पन विचारमत्तेन वितक्कसङ्खातविसेसरहितेन, तस्मा ‘‘विचारमत्ता’’ति वुच्चन्ति, विचारमत्तवन्तोति अत्थो. विचारमत्तवचनेन अवितक्कत्ते सिद्धे अवितक्कानं अञ्ञेसम्पि अत्थिभावजोतनत्थं अवितक्कवचनं. अवितक्का हि विचारमत्ता च सन्ति अविचारा चाति निवत्तेतब्बा गहेतब्बा च होन्ति, तेसु अवुच्चमानेसु निवत्तेतब्बगहेतब्बस्स अदस्सितत्ता विचारमत्तावअवितक्काति आपज्जेय्याति. विसेसनविसेसितब्बभावो पन यथाकामं होतीति सामञ्ञेन अवितक्कभावेन सह विचारमत्तताय धम्मविसेसनभावं दस्सेतुं ‘‘अवितक्कविचारमत्ता’’ति पदानुक्कमो कतो.
अथ वा सविचारा दुविधा सवितक्का अवितक्का च, तेसु अवितक्के निवत्तेतुं आदिपदं वुत्तं. अविचारा च दुविधा सवितक्का अवितक्का च, तेसु सवितक्के निवत्तेतुं ततियपदं वुत्तं. ये पन द्वीहिपि निवत्तिता अवितक्का सवितक्का च सविचारा अविचारा च, तेसु अञ्ञतरदस्सनं वा कत्तब्बं सिया उभयदस्सनं वा. उभयदस्सने करियमाने यदि ‘‘सवितक्कसविचारा’’ति वुच्चेय्य, आदिपदत्थताव आपज्जति. अथ ‘‘अवितक्कअविचारा’’ति वुच्चेय्य, अन्तपदत्थता. अथ पन ‘‘अवितक्कसविचारा सवितक्कअविचारा’’ति वुच्चेय्य, अज्झत्तबहिद्धानं विय अत्थन्तराभावो वा सङ्करदोसो वा एकस्सेव सवितक्कावितक्कतासविचाराविचारताविरोधो वा आपज्जेय्य, तस्मा अञ्ञतरदस्सनेन इतरम्पि पकासेतुं अवितक्कवचनेन द्विप्पकारेसु वत्तब्बेसु सवितक्कअविचारे निवत्तेत्वा अवितक्कसविचारे दस्सेन्तो आह ‘‘अवितक्कविचारमत्ता’’ति. अथ वा वितक्काभावेन एते विचारमत्ता, न विचारतो अञ्ञस्स कस्सचि धम्मस्स अभावाति दस्सेतुं अवितक्कवचनेन विचारमत्ता विसेसिता.
७. उपेक्खतीति वेदयमानापि मज्झत्तवेदना सुखाकारे दुक्खाकारे च उदासिना होतीति अत्थो. अथ वा उपेता युत्ता सुखदुक्खानं अविरुद्धा इक्खा अनुभवनं उपेक्खा. विसेसदस्सनवसेनाति नानत्तदस्सनवसेन. यदि हि पीतिसहगता एव सुखसहगता सियुं, ‘‘पीतिसहगता’’ति एतेनेव सिद्धत्ता ‘‘सुखसहगता’’ति इदं न वत्तब्बं सिया, ‘‘सुखसहगता’’ति वा वुच्चमाने ‘‘पीतिसहगता’’ति न वत्तब्बं, ततो तिकं पूरेन्तेन दुक्खसहगतपदं वत्तब्बं सिया, एवञ्च सति ‘‘वेदनात्तिको एवाय’’न्ति वुत्तवचनं आपज्जति, तस्मा ‘‘पीतिसहगता’’ति वत्वा ‘‘सुखसहगता’’ति वदन्तो पीतिविप्पयुत्तम्पि सुखं अत्थीति ततियज्झानकायविञ्ञाणसम्पयुत्तं सुखं सप्पीतिकसुखतो भिन्नं कत्वा दस्सेतीति अधिप्पायो. अथ वा पीतिसुखानं दुब्बिञ्ञेय्यनानत्तानं नानत्तदस्सनत्थं अयं तिको वुत्तो. ‘‘पीतिसहगता’’ति एत्थ हि सुखेकदेसो सङ्गहितो, न पीति. ‘‘सुखसहगता’’ति एत्थ पीति सङ्गहिता, न सुखं. पीतिविप्पयुत्तसुखसहगता च पुरिमेन असङ्गहिता पच्छिमेन सङ्गहिताति सिद्धो पीतिसुखानं विसेसोति.
८. निब्बानं दस्सनतोति निब्बानारम्मणतं सन्धायाह. अथ वा धम्मचक्खु पुनप्पुनं निब्बत्तनेन भावनाभावं अप्पत्तं दस्सनं नाम, धम्मचक्खु च परिञ्ञादिकिच्चकरणेन चतुसच्चधम्मदस्सनं तदतिसयो, तस्मा नत्थेत्थ गोत्रभुस्स दस्सनभावापत्तीति. उभयपटिक्खेपवसेनाति द्वीहि पदेहि वुत्तधम्मपटिक्खेपवसेन, न पहायकपटिक्खेपवसेन. तथा हि सति दस्सनभावनाहि अञ्ञो समुच्छेदवसेन पहायको अत्थि, तेन पहातब्बा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बाति अयमत्थो आपज्जति, न च अञ्ञो पहायको अत्थि अञ्ञेहि विक्खम्भितानञ्च पुनप्पवत्तिसब्भावा, नापि पहातब्बा ततियपदेन सङ्गय्हन्ति, किन्तु अप्पहातब्बा एवाति. तस्मा पहातब्बपदं पच्चेकं योजेत्वा नेव दस्सनेन पहातब्बा न भावनाय पहातब्बाति दस्सनेन भावनाय पहातब्बेहि अञ्ञे गहिताति वेदितब्बा.
९. एवमत्थं अग्गहेत्वाति अत्थायुत्तितो च सद्दायुत्तितो च अग्गहेतब्बतं दस्सेति. दस्सनभावनाहि अप्पहातब्बहेतुमत्तेसु हि गय्हमानेसु अहेतुका असङ्गहिताति यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स अपरिपुण्णत्ता अत्थायुत्ति, पहातब्बसद्दस्स निच्चसापेक्खत्ते च सति न सम्बन्धीसद्दतो पहायकतो अञ्ञं पटिसेधं अपेक्खमानस्स हेतुसद्देन समासो उपपज्जतीति सद्दायुत्ति च वेदितब्बा. एवमत्थो गहेतब्बोति पहातब्ब-सद्दं पटिसेधेन अयोजेत्वा येसं अञ्ञपदत्थे समासो, तब्बिसेसनं अत्थीति इदं पटिसेधेन योजेत्वा दस्सनभावनाहि पहातब्बो हेतु एतेसं नेवत्थीति अत्थो गहेतब्बोति वुत्तं होति. एवञ्च सति यथाधिप्पेतत्थो सब्बो सङ्गहितोति. अत्थायुत्ति मा होतु, सद्दो पन इधापि न युत्तो. एकन्तयोगीनं अत्थि-सद्दमेव हि अपेक्खमानानं उभिन्नं पहातब्बहेतु-सद्दानं समासो युत्तो, न पटिसेधं अपेक्खमानानन्ति, तस्मा गहेतब्बत्थदस्सनमत्तं एतं कतं, सद्दो पन यथा युज्जति, तथा योजेतब्बो. एवं पन युज्जति – पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति पहातब्बहेतुका. केन पहातब्बोति? दस्सनेन भावनाय च. तयिदं पहातब्बहेतुकपदं दस्सनभावनापदेहि विसुं विसुं योजेत्वा तेहि युत्तेन ये दस्सनेन पहातब्बहेतुका नेव होन्ति, भावनाय पहातब्बहेतुका च न होन्तीति पटिसेधञ्च विसुं विसुं योजेत्वा ते नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुकाति वुच्चन्ति. नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मवचनं विय हि पुरिमपदद्वयसङ्गहितधम्मपटिसेधनेन तदञ्ञधम्मनिदस्सनमेतं होति, न अहेतुकपदं विय हेतुविरहप्पकासनेनाति. एवञ्च कत्वा द्वे पटिसेधा युत्ता होन्ति.
हेतुयेव हि तेसं नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सियाति पुरिमस्मिञ्हि अत्थे हेतूनं दस्सनभावनाहि पहातब्बता पटिक्खित्ता, पटिक्खेपो च पहातब्बासङ्कासब्भावे होति, पहातब्बासङ्का च हेतुम्हि सति सिया, तेसं पन अहेतुकानं हेतुयेव नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया, तदभावा पहातब्बासङ्का नत्थीति तंनिवारणत्थो पटिक्खेपो न सम्भवति, तस्मा ‘‘नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेस’’न्ति एवं अहेतुकानं गहणं न भवेय्याति अत्थो. अथ वा इतरथा हि अहेतुकानं अग्गहणं भवेय्याति अत्थस्स पाकटत्ता न कारणसाधनीयो एसोति गहेतब्बत्थस्सेव कारणं वदन्तो ‘‘हेतुयेव हि तेसं नत्थी’’तिआदिमाह. तेसञ्हि नेवदस्सनेन न भावनायपहातब्बहेतुकपदवचनीयानं यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया, सो एवंपकारो हेतु नत्थि. ते हि अनेकप्पकारा सहेतुका अहेतुका चाति, तस्मा नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति अयमत्थो गहेतब्बोति अत्थो.
१०. तं आरम्मणं कत्वाति इदं चतुकिच्चसाधनवसेन आरम्मणकरणं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. अञ्ञथा गोत्रभुफलपच्चवेक्खणादीनम्पि अपचयगामिता आपज्जेय्याति. अथ वा हेतुभावेन अपचयं निब्बानं गच्छन्तीति अपचयगामिनो. निब्बानस्स हि अनिब्बत्तनियत्तेपि समुदयप्पहानसमुदयनिरोधानं अधिगमअधिगन्तब्बभावतो हेतुहेतुफलभावो मग्गनिब्बानानं युज्जति. यथाह ‘‘दुक्खनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१९). अत्थोति हि हेतुफलं. धम्मोति हेतूति. पुरिमपच्छिमानं पुरिमे ससम्पयुत्ता वुत्ता, पच्छिमे केवला. पुरिमे विय पन पच्छिमे अत्थेपि अरियमग्गसीसेन सब्बलोकुत्तरकुसलचित्तुप्पादा गहेतब्बा. दुतिये अत्थविकप्पे ‘‘आचयं गामिनो’’ति वत्तब्बे अनुनासिकलोपो कतोति दट्ठब्बो. आचिनन्तीति वा आचया, आचया हुत्वा गच्छन्ति पवत्तन्तीतिपि अत्थो दट्ठब्बो.
११. सत्त पन सेक्खा सिक्खनसीलाति सेक्खा, तेसं इमेति सेक्खा, अञ्ञासाधारणा मग्गफलत्तयधम्मा. सयमेव सिक्खन्तीति सिक्खनसीलानमेतं निदस्सनं. ये हि धम्मा सिक्खन्ति, ते सिक्खनसीला होन्तीति. अक्खरत्थो पन सिक्खा एतेसं सीलन्ति सेक्खाति. न सेक्खाति यत्थ सेक्खभावासङ्का अत्थि, तत्थायं पटिसेधोति लोकियनिब्बानेसु असेक्खभावानापत्ति दट्ठब्बा. सीलसमाधिपञ्ञासङ्खाता हि सिक्खा अत्तनो पटिपक्खकिलेसेहि विप्पमुत्ता परिसुद्धा उपक्किलेसानं आरम्मणभावम्पि अनुपगमनतो एता सिक्खाति वत्तुं युत्ता अट्ठसु मग्गफलेसु विज्जन्ति, तस्मा चतुमग्गहेट्ठिमफलत्तयधम्मा विय अरहत्तफलधम्मापि तासु सिक्खासु जाताति च, तंसिक्खासमङ्गिनो अरहतो इतरेसं विय सेक्खत्ते सति सेक्खस्स एतेति च, सिक्खा सीलं एतेसन्ति च सेक्खाति आसङ्कितब्बा सियुन्ति तदासङ्कानिवत्तनत्थं ‘‘असेक्खा’’ति यथावुत्तसेक्खभावपटिसेधो कतो. अरहत्तफले हि पवत्तमाना सिक्खा परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता न सिक्खाकिच्चं करोन्ति, केवलं सिक्खाफलभावेनेव पवत्तन्ति, तस्मा ता न सिक्खावचनं अरहन्ति, नापि तंसमङ्गिनो सेक्खवचनं, न च तंसम्पयुत्ता सिक्खनसीलाति सिक्खासु जातातिआदिअत्थेहि अग्गफलधम्मा सेक्खा न होन्ति, हेट्ठिमफलेसु पन सिक्खा सकदागामिमग्गविपस्सनादीनं उपनिस्सयभावतो सिक्खाकिच्चं करोन्तीति सिक्खावचनं अरहन्ति, तंसमङ्गिनो च सेक्खवचनं, तंसम्पयुत्ता च सिक्खनसीलवुत्तीति तत्थ धम्मा यथावुत्तेहि अत्थेहि सेक्खा होन्ति एव.
सेक्खाति वा अपरियोसितसिक्खा दस्सिता. अनन्तरमेव ‘‘असेक्खा’’ति वचनं परियोसितसिक्खानं दस्सनन्ति न लोकियनिब्बानानं असेक्खतापत्ति. वुद्धिप्पत्ता वा सेक्खाति एतस्मिं अत्थे सेक्खधम्मेसु एव केसञ्चि वुद्धिप्पत्तानं असेक्खता आपज्जति, तेन अरहत्तमग्गधम्मा वुद्धिप्पत्ता च यथावुत्तेहि च अत्थेहि सेक्खाति कत्वा असेक्खा आपन्नाति? न, तंसदिसेसु तब्बोहारा. अरहत्तमग्गतो हि निन्नानाकरणं अरहत्तफलं ठपेत्वा परिञ्ञादिकिच्चकरणं विपाकभावञ्च, तस्मा ते एव सेक्खा धम्मा अरहत्तफलभावं आपन्नाति सक्का वत्तुं, कुसलसुखतो च विपाकसुखं सन्ततरताय पणीततरन्ति वुद्धिप्पत्ता च ते धम्मा होन्तीति असेक्खाति वुच्चन्तीति.
१२. किलेसविक्खम्भनासमत्थतादीहि परित्ता. ‘‘किलेस…पे… ताया’’ति अत्थत्तयम्पि कुसलेसु युज्जति, विपाककिरियेसु दीघसन्तानताव. पमाणकरेहि वा ओळारिकेहि कामतण्हादीहि परिच्छिन्ना परित्ता. तेहि अपरिच्छिन्नत्ता सुखुमेहि रूपतण्हादीहि परिच्छिन्ना पमाणमहत्तं गताति महग्गता. अपरिच्छिन्ना अप्पमाणा.
१४. अतप्पकट्ठेनाति दिवसम्पि पच्चवेक्खियमाना लोकुत्तरधम्मा तित्तिं न जनेन्ति समापज्जियमानापि फलधम्माति.
१५. मातुघातादीसु पवत्तमानापि हितसुखं इच्छन्ताव पवत्तन्तीति ते धम्मा हितसुखावहा मे भविस्सन्तीति आसीसिता होन्ति, तथा असुभासुखानिच्चानत्तेसु सुभादिविपरियासदळ्हताय आनन्तरियकम्मनियतमिच्छादिट्ठीसु पवत्ति होतीति ते धम्मा असुभादीसु सुभादिविपरीतप्पवत्तिका होन्ति. मिच्छासभावाति मुसासभावा. अनेकेसु आनन्तरियेसु कतेसु यं तत्थ बलवं, तं विपच्चति, न इतरानीति एकन्तविपाकजनकताय नियतता न सक्का वत्तुन्ति ‘‘विपाकदाने सती’’तिआदिमाह. तत्थ खन्धभेदानन्तरन्ति चुतिअनन्तरं. चुति हि मरणनिद्देसे (विभ. १९३) ‘‘खन्धानं भेदो’’ति वुत्ताति. एतेन वचनेन सति फलदाने चुतिअनन्तरो एव, न अञ्ञो एतेसं फलकालोति फलकालनियमेनेव नियतता वुत्ता होति, न फलदाननियमेनाति नियतफलकालानं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं दिट्ठधम्मवेदनीयानम्पि नियतता आपज्जति, तस्मा विपाकधम्मधम्मानं पच्चयन्तरविकलतादीहि अविपच्चमानानम्पि अत्तनो सभावेन विपाकधम्मता विय बलवता आनन्तरियेन विपाके दिन्ने अविपच्चमानानम्पि आनन्तरियानं फलदाने नियतसभावा आनन्तरियसभावा च पवत्तीति अत्तनो सभावेन फलदाननियमेनेव नियतता आनन्तरियता च वेदितब्बा. अवस्सञ्च नियतसभावा आनन्तरियसभावा च तेसं पवत्तीति सम्पटिच्छितब्बमेतं अञ्ञस्स बलवतो आनन्तरियस्स अभावे चुतिअनन्तरं एकन्तेन फलदानतो.
ननु एवं अञ्ञेसम्पि उपपज्जवेदनीयानं अञ्ञस्मिं विपाकदायके असति चुतिअनन्तरमेव एकन्तेन फलदानतो आनन्तरियसभावा नियतसभावा च पवत्ति आपज्जतीति? नापज्जति असमानजातिकेन चेतोपणिधिवसेन उपघातकेन च निवत्तेतब्बविपाकत्ता अनन्तरेकन्तफलदायकत्ताभावा, न पन आनन्तरियकानं पठमज्झानादीनं दुतियज्झानादीनि विय असमानजातिकं फलनिवत्तकं अत्थि सब्बानन्तरियकानं अवीचिफलत्ता, न च हेट्ठुपपत्तिं इच्छतो सीलवतो चेतोपणिधि विय उपरूपपत्तिजनककम्मफलं आनन्तरियकफलं निवत्तेतुं समत्थो चेतोपणिधि अत्थि अनिच्छन्तस्सेव अवीचिपातनतो, न च आनन्तरियकोपघातकं किञ्चि कम्मं अत्थि, तस्मा तेसंयेव अनन्तरेकन्तविपाकजनकसभावा पवत्तीति.
अनेकानि च आनन्तरियकानि कतानि एकन्ते विपाके सन्नियतत्ता उपरताविपच्चनसभावासङ्कत्ता निच्छितानि सभावतो नियतानेव. चुतिअनन्तरं पन फलं अनन्तरं नाम तस्मिं अनन्तरे नियुत्तानि तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीलानि अनन्तरप्पयोजनानि चाति सभावतो आनन्तरियकानेव च होन्ति. तेसु पन समानसभावेसु एकेन विपाके दिन्ने इतरानि अत्तना कत्तब्बस्स किच्चस्स तेनेव कतत्ता न दुतियं ततियम्पि च पटिसन्धिं करोन्ति, न समत्थताविघातत्ताति नत्थि तेसं नियतानन्तरियतानिवत्तीति. न हि समानसभावं समानसभावस्स समत्थतं विहनतीति. एकस्स पन अञ्ञानिपि उपत्थम्भकानि होन्तीति दट्ठब्बानीति. सम्मा सभावाति सच्चसभावा.
१६. परिपुण्णमग्गकिच्चत्ता चत्तारो अरियमग्गाव इध ‘‘मग्गा’’ति वुत्ता. पच्चयट्ठेनाति मग्गपच्चयट्ठेन. निक्खेपकण्डेपि हि ये मग्गपच्चयं लभन्ति, न पन सयं मग्गपच्चयभावं गच्छन्ति, ते मग्गहेतुकाति दस्सेतुं ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स मग्गङ्गानि ठपेत्वा’’तिआदि (ध. स. १०३९) वुत्तं. यो पन तत्थेव ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स अलोभो अदोसो अमोहो, इमे धम्मा मग्गहेतू’’ति आदिनयो वुत्तो, तं दस्सेतुं ‘‘मग्गसम्पयुत्ता वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘अरियमग्गसमङ्गिस्स सम्मादिट्ठि मग्गो चेव हेतु चा’’तिआदिना पन वुत्तनयं दस्सेतुं ‘‘सम्मादिट्ठि सय’’न्तिआदिमाह. तत्थ पन असङ्गहितसङ्गण्हनवसेन पटिपाटिया तयो नया वुत्ता, हेतुबहुतावसेन ततियो नयो इध दुतियो वुत्तो.
अभिभवित्वा पवत्तनट्ठेनाति सहजाताधिपतिपि पुब्बाभिसङ्खारवसेन जेट्ठकभावे पवत्तमानो सहजाते अत्तनो वसे अनुवत्तयमानो ते अभिभवित्वा पवत्तति, आरम्मणाधिपतिपि तदारम्मणे धम्मे तथेव अत्तानं अनुवत्तयमानो ते धम्मे अभिभवित्वा आरम्मणभावेन पवत्तति, न पच्चुप्पन्नभावेन, तस्मा अधिपतिद्वयम्पि सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. ‘‘मग्गो अधिपति एतेस’’न्ति अयञ्च अत्थो निक्खेपकण्डे उदाहरणवसेन आगतं अत्थनयं गहेत्वा वुत्तो. यस्मा पन पट्ठाने (पट्ठा. २.१६.११) ‘‘मग्गाधिपतिं धम्मं पटिच्च मग्गाधिपति धम्मो उप्पज्जति नाधिपतिपच्चया, मग्गाधिपती खन्धे पटिच्च मग्गाधिपति अधिपती’’ति वुत्तं, तस्मा मग्गो अधिपति मग्गाधिपतीति अयम्पि अत्थो पाळियं सरूपेकसेसवसेन समानसद्दत्थवसेन वा सङ्गहितोति वेदितब्बो.
१७. अनुप्पन्नाति एतेन सब्बो उप्पन्नभावो पटिसिद्धो, न उप्पन्नधम्मभावो एवाति तेन उप्पन्ना विगता अतीतापि न सङ्गहिताति दट्ठब्बा. यदि हि सङ्गहिता सियुं, ‘‘अनुप्पन्नो धम्मो उप्पन्नस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिएवमादि वुच्चेय्य, न तु वुत्तन्ति. अनागतानि विपाककटत्तारूपानि अतीते अनागते वा कम्मे पुरिमनिप्फन्ने एव उप्पज्जिस्सन्ति, नानिप्फन्नेति परिनिट्ठितकारणेकदेसानेव होन्ति, तस्मा तानि ‘‘अवस्सं उप्पज्जिस्सन्तीति उप्पादिनो धम्मा’’ति वुच्चन्ति.
१८. अत्तनो सभावन्ति कक्खळफुसनादिसभावं.
२०. एवं पवत्तमानाति एवं चक्खादिभावेन फुसनादिभावेन च एकसन्ततिपरियापन्नतावसेन पवत्तमाना. अत्तानं अधि अज्झत्ताति अधि-सद्दो समासविसये अधिकारत्थं पवत्तिअत्थञ्च गहेत्वा पवत्ततीति अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्ता अज्झत्ता. तेनाति यस्स झाना वुट्ठहित्वा अज्झत्तं बहिद्धा अज्झत्तबहिद्धा च सुञ्ञतं आनेञ्जञ्च मनसिकरोतो अज्झत्तसुञ्ञतादीसु चित्तं न पक्खन्दति न पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति, यो च इतिह तत्थ सम्पजानो, तेन भिक्खुना. तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्तेति पठमज्झानादिसमाधिनिमित्ते. अज्झत्तमेवाति झानगोचरे कसिणादिम्हि. चित्तं सण्ठपेतब्बन्ति पठमज्झानादिचित्तं सण्ठपेतब्बं. अज्झत्तरतोति गोचरज्झत्ते निब्बाने रतो, समाधिगोचरे कम्मट्ठाने वा रतो. ‘‘समाहितो एको सन्तुसितो तमाहु भिक्खु’’न्ति (ध. प. ३६२) गाथासेसो.
अज्झत्तं सम्पसादनन्ति एत्थ झानं सकसन्ततिपरियापन्नत्ता ‘‘अज्झत्त’’न्ति वुत्तन्ति नियकज्झत्तत्थो अज्झत्त-सद्दो होति. अज्झत्तन्ति सकसन्ततिनियकं. अज्झत्ते भवा अज्झत्तिकाति नियकज्झत्तेसुपि अब्भन्तरा चक्खादयो वुच्चन्ति. एत्थ पन अज्झत्तिक-सद्दो चक्खादीसु पवत्तमानो दस्सितो, न अज्झत्तसद्दो, अत्थि च अज्झत्तअज्झत्तिकसद्दानं बहिद्धाबाहिर-सद्दानं विय विसेसो. अज्झत्तिकसद्दो हि सपरसन्तानिकेसु सब्बेसु चक्खादीसु रूपादीसु बाहिर-सद्दो विय पवत्तति, अज्झत्त-सद्दो पन सकसन्तानिकेस्वेव चक्खुरूपादीसु ततो अञ्ञेस्वेव बहिद्धा-सद्दो विय पवत्ततीति तस्मा सद्दतो अत्थतो च असमानत्ता न इदमेत्थ उदाहरणं युत्तन्ति. अयं पनेत्थ अधिप्पायो दट्ठब्बो – अज्झत्ते भवा अज्झत्तिकाति अयञ्हि वचनत्थो. यञ्च अज्झत्ते भवं, तेन अज्झत्तेनेव भवितब्बं, तेन तंवाचकस्स अज्झत्त-सद्दस्स अज्झत्तिक-सद्दस्स च समानत्थता. उभिन्नम्पि सद्दानं समानत्थभावतो अज्झत्तज्झत्ते पवत्तमाने अज्झत्तिक-सद्दे अज्झत्त-सद्दो तत्थ पवत्तोति सक्का वत्तुन्ति.
अयं खो पनानन्द, विहारोति विहारसुञ्ञतासुत्ते (म. नि. ३.१८७) सङ्गणिकारामताय रूपादिरतिया च आदीनवं वत्वा तप्पटिपक्खविहारदस्सनत्थं वुत्तं. अज्झत्तं सुञ्ञतन्ति विसयभूतं इस्सरियट्ठानभूतं सुञ्ञतं, सुञ्ञताफलसमापत्तिन्ति अत्थो. चित्तिस्सरा हि बुद्धा भगवन्तो धम्मं देसेन्तापि यं मुहुत्तं तुण्ही भवितब्बं होति, तं मुहुत्तं फलसमापत्तिं समापज्जन्ति, पगेव अञ्ञस्मिं काले, तस्मा सब्बत्थापि इस्सरियानं बहुलं फलसमापत्तियं इस्सरियस्स पवत्तनतो फलसमापत्ति ‘‘इस्सरियट्ठान’’न्ति वुत्ता. अरहत्तफलाधिगमेन वा तथागतानं इस्सरियं निब्बत्तं तंजनकेनेव मग्गेनाति तं तेसं इस्सरियट्ठानं. विसयो च अनञ्ञत्थभावोव यथा ‘‘आकासे सकुणा उदके मच्छा’’ति, बुद्धा च अञ्ञत्थ दिस्समानापि विवेकपब्भारताय फलसमापत्तिनिन्नाव, तेन तस्सा तस्सा किरियाय अनन्तरं फलसमापत्तियंयेव भवन्तीति सा तेसं विसयो, तब्बिसयता च सच्चकसुत्तेन (म. नि. १.३६४ आदयो) दीपेतब्बा.
२२. येसं दट्ठब्बभावो अत्थि, ते सनिदस्सना. चक्खुविञ्ञाणगोचरभावोव दट्ठब्बभावो, तस्स रूपायतना अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि रूपायतनं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा ‘‘सह निदस्सनेनाति सनिदस्सना’’ति वुत्तं. धम्मसभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो सभावो, सो अञ्ञो विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवञ्हि अत्थविसेसावबोधो होतीति. सयञ्च निस्सयवसेन च सम्पत्तानं असम्पत्तानञ्च पटिमुखभावो अञ्ञमञ्ञपतनं पटिहननभावो, येन ब्यापारादिविकारपच्चयन्तरसहितेसु चक्खादीनं विसयेसु विकारुप्पत्ति.
तिकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.
दुकमातिकापदवण्णना
१-६. मूलट्ठेनाति सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन मूलभावेन, न पच्चयमत्तट्ठेन हेतुधम्मा हेतू धम्माति समासासमासनिद्देसभावो द्विन्नं पाठानं विसेसो. तथेवाति सम्पयोगतोव. सहेतुकानं हेतुसम्पयुत्तभावतो ‘‘सम्पयोगतो’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं, न सहसद्दस्स सम्पयोगत्थत्ता. सह-सद्दो पन एकपुञ्जे उप्पादतो याव भङ्गा सहेतुकानं हेतूहि समानदेसगहणानं हेतुआदिसब्भावं दीपेति, सम्पयुत्त-सद्दो एकुप्पादादिवसेन सह हेतूहि एकीभावुपगमनं, ततो एव च द्विन्नं दुकानं नानत्तं वेदितब्बं. धम्मनानत्ताभावेपि हि पदत्थनानत्तेन दुकन्तरं वुच्चति. न हि हेतुदुकसङ्गहितेहि धम्मेहि अञ्ञे सहेतुकदुकादीहि वुच्चन्ति, ते एव पन सहेतुकाहेतुकादिभावतो सहेतुकदुकादीहि वुत्ता. एवं सहेतुकदुकसङ्गहिता एव हेतुसम्पयुत्तविप्पयुत्तभावतो हेतुसम्पयुत्तदुकेन वुत्ता. न हि धम्मानं अवुत्ततापेक्खं दुकन्तरवचनन्ति नत्थि पुनरुत्तिदोसो. देसेतब्बप्पकारजाननञ्हि देसनाविलासो तथा देसनाञाणञ्चाति. तेन धम्मानं तप्पकारता वुत्ता होति. सकलेकदेसवसेन पठमदुकं दुतियततियेहि सद्धिं योजेत्वा चतुत्थादयो तयो दुका वुत्ता. सकलञ्हि पठमदुकं दुतियदुकेकदेसेन सहेतुकपदेन ततियदुकेकदेसेन हेतुसम्पयुत्तपदेन च योजेत्वा यथाक्कमं चतुत्थपञ्चमदुका वुत्ता, तथा पठमदुकेकदेसं नहेतुपदं सकलेन दुतियदुकेन योजेत्वा छट्ठदुको वुत्तो. इदम्पि सम्भवतीति एतेन अवुत्तम्पि सम्भववसेन दीपितन्ति दस्सेति. सम्भवो हि गहणस्स कारणन्ति. यथा हेतुसहेतुकाति इदं सम्भवतीति कत्वा गहितं, एवं हेतुअहेतुकाति इदम्पि सम्भवतीति कत्वा गहेतब्बमेवाति एवं अञ्ञत्थापि योजेतब्बं.
एवं पठमदुकं दुतियततियदुकेसु दुतियपदेहि योजेत्वा ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका च, अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू, हेतू चेव धम्मा हेतुविप्पयुत्ता च, हेतुविप्पयुत्ता चेव धम्मा न च हेतू’’ति ये द्वे दुका कातब्बा, तेसं सम्भववसेनेव सङ्गहं दस्सेत्वा खो पन-पदेन अपरेसम्पि दुकानं सङ्गहं दस्सेतुं ‘‘तत्र यदेत’’न्तिआदिमाह. तत्राति पाळियं. अयं अतिरेकत्थोति इदानि यं वक्खति, तमत्थमाह. तत्थ पन अञ्ञेपि अञ्ञथापीति एतेसं विसुं पवत्तिया द्वे दुका दस्सिता, सह पवत्तिया पन अयम्पि दुको वेदितब्बो ‘‘हेतू चेव धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि हेतुविप्पयुत्तापी’’ति, एतेसु पन पञ्चसु दुकेसु दुतियदुकेन ततियदुको विय, चतुत्थदुकेन पञ्चमदुको विय च छट्ठदुकेन निन्नानत्थत्ता ‘‘न हेतु खो पन धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि हेतुविप्पयुत्तापी’’ति अयं दुको न वुत्तो. दस्सितनिन्नानत्थनयो हि सो पुरिमदुकेहीति. इतरेसु चतूसु हेतू चेव अहेतुकदुकेन समानत्थत्ता हेतू चेव हेतुविप्पयुत्तदुको, हेतुसहेतुकदुकेन समानत्थत्ता हेतुहेतुसम्पयुत्तदुको च नहेतुहेतुसम्पयुत्तदुको विय न वत्तब्बो. तेसु पन द्वीसु पच्छिमदुके ‘‘हेतू खो पन धम्मा सहेतुका’’ति पदं चतुत्थदुके पठमपदेन निन्नानाकरणत्ता न वत्तब्बं, ‘‘हेतू खो पन धम्मा अहेतुका’’ति पदं ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका’’ति एतेन निन्नानत्ता न वत्तब्बं. अवसिट्ठे पन एकस्मिं दुके ‘‘अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’’ति पदं छट्ठदुके दुतियपदेन एकत्थत्ता न वत्तब्बं. इदानि ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका चा’’ति इदमेवेकं पदं अवसिट्ठं, न च एकेन पदेन दुको होतीति तञ्च न वुत्तन्ति. चतुत्थदुके दुतियपदेन पन समानत्थस्स छट्ठदुके पठमपदस्स वचनं दुकपूरणत्थं, एतेन वा गतिदस्सनेन सब्बस्स सम्भवन्तस्स सङ्गहो कतोति दट्ठब्बो. तथा हि सब्बो सम्भवदुको पठमदुके दुतियततियदुकपक्खेपेन दस्सितो, तेसु च पठमदुकपक्खेपेनाति.
७-१३. समानकालेन असमानकालेन कालविमुत्तेन च पच्चयेन निप्फन्नानं पच्चयायत्तानं पच्चयभावमत्तेन तेसं पच्चयानं अत्थितं दीपेतुं सप्पच्चयवचनं, न सहेतुकवचनं विय समानकालानमेव, नापि सनिदस्सनं विय तंसभावस्स अनत्थन्तरभूतस्स. सङ्खत-सद्दो पन समेतेहि निप्फादितभावं दीपेतीति अयमेतेसं विसेसो दुकन्तरवचने कारणं. एत्थ च अप्पच्चया असङ्खताति बहुवचननिद्देसो अविनिच्छितत्थपरिच्छेददस्सनवसेन मातिकाठपनतो कतोति वेदितब्बो. उद्देसेन हि कुसलादिसभावानं धम्मानं अत्थितामत्तं वुच्चति, न परिच्छेदोति अपरिच्छेदेन बहुवचनेन उद्देसो वुत्तोति. रूपन्ति रूपायतनं पथवियादि वा. पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे रूपायतनस्स असङ्गहितता आपज्जतीति रुप्पनलक्खणं वा रूपन्ति अयं अत्थनयो वुत्तो. तत्थ रूपन्ति रुप्पनसभावो. न लुज्जति न पलुज्जतीति यो गहितो तथा न होति, सो लोकोति तंगहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता. दुक्खसच्चं वा लोको, तत्थ तेनेव लोकसभावेन विदिताति लोकिया.
एवं सन्ते चक्खुविञ्ञाणेन विजानितब्बस्स रूपायतनस्स तेनेव नविजानितब्बस्स सद्दायतनादिकस्स च नानत्ता द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होति. एवं पन दुके वुच्चमाने दुकबहुता आपज्जति, यत्तकानि विञ्ञाणानि, तत्तका दुका वुत्ता समत्ता ठपेत्वा सब्बधम्मारम्मणानि विञ्ञाणानि. तेसु च दुकस्स पच्छेदो आपज्जति, तथा च सति ‘‘केनची’’ति पदं सब्बविञ्ञाणसङ्गाहकं न सिया, निद्देसेन च विरुद्धं इदं वचनं. यो च तत्थ ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्याति अयं दुको न होती’’ति पटिसेधो कतो, सो च कथं युज्जेय्य. न हि समत्था अट्ठकथा पाळिं पटिसेधेतुन्ति, न च केनचि-सद्दस्स तेनेवाति अयं पदत्थो सम्भवति, ‘‘केनची’’ति एतस्स आदिपदस्स अनियमितं यं किञ्चि एकं पदत्थो, तं वत्वा वुच्चमानस्स ‘‘केनची’’ति दुतियपदस्स यं किञ्चि अपरं अनियमितं पदत्थोति लोकसिद्धमेतं, तथेव च निद्देसो पवत्तो, न चेत्थ विञ्ञातब्बधम्मभेदेन दुकभेदो समत्तो आपज्जति यत्तका विञ्ञातब्बा, तत्तका दुकाति, तस्मा नत्थि दुकबहुता. न हि एकंयेव विञ्ञातब्बं केनचि विञ्ञेय्यं केनचि न विञ्ञेय्यञ्च, किन्तु अपरम्पि अपरम्पीति सब्बविञ्ञातब्बसङ्गहे दुको समत्तो होति, एवञ्च सति ‘‘केनची’’ति पदं अनियमेन सब्बविञ्ञाणसङ्गाहकन्ति सिद्धं होति, विञ्ञाणनानत्तेन च विञ्ञातब्बं भिन्दित्वा अयं दुको वुत्तो, न विञ्ञातब्बानं अत्थन्तरतायाति. एतस्स पन दुकस्स निक्खेपरासिनिद्देसो दुकसङ्गहितधम्मेकदेसेसु दुकपदद्वयप्पवत्तिदस्सनवसेन पवत्तो. अत्थुद्धारनिद्देसो निरवसेसदुकसङ्गहितधम्मदस्सनवसेनाति वेदितब्बो.
१४-१९. चक्खुतोपि…पे… मनतोपीति चक्खुविञ्ञाणादिवीथीसु तदनुगतमनोविञ्ञाणवीथीसु च किञ्चापि कुसलादीनम्पि पवत्ति अत्थि, कामासवादयो एव पन वणतो यूसं विय पग्घरणकअसुचिभावेन सन्दन्ति, तस्मा ते एव ‘‘आसवा’’ति वुच्चन्ति. तत्थ हि पग्घरणकअसुचिम्हि निरुळ्हो आसवसद्दोति. धम्मतो याव गोत्रभुन्ति ततो परं मग्गफलेसु अप्पवत्तितो वुत्तं. एते हि आरम्मणकरणवसेन धम्मे गच्छन्ता ततो परं न गच्छन्तीति. ननु ततो परं भवङ्गादीनिपि गच्छन्तीति चे? न, तेसम्पि पुब्बे आलम्बितेसु लोकियधम्मेसु सासवभावेन अन्तोगधत्ता ततो परताभावतो. एत्थ च गोत्रभुवचनेन गोत्रभुवोदानफलसमापत्तिपुरेचारिकपरिकम्मानि वुत्तानीति वेदितब्बानि, पठममग्गपुरेचारिकमेव वा गोत्रभु अवधिनिदस्सनभावेन गहितं, ततो परं मग्गफलसमानताय पन अञ्ञेसु मग्गेसु मग्गवीथियं फलसमापत्तिवीथियं निरोधानन्तरञ्च पवत्तमानेसु फलेसु निब्बाने च पवत्ति निवारिता आसवानन्ति वेदितब्बा. सवन्तीति गच्छन्ति. दुविधो हि अवधि अभिविधिविसयो अनभिविधिविसयो च. अभिविधिविसयं किरिया ब्यापेत्वा पवत्तति ‘‘आभवग्गा भगवतो यसो गतो’’ति, इतरं बहि कत्वा ‘‘आपाटलिपुत्ता वुट्ठो देवो’’ति. अयञ्च आ-कारो अभिविधिअत्थो इध गहितोति ‘‘अन्तोकरणत्थो’’ति वुत्तं.
चिरपारिवासियट्ठो चिरपरिवुत्थता पुराणभावो. आदि-सद्देन ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाया’’ति (अ. नि. १०.६२) इदं सुत्तं सङ्गहितं. अविज्जासवभवासवानञ्च चिरपरिवुत्थताय दस्सिताय तब्भावभावीनं कामासवदिट्ठासवानञ्च चिरपरिवुत्थता दस्सिता होति. अञ्ञेसुपि यथावुत्ते धम्मे ओकासञ्च आरम्मणं कत्वा पवत्तमानेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन अभिब्यापनं मदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, नाञ्ञेसन्ति एतेस्वेव आसवसद्दो निरुळ्हो दट्ठब्बो. आयतं वा सवन्ति फलन्तीति आसवा. न हि किञ्चि संसारदुक्खं आसवेहि विना उप्पज्जमानं अत्थीति. आरम्मणभावेन ये धम्मा वणो विय आसवे पग्घरन्ति, ते असम्पयोगे अतब्भावेपि सह आसवेहीति सासवा, आसववन्तोति अत्थो.
ओसानदुके ‘‘नो आसवा खो पना’’ति अवत्वा ‘‘आसवविप्पयुत्ता खो पना’’ति वचनं सासवानं सहेतुकानं विय सम्पयुत्तेहि तंसहितता न होतीति दस्सनत्थं. एवं सेसगोच्छकेसुपि यथासम्भवं विप्पयुत्तग्गहणे पयोजनं दट्ठब्बं. अपिच ‘‘नो आसवा खो पन धम्मा सासवा’’ति इदं पदं चतुत्थदुके दुतियपदेन निन्नानं, न च एकेन दुको होति, तस्मा आसवविप्पयुत्तपदमेव गहेत्वा ओसानदुकयोजना ञायागताति कता. हेतुगोच्छके पन हेतुविप्पयुत्तानं सहेतुकता नत्थीति ते गहेत्वा दुकयोजनाय असक्कुणेय्यत्ता नहेतुपदं गहेत्वा ओसानदुकयोजना कता. ये वा पन पठमे दुके दुतियस्स पक्खेपे एको, ततियस्स द्वे, पठमस्स दुतिये एको, ततिये द्वे, दुतियस्स ततिये एको, दुतिये च ततियस्स एकोति अट्ठ दुका लब्भन्ति, तेसु तीहि इतरे च नयतो दस्सिताति वेदितब्बा. एस नयो सेसगोच्छकेसुपि.
२०-२५. किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयभावेन तत्थ संयोजेन्ति, सतिपि अञ्ञेसं तप्पच्चयभावे न विना संयोजनानि तेसं तप्पच्चयभावो अत्थि, ओरम्भागियुद्धम्भागियसङ्गहितेहि च तंतंभवनिब्बत्तककम्मनियमो भवनियमो च होति, न च उपच्छिन्नसंयोजनस्स कतानिपि कम्मानि भवं निब्बत्तेन्तीति. संयोजेतब्बाति वा संयोजनिया, संयोजने नियुत्ताति वा. दूरगतस्सपि आकड्ढनतो निस्सरितुं अप्पदानवसेन बन्धनं संयोजनं, गन्थकरणं सङ्खलिकचक्कलकानं विय पटिबद्धताकरणं वा गन्थनं गन्थो, संसिलिसकरणं योजनं योगोति अयमेतेसं विसेसोति वेदितब्बो. धम्मानं सभावकिच्चविसेसञ्ञुना पन भगवता सम्पयुत्तेसु आरम्मणेसु तप्पच्चयेसु च तेहि तेहि निप्फादियमानं तं तं किच्चविसेसं पस्सन्तेन ते ते धम्मा तथा तथा आसवसंयोजनगन्थादिवसेन वुत्ताति ‘‘किमत्थं एतेयेव धम्मा एवं वुत्ता, कस्मा च वुत्ता एव पुन वुत्ता’’ति न चोदेतब्बमेतं.
२६-३७. गन्थनियाति एत्थ अयमञ्ञो अत्थो ‘‘गन्थकरणं गन्थनं, गन्थने नियुत्ताति गन्थनिया, गन्थयितुं सक्कुणेय्या, गन्थयितुं अरहन्तीति वा गन्थनिया’’ति. एवं ओघनियादीसुपि दट्ठब्बं. तेनातिक्कमतीति एतं धात्वत्थं गहेत्वा ओघनियाति पदसिद्धि कता.
५०-५४. धम्मसभावं अग्गहेत्वा परतो आमसन्तीति परामासा. परतोति निच्चादितो. आमसन्तीति सभावपटिसेधेन परिमज्जन्ति.
५५-६८. सभावतो विज्जमानं अविज्जमानं वा विचित्तसञ्ञाय सञ्ञितं आरम्मणं अग्गहेत्वा अप्पवत्तितो आलम्बमाना धम्मा सारम्मणा. चिन्तनं गहणं आरम्मणूपलद्धि. चेतसि नियुत्ता, चेतसा संसट्ठा वा चेतसिका. दुब्बिञ्ञेय्यनानत्तताय एकीभावमिवुपगमनं निरन्तरभावुपगमनं. येसं रूपानं चित्तं सहजातपच्चयो होति, तेसं चित्तस्स च सुविञ्ञेय्यनानत्तन्ति निरन्तरभावानुपगमनं वेदितब्बं. एकतो वत्तमानापीति अपि-सद्दो को पन वादो एकतो अवत्तमानाति एतमत्थं दीपेति. इदमेत्थ विचारेतब्बं – अविनिब्भोगरूपानं किं अञ्ञमञ्ञं संसट्ठता, उदाहु विसंसट्ठताति? विसुं आरम्मणभावेन सुविञ्ञेय्यनानत्तत्ता न संसट्ठता, नापि विसंसट्ठता संसट्ठाति अनासङ्कनीयसभावत्ता. चतुन्नञ्हि खन्धानं अञ्ञमञ्ञं संसट्ठसभावत्ता रूपनिब्बानेहिपि सो संसट्ठभावो अत्थि नत्थीति सिया आसङ्का, तस्मा तेसं इतरेहि, इतरेसञ्च तेहि विसंसट्ठसभावता वुच्चति, न पन रूपानं रूपेहि कत्थचि संसट्ठता अत्थीति तदासङ्काभावतो विसंसट्ठता च रूपानं रूपेहि न वुच्चतीति. एस हि तेसं सभावोति. चित्तसंसट्ठसमुट्ठानादिपदेसु संसट्ठसमुट्ठानादिसद्दा चित्तसद्दापेक्खाति पच्चेकं चित्तसद्दसम्बन्धत्ता चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना चाति पच्चेकं योजेत्वा अत्थो वुत्तो. उपादियन्तेवाति भूतानि गण्हन्ति एव, निस्सयन्ति एवाति अत्थो. यथा भूतानि उपादियन्ति गय्हन्ति निस्सीयन्ति, न तथा एतानि गय्हन्ति निस्सीयन्ति, तस्मा उपादा. अथ वा भूतानि अमुञ्चित्वा तेसं वण्णनिभादिभावेन गहेतब्बतो उपादा.