धम्मदिन्नाथेरीवत्थु
२३९. पञ्चमे परायत्तट्ठानेति परेसं दासिट्ठाने. सुजातत्थेरस्स अधिकारकम्मं कत्वाति सा किर अत्तनो केसे विक्किणित्वा सुजातत्थेरस्स नाम अग्गसावकस्स दानं दत्वा पत्थनं अकासि. तं सन्धायेतं वुत्तं. हत्थे पसारितेति तस्स हत्थावलम्बनत्थं पुब्बाचिण्णवसेन हत्थे पसारिते. सो किर अनागामी हुत्वा गेहं आगच्छन्तो यथा अञ्ञेसु दिवसेसु इतो चितो च ओलोकेन्तो सितं कुरुमानो हसमानो आगच्छति, एवं अनागन्त्वा सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो हुत्वा अगमासि. धम्मदिन्ना सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा वीथिं ओलोकयमाना तस्स आगमनाकारं दिस्वा ‘‘किं नु खो एत’’न्ति चिन्तेत्वा तस्स पच्चुग्गमनं कुरुमाना सोपानसीसे ठत्वा ओलम्बनत्थं हत्थं पसारेसि. उपासको अत्तनो हत्थं समिञ्जेसि. सा ‘‘पातरासभोजनकाले जानिस्सामी’’ति चिन्तेसि. उपासको पुब्बे ताय सद्धिं एकतो भुञ्जति. तं दिवसं पन तं अनपलोकेत्वा योगावचरभिक्खु विय एककोव भुञ्जि. तेनाह – ‘‘भुञ्जमानोपि इमं देथ, इमं हरथाति न ब्याहरी’’ति. तत्थ इमं देथाति इमं खादनीयं वा भोजनीयं वा देथ. इमं हरथाति इमं खादनीयं वा भोजनीयं वा अपहरथ. सन्थववसेनाति किलेससन्थववसेन. चिरकालपरिभाविताय घटदीपजालाय विय अब्भन्तरे दिब्बमानाय हेतुसम्पत्तिया चोदियमाना आह – ‘‘एवं सन्ते…पे… मय्हं पब्बज्जं अनुजानाथा’’ति.
अयं ताव सेट्ठि घरमज्झे ठितोव दुक्खस्सन्तं अकासीति सा किर ‘‘धम्मदिन्ने तुय्हं दोसो नत्थि, अहं पन अज्ज पट्ठाय सन्थववसेन…पे… कुलघरं गच्छा’’ति वुत्ते एवं चिन्तेसि – ‘‘पकतिपुरिसो एवं वत्ता नाम नत्थि, अद्धा एतेन लोकुत्तरधम्मो नाम पटिविद्धो’’ति. तेनस्सा अयं सङ्कप्पो अहोसि ‘‘अयं ताव सेट्ठि घरमज्झे ठितोव दुक्खस्सन्तं अकासी’’ति. मज्झिमनिकायट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. १.४६०) पन ‘‘अथ कस्मा मया सद्धिं यथापकतिया आलापसल्लापमत्तम्पि न करोथाति सो चिन्तेसि – ‘अयं लोकुत्तरधम्मो नाम गरु भारियो न पकासेतब्बो; सचे खो पनाहं न कथेस्सामि, अयं हदयं फालेत्वा एत्थेव कालं करेय्या’ति तस्सा अनुग्गहत्थाय कथेसि – ‘धम्मदिन्ने अहं सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा लोकुत्तरधम्मं नाम अधिगतो, तं अधिगतस्स एवरूपा लोकियकिरिया न वट्टती’’’ति वुत्तं.
पञ्चक्खन्धादिवसेन पञ्हे पुच्छीति ‘‘सक्कायो सक्कायोति अय्ये वुच्चति, कतमो नु खो अय्ये सक्कायो वुत्तो भगवता’’तिआदिना चूळवेदल्लसुत्ते (म. नि. १.४६० आदयो) आगतनयेन पुच्छि. पुच्छितं पुच्छितं विस्सज्जेसीति ‘‘पञ्च खो इमे, आवुसो विसाख, उपादानक्खन्धा सक्कायो वुत्तो भगवता’’तिआदिना (म. नि. १.४६० आदयो) तत्थेव आगतनयेन विस्सज्जेसि. सूरभावन्ति तिक्खभावं. अनधिगतअरहत्तमग्गस्स उग्गहेन विना तत्थ पञ्हो न उपट्ठातीति आह – ‘‘उग्गहवसेन अरहत्तमग्गेपि पुच्छी’’ति. तं निवत्तेन्तीति ‘‘विमुत्तिया पनाय्ये किं पटिभागो’’ति पुच्छिते ‘‘विमुत्तिया खो, आवुसो विसाख, निब्बानं पटिभागो’’ति (म. नि. १.४६६) वुत्ते ‘‘निब्बानस्स, पनाय्ये, किं पटिभागो’’ति पुन पुच्छिते तं निवत्तेन्ती ‘‘अच्चसरावुसो विसाखा’’तिआदिमाह. तत्थ अच्चसराति अपुच्छितब्बं पुच्छन्तो पञ्हं अतिक्कामिता अहोसीति अत्थो. नासक्खि पञ्हानं परियन्तं गहेतुन्ति पञ्हानं परिच्छेदप्पमाणं गहेतुं नासक्खि. पञ्हानञ्हि परिच्छेदं गहेतुं युत्तट्ठाने अट्ठत्वा ततो परं पुच्छन्तो नासक्खि पञ्हानं परियन्तं गहेतुं. अप्पटिभागधम्मस्स च पटिभागं पुच्छि. निब्बानं नामेतं अप्पटिभागं, न सक्का नीलं वा पीतकं वाति केनचि धम्मेन सद्धिं पटिभागं कत्वा दस्सेतुं, तञ्च त्वं इमिना अधिप्पायेन पुच्छसीति अत्थो. निब्बानोगधन्ति निब्बानं ओगाहेत्वा ठितं, निब्बानन्तोगधं निब्बानं अनुप्पविट्ठन्ति अत्थो. निब्बानपरायणन्ति निब्बानं परं अयनमस्स परागति, न ततो परं गच्छतीति अत्थो. निब्बानं परियोसानं अवसानं अस्साति निब्बानपरियोसानं.
पुरेति अतीतेसु खन्धेसु. पच्छाति अनागतेसु खन्धेसु. मज्झेति पच्चुप्पन्नेसु खन्धेसु. अकिञ्चनन्ति यस्स एतेसु तीसु तण्हागाहसङ्खातं किञ्चनं नत्थि, तमहं रागकिञ्चनादीहि अकिञ्चनं कस्सचि गहणस्स अभावेन अनादानं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.
पण्डिताति धातुआयतनादिकुसलतासङ्खातेन पण्डिच्चेन समन्नागता. वुत्तञ्हेतं –
‘‘कित्तावता नु खो, भन्ते, पण्डितो होति? यतो खो, आनन्द, भिक्खु धातुकुसलो च होति आयतनकुसलो च पटिच्चसमुप्पादकुसलो च ठानाट्ठानकुसलो च, एत्तावता खो, आनन्द, भिक्खु पण्डितो होती’’ति.
महापञ्ञाति महन्ते अत्थे महन्ते धम्मे महन्ता निरुत्तियो महन्तानि पटिभानानि परिग्गहणे समत्थाय पञ्ञाय समन्नागता. इमिस्सा हि थेरिया असेक्खप्पटिसम्भिदाप्पत्तताय पटिसम्भिदायो पूरेत्वा ठितताय पञ्ञामहत्तं. यथा तं धम्मदिन्नायाति यथा धम्मदिन्नाय भिक्खुनिया ब्याकतं, अहं एवमेव ब्याकरेय्यन्ति अत्थो. तन्ति निपातमत्थं.