१४. एतदग्गवग्गो
(१४) १. पठमएतदग्गवग्गो
एतदग्गपदवण्णना
१८८. एतदग्गेसु पठमवग्गस्स पठमे आदिम्हि दिस्सतीति एत्थ अग्गसद्दोति आनेत्वा योजेतब्बं. अज्जतग्गेति अज्जदिवसं आदिं कत्वाति अत्थो. अङ्गुलग्गेनाति अङ्गुलिकोटिया. अम्बिलग्गन्ति अम्बिलकोट्ठासो. कोटिभूताति परमकोटिभूता तस्मिं ठाने तादिसानं अञ्ञेसं अभावतो. ततो एव सेट्ठभूतातिपि अग्गा. एतदग्गसन्निक्खेपोति एतदग्गे ठपनं अट्ठुप्पत्तिआदीहि चतूहिपि कारणेहि. महापञ्ञताय थेरेन एतदग्गट्ठानस्स लद्धभावं वित्थारतो दस्सेतुं – ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. द्वे पदन्तरानीति कण्डम्बमूले युगन्धरपब्बतेति द्वीसु ठानेसु द्वे पदानि दस्सेत्वा. मुण्डपीठकन्ति यं सत्तङ्गं पञ्चङ्गं वा न होति, केवलं मुण्डकपीठं, तं सन्धायेतं वुत्तं. अवत्थरित्वा निसीदीति बुद्धानुभावेन अज्झोत्थरित्वा निसीदि. तेनाह – ‘‘एवं निसीदन्तो’’तिआदि. कायसक्खिं कत्वाति नामकायेन देसनाय सम्पटिच्छनवसेन सक्खिभूतं कत्वा. कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्माति इति-सद्दो आद्यत्थो, तेन सब्बं अभिधम्मदेसनं सङ्गण्हाति.
पाटिहारियट्ठानेति यमकपाटिहारियस्स कतट्ठाने. पस्सथाति तेसं बहुभावं सन्धाय वुत्तं. अस्साति मनुस्ससमूहस्स एकभावं. आकप्पन्ति आकारं. महाजनोति सदेवके लोके सब्बो महाजनो. यथा निरयदस्सनं संवेगजननत्थं, एवं देवलोकदस्सनम्पि संवेगजननत्थमेव ‘‘अनुपुब्बिकथायं सग्गकथा विय एवं सब्बसम्पत्तिसमुपेतोपि सग्गो अनिच्चो अद्धुवो चवनधम्मो’’ति. सज्जेत्वाति समपण्णासाय मुच्छनाहि यथा कामेन निवादेतुं सक्का, एवं सज्जेत्वा.
पुथुज्जनपञ्चकं पञ्हन्ति पुथुज्जनपञ्हं आदिं कत्वा पवत्तितं खीणासवपञ्हपरियन्तं पञ्हपञ्चकं. पठमं…पे… पुच्छीति पुथुज्जनविसये पञ्हं पुच्छि. पटिसम्भिदा यथाभिनीहारं यथासकं विपस्सनाभिनीहारेन पठमभूमियादयो विय पवत्तितविसयाति वुत्तं – ‘‘ते अत्तनो अत्तनो पटिसम्भिदाविसये ठत्वा कथयिंसू’’ति. बुद्धविसये पञ्हं पुच्छीति –
‘‘ये च सङ्खातधम्मासे, ये च सेखा पुथू इध;
तेसं मे निपको इरियं, पुट्ठो पब्रूहि मारिसा’’ति. (सु. नि. १०४४) –
इदं पञ्हं पुच्छि. तत्थ सङ्खातधम्माति सङ्खाता ञाता चतुसच्चधम्मा, ये च सङ्खातधम्मा चतूहि मग्गेहि पटिविद्धचतुसच्चधम्माति अत्थो. इमिना असेक्खा कथिता. पुथु-सद्दो उभयत्थपि योजेतब्बो ‘‘ये पुथू सङ्खातधम्मा, ये च पुथू सेखा’’ति. तेसन्ति तेसं द्विन्नं सेक्खासेक्खपुग्गलानं मे पुट्ठोति योजेतब्बं, मया पुट्ठोति अत्थो. इरियन्ति सेक्खासेक्खभूमिया आगमनप्पटिपदं. इरियति गच्छति सेक्खभूमिं असेक्खभूमिञ्च एतायाति इरिया, तं तेसं इरियं आगमनप्पटिपदं मया पुट्ठो पब्रूहि कथेहीति अत्थो. एवं भगवा बुद्धविसये पञ्हं पुच्छित्वा ‘‘इमस्स नु खो, सारिपुत्त, संखित्तेन भासितस्स कथं वित्थारेन अत्थो दट्ठब्बो’’ति आह. थेरो पञ्हं ओलोकेत्वा ‘‘सत्था मं सेक्खासेक्खानं भिक्खूनं आगमनप्पटिपदं पुच्छती’’ति पञ्हे निक्कङ्खो हुत्वा ‘‘आगमनप्पटिपदा नाम खन्धादिवसेन बहूहिपि मुखेहि सक्का कथेतुं, कतराकारेन नु खो कथेन्तो सत्थु अज्झासयं गण्हितुं सक्खिस्सामी’’ति अज्झासये कङ्खि, तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘धम्मसेनापति…पे… न सक्कोती’’ति. पुच्छितपञ्हं विस्सज्जेतुं पटिभाने असति दिसाविलोकनं सत्तानं सभावोति दस्सेन्तो, ‘‘पुरत्थिम…पे... नासक्खी’’ति आह. तत्थ पञ्हुप्पत्तिट्ठानन्ति पञ्हुप्पत्तिकारणं.
थेरस्स किलमनभावं जानित्वाति ‘‘सारिपुत्तो पञ्हे निक्कङ्खो, अज्झासये मे कङ्खमानो किलमती’’ति थेरस्स किलमनभावं ञत्वा. चतुमहाभूतिककायपरिग्गहन्ति एतेन खन्धमुखेन नामरूपपरिग्गहो वुत्तो. ‘‘भूतमिदन्ति, सारिपुत्त, समनुपस्ससी’’ति हि वदन्तेन भगवता खन्धवसेन नामरूपपरिग्गहो दस्सितो. एवं किरस्स भगवतो अहोसि ‘‘सारिपुत्तो मया नये अदिन्ने कथेतुं न सक्खिस्सति, दिन्ने पन नये ममज्झासयं गहेत्वा खन्धवसेन कथेस्सती’’ति. थेरस्स सह नयदानेन सो पञ्हो नयसतेन नयसहस्सेन उपट्ठासि. तेनाह – ‘‘अञ्ञातं भगवा, अञ्ञातं सुगता’’ति.
अरूपावचरे पटिसन्धि नाम न होतीति बोधिसम्भारसम्भरणस्स अनोकासभावतो वुत्तं. तेनाह – ‘‘अभब्बट्ठानत्ता’’ति, लद्धब्याकरणानं बोधिसत्तानं उप्पत्तिया अभब्बदेसत्ताति अत्थो. रूपावचरे निब्बत्तीति कम्मवसितासम्भवतो अरूपावचरे अनिब्बत्तित्वा रूपावचरे निब्बत्ति.
परोसहस्सन्तिआदिना परोसहस्सजातकं दस्सेति. तत्थ परोसहस्सम्पीति अतिरेकसहस्सम्पि. समागतानन्ति सन्निपतितानं भासितस्स अत्थं जानितुं असक्कोन्तानं बालानं. कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञाति ते एवं समागता अपञ्ञा इमे बालत्ता ससा विय वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि रोदेय्युं परिदेवेय्युं. रोदमानापि पन अत्थं वा कारणं वा नेव जानेय्युन्ति दीपेति. एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञोति एवरूपानं बालानं परोसहस्सतोपि एको पण्डितपुरिसोव सेय्यो वरतरोति अत्थो. कीदिसो सपञ्ञोति आह – ‘‘यो भासितस्स विजानाति अत्थ’’न्ति, अयं जेट्ठन्तेवासिको विय यो भासितस्स अत्थं जानाति, सो तादिसो सपञ्ञो वरतरोति अत्थो. दुतिये परोसतजातके झायेय्युन्ति याथावतो अत्थं जानितुं समाहिता हुत्वा चिन्तेय्युं. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव.
ततियजातके ये सञ्ञिनोति ठपेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनलाभिनो अवसेसचित्तकसत्ते दस्सेति. तेपि दुग्गताति तस्सा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया अलाभतो तेपि दुग्गता दुक्खं उपगता सञ्ञीभवे. ‘‘सञ्ञा रोगो सञ्ञा गण्डो सञ्ञा सल्ल’’न्ति (म. नि. ३.२४) हि ते सञ्ञाय आदीनवदस्सिनो. येपि असञ्ञिनोति असञ्ञीभवे निब्बत्ते अचित्तकसत्ते दस्सेति. तेपि इमिस्सायेव समापत्तिया अलाभतो दुग्गतायेव. झानसुखं अनङ्गणं निद्दोसं यथावुत्तदोसाभावतो. बलवचित्तेकग्गतासभावेनपि तं अनङ्गणं नाम जातं. नेवसञ्ञी नासञ्ञीति आहाति अतीते किर बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुट्ठो ‘‘नेवसञ्ञी नासञ्ञी’’ति आह. पुरिमजातके वुत्तनयेनेव तापसा जेट्ठन्तेवासिकस्स कथं न गण्हिंसु. बोधिसत्तो आभस्सरतो आगन्त्वा आकासे ठत्वा इमं गाथमाह. तेन वुत्तं – ‘‘सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति.
चतुत्थजातके (जा. १.१.१३५) चन्दस्स विय आभा एतस्साति चन्दाभं, ओदातकसिणं. सूरियाभन्ति सूरियस्स विय आभा एतस्साति सूरियाभं, पीतकसिणं. योध पञ्ञाय गाधतीति यो पुग्गलो इध सत्तलोके इदं कसिणद्वयं पञ्ञाय गाधति, आरम्मणं कत्वा अनुप्पविसति, तत्थ वा पतिट्ठहति. अवितक्केन दुतियज्झानेन आभस्सरूपगो होतीति सो पुग्गलो तथा कत्वा पटिलद्धेन दुतियेन झानेन आभस्सरब्रह्मलोकूपगो होति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति इमिना इमं दस्सेति (जा. अट्ठ. १.१.१३५ चन्दाभजातकवण्णना) – अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो ‘‘चन्दाभं सूरियाभ’’न्ति वत्वा आभस्सरे निब्बत्तो. तापसा जेट्ठन्तेवासिकस्स न सद्दहिंसु. बोधिसत्तो आगन्त्वा आकासे ठितो इमं गाथं अभासि.
पञ्चमजातके आसीसेथेवाति आसाच्छेदं अकत्वा अत्तनो कम्मेसु आसं करेय्येव. न निब्बिन्देय्याति न निब्बेदं उप्पादेय्य, न उक्कण्ठेय्याति अत्थो. वोति निपातमत्तं. यथा इच्छिन्ति अहञ्हि सट्ठिहत्था नरका उट्ठानं इच्छिं, सोम्हि तथेव जातो, ततो उट्ठितोयेवाति दीपेति.
अतीते (जा. अट्ठ. ४.१३.सरभमिगजातकवण्णना) किर बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सरभमिगयोनियं निब्बत्तित्वा अरञ्ञे पटिवसति. राजा मिगवित्तको अहोसि थामसम्पन्नो. एकदिवसं गन्त्वा अमच्चे आह – ‘‘यस्स पस्सेन मिगो पलायति, तेनेव सो दातब्बो’’ति. अथेकदिवसं सरभमिगो उट्ठाय रञ्ञो ठितट्ठानेन पलायि. अथ नं अमच्चा उप्पण्डेसुं. राजा चिन्तेसि – ‘‘इमे मं परिहासन्ति, मम पमाणं न जानन्ती’’ति गाळ्हं निवासेत्वा पत्तिकोव खग्गं आदाय ‘‘सरभं गण्हिस्सामी’’ति वेगेन पक्खन्दि. अथ नं दिस्वा तीणि योजनानि अनुबन्धि. सरभो अरञ्ञं पाविसि. राजापि पाविसियेव. तत्थ सरभमिगस्स गमनमग्गे सट्ठिहत्थमत्तो महापूतिपातनरकआवाटो अत्थि, सो तिंसहत्थमत्तं उदकेन पुण्णो तिणेहि च पटिच्छन्नो. सरभो उदकगन्धं घायित्वाव आवाटभावं ञत्वा थोकं ओसक्कित्वा गतो. राजा पन उजुकमेव आगच्छन्तो तस्मिं पति.
सरभो तस्स पदसद्दं असुणन्तो निवत्तित्वा तं अपस्सन्तो ‘‘नरकआवाटे पतितो भविस्सती’’ति ञत्वा आगन्त्वा ओलोकेन्तो तं गम्भीरे उदके अप्पतिट्ठे किलमन्तं दिस्वा तेन कतापराधं हदये अकत्वा सञ्जातकारुञ्ञो ‘‘मा मयि पस्सन्ते वराको नस्सतु, इमम्हा तं दुक्खा मोचेस्सामी’’ति आवाटतीरे ठितो ‘‘मा भायि, महाराज, अहं तं दुक्खा मोचेस्सामी’’ति वत्वा अत्तनो पियपुत्तं उद्धरितुं उस्साहं करोन्तो विय तस्सुद्धरणत्थाय सिलाय योग्गं कत्वा ‘‘विज्झिस्सामी’’ति आगतं राजानं सट्ठिहत्था नरका उद्धरित्वा अस्सासेत्वा पिट्ठिं आरोपेत्वा अरञ्ञा नीहरित्वा सेनाय अविदूरे ओतारेत्वा ओवादमस्स दत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेसि. राजा सेनङ्गपरिवुतो नगरं गन्त्वा ‘‘इतो पट्ठाय सकलरट्ठवासिनो पञ्च सीलानि रक्खन्तू’’ति धम्मभेरिं चरापेसि. महासत्तेन पन अत्तनो कतगुणं कस्सचि अकथेत्वा सायं नानग्गरसभोजनं भुञ्जित्वा अलङ्कतसयने सयित्वा पच्चूसकाले महासत्तस्स गुणं सरित्वा उट्ठाय सयनपिट्ठे पल्लङ्केन निसीदित्वा पीतिपुण्णेन हदयेन उदानं उदानेन्तो ‘‘आसीसेथेव पुरिसो’’तिआदिना इमा छ गाथा अभासि.
तत्थ अहिता हिता चाति दुक्खफस्सा सुखफस्सा च, मरणफस्सा, जीवितफस्सातिपि अत्थो. सत्तानञ्हि मरणफस्सो अहितो, जीवितफस्सो हितो. तेसं अचिन्तितो मरणफस्सो आगच्छतीति दस्सेति. अचिन्तितम्पीति मया ‘‘आवाटे पतिस्सामी’’ति न चिन्तितं, ‘‘सरभं मारेस्सामी’’ति चिन्तितं. इदानि पन मे चिन्तितं नट्ठं, अचिन्तितमेव जातन्ति उदानवसेन वदति. भोगाति यसपरिवारा, एते चिन्तामया न होन्ति. तस्मा ञाणवता वीरियमेव कातब्बन्ति वदति. वीरियवतो हि अचिन्तितम्पि होतियेव.
तस्सेतं उदानं उदानेन्तस्सेव अरुणं उट्ठहि. पुरोहितो पातोव सुखसेय्यपुच्छनत्थं आगन्त्वा द्वारे ठितो तस्स उदानगीतसद्दं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘राजा हिय्यो मिगवं अगमासि, तत्थ सरभमिगं विद्धो भविस्सति, तेन मञ्ञे उदानं उदानेती’’ति. एवं ब्राह्मणस्स रञ्ञो परिपुण्णब्यञ्जनं उदानं सुत्वा सुमज्जिते आदासे मुखं ओलोकेन्तस्स छाया विय रञ्ञा च सरभेन च कतकारणं पाकटं अहोसि, सो नखग्गेन द्वारं आकोटेसि. राजा ‘‘को एसो’’ति पुच्छि. अहं, देव, पुरोहितोति. अथस्स द्वारं विवरित्वा ‘‘इतो एहाचरिया’’ति आह. सो पविसित्वा राजानं जयापेत्वा एकमन्तं ठितो ‘‘अहं, महाराज, तया अरञ्ञे कतकारणं जानामि, त्वं एकं सरभमिगं अनुबन्धन्तो नरके पतितो, अथ नं सो सरभो सिलाय योग्गं कत्वा नरकतो उद्धरि, सो त्वं तस्स गुणं सरित्वा उदानं उदानेसी’’ति वत्वा ‘‘सरभं गिरिदुग्गस्मि’’न्तिआदिना द्वे गाथा अभासि.
तत्थ अनुसरीति अनुबन्धि. विक्कन्तन्ति उद्धरणत्थाय कतपरक्कमं. अनुजीवसीति उपजीवसि, तस्सानुभावेन तया जीवितं लद्धन्ति अत्थो. समुद्धरीति उद्धरणं अकासि. सिलाय योग्गं सरभो करित्वाति सिलाय सोपानसदिसाय नरकतो उद्धरणयोग्गतं करित्वा. अलीनचित्तन्ति सङ्कोचं अप्पत्तचित्तं. त मिगं वदेसीति सुवण्णसरभमिगं इध सिरिसयने निपन्नो वण्णेसि. तं सुत्वा राजा, ‘‘अयं मया सद्धिं न मिगवं आगतो, सब्बञ्च पवत्तिं जानाति, कथं नु खो जानाति, पुच्छिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं त्वं नु तत्थेवा’’ति नवमगाथमाह. तत्थ भिंसरूपन्ति किं नु ते ञाणं बलवजातिकं, तेनेतं जानासीति वदति. ब्राह्मणो ‘‘नाहं सब्बञ्ञुबुद्धो, ब्यञ्जनं अमक्खेत्वा तया कथितगाथाय पन मय्हं अत्थो उपट्ठाती’’ति दीपेन्तो ‘‘न चेवह’’न्ति दसमगाथमाह. तत्थ सुभासितानन्ति ब्यञ्जनं अमक्खेत्वा सुट्ठु भासितानं. अत्थं तदानेन्तीति यो तेसं अत्थो, तं आनेन्ति उपधारेन्तीति अत्थो. तदा पुरोहितो धम्मसेनापति अहोसि. तेनेवाह – ‘‘अतीतेपी’’तिआदि. सेसं उत्तानत्थमेव.
अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरवत्थु
अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरादयोतिआदीसु पन याथावसरसगुणवसेनाति यथासभावगुणवसेन. पब्बज्जावसेन पटिवेधवसेन सुचिरं सुनिपुणं रत्तिन्दिवपरिच्छेदजाननवसेन च रत्तञ्ञुता वेदितब्बाति तं दस्सेन्तो ‘‘ठपेत्वा हि सम्मासम्बुद्ध’’न्तिआदिमाह. पाकटोव होतीति सतिपञ्ञावेपुल्लप्पत्तिको पाकटो विभूतो होति. अञ्ञासिकोण्डञ्ञोति सावकेसु सब्बपठमं चत्तारि अरियसच्चानि ञातकोण्डञ्ञो. सब्बेसुपि एतदग्गेसूति सब्बेसुपि एतदग्गसुत्तेसु, सब्बेसु वा एतदग्गट्ठपनेसु.
धुरपत्तानीति पत्तानं पमुखभूतानि बाहिरपत्तानि. नवुतिहत्थानीति मज्झिमपुरिसस्स हत्थेन नवुतिरतनानि. पदुमेनेव तं तं पदेसं उत्तरति अतिक्कमतीति पदुमुत्तरो, भगवा. गन्धदाममालादामादीहीति आदिसद्देन पत्तदामादिं सङ्गण्हाति. तत्थ गन्धदामेहि कतमाला गन्धदामं. लवङ्गतक्कोलजातिपुप्फादीहि कतमाला मालादामं. तमालपत्तादीहि कतमाला पत्तदामं. वङ्गपट्टेति वङ्गदेसे उप्पन्नघनसुखुमवत्थे. उत्तमसुखुमवत्थन्ति कासिकवत्थमाह.
तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तपरियोसानेति एत्थ ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्च’’न्तिआदिना सच्चवसेन, ‘‘दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना किच्चवसेन, ‘‘दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञात’’न्तिआदिना कतवसेन च तीहि आकारेहि परिवट्टेत्वा चतुन्नं सच्चानं देसितत्ता तयो परिवट्टा एतस्स अत्थीति तिपरिवट्टं, तिपरिवट्टमेव तेपरिवट्टं, तेपरिवट्टञ्च तं धम्मचक्कप्पवत्तनञ्चाति तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तनं, तदेव सुत्तन्तं, तस्स परियोसानेति अत्थो.
सालिगब्भं फालेत्वा आदायाति सालिगब्भं फालेत्वा तत्थ लब्भमानं सालिखीररसं आदाय. अनुच्छविकन्ति बुद्धानं अनुच्छविकं खीरपायसं पचापेम. वेणियो पुरिसभाववसेन बन्धित्वा कलापकरणे कलापग्गं. खले कलापानं ठपनदिवसे खलग्गं. मद्दित्वा वीहीनं रासिकरणदिवसे खलभण्डग्गं. कोट्ठेसु हि धञ्ञस्स पक्खिपनदिवसे कोट्ठग्गं.
द्वे गतियोति द्वे एव निप्फत्तियो, द्वे निट्ठाति अत्थो. तस्मिं कुमारे सब्बञ्ञुतं पत्तेति कोण्डञ्ञमाणवस्सेव लद्धियं ठत्वा इतरेपि छ जना पुत्ते अनुसासिंसु. बोधिरुक्खमूले पाचीनपस्सं अचलट्ठानं नाम, यं ‘‘वजिरासन’’न्तिपि वुच्चति. महतं महतियो वहतीति ‘‘पाचीनमुखो’’ति अवत्वा ‘‘पाचीनलोकधातुअभिमुखो’’ति वुत्तं. मंसचक्खुपि लोकनाथस्स अप्पटिघातं महाविसयञ्चाति. चतुरङ्गसमन्नागतन्ति ‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतू’’तिआदिना (म. नि. २.१८४; सं. नि. २.२२, २३७; अ. नि. २.५; महानि. १९६) वुत्तचतुरङ्गसमन्नागतं.
इदं पन सब्बमेवाति ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेस्सामी’’तिआदिनयप्पवत्तं (म. नि. १.२८४; २.३४१; महाव. १०) सब्बमेव. परिवितक्कमत्तमेव तथा अत्थसिद्धिया अभावतो. पुप्फितफलितं कत्वाति अभिञ्ञापटिसम्भिदाहि सब्बपालिफुल्लं, मग्गफलेहि सब्बसो फलभारभरितञ्च करोन्तो पुप्फितं फलितं कत्वा. अपक्कमितुकामो हुत्वाति द्वेपि अग्गसावके अत्तनो निपच्चकारं करोन्ते दिस्वा तेसं गुणातिरेकतं बहु मञ्ञन्तो बुद्धानं सन्तिका अपक्कमितुकामो हुत्वा. तत्थेवाति छद्दन्तदहतीरेयेव.
सारिपुत्त-मोग्गल्लानत्थेरवत्थु
१८९-१९०. दुतियततियेसु इद्धिमन्तानन्ति एत्थ मन्त-सद्दो अतिसयत्थविसयोति थेरस्स अतिसयिकइद्धितं दस्सेतुं – ‘‘इद्धिया सम्पन्नान’’न्ति वुत्तं. सह पंसूहि कीळिंसूति सहपंसुकीळिता. इधलोकत्तभावमेवाति दिट्ठधम्मिकअत्तभावमेव. सोळस पञ्ञा पटिविज्झित्वा ठितोति मज्झिमनिकाये अनुपदसुत्तन्तदेसनाय ‘‘महापञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो, पुथुपञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो, हासपञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो, जवनपञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो, तिक्खपञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो, निब्बेधिकपञ्ञो, भिक्खवे, सारिपुत्तो’’ति (म. नि. ३.९३) एवमागता महापञ्ञादिका छ, तस्मिंयेव सुत्ते आगता नवानुपुब्बविहारसमापत्तिपञ्ञा, अरहत्तमग्गपञ्ञाति इमा सोळसविधा पञ्ञा पटिविज्झित्वा सच्छिकत्वा ठितो.
पञ्हसाकच्छन्ति पञ्हस्स पुच्छनवसेन विस्सज्जनवसेन च साकच्छं करोति. अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्गन्ति एतं अनुबन्धनस्स कारणवचनं. इदञ्हि वुत्तं होति – यंनूनाहं इमं भिक्खुं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धेय्यं. कस्मा? यस्मा इदं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धनं नाम अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्गं, ञातो चेव उपगतो च मग्गोति अत्थो. अथ वा अत्थिकेहि अम्हेहि मरणे सति अमतेनपि भवितब्बन्ति एवं केवलं अत्थीति उपञ्ञातं, अनुमानञाणेन उपगन्त्वा ञातं निब्बानं नाम अत्थि, तं मग्गन्तो परियेसन्तोति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
नेसं परिसायाति द्विन्नं अग्गसावकानं परिवारभूतपरिसाय. द्वे अग्गसावकेति सारिपुत्तमोग्गल्लाने द्वे महानुभावे सावके. ठानन्तरेति अग्गसावकत्तसञ्ञिते ठानन्तरे ठपेसि. कस्मा पनेत्थ ‘‘अग्गसावके’’ति अवत्वा ‘‘महासावके’’ति वुत्तं. यदि अञ्ञेपि महाथेरा अभिञ्ञातादिगुणविसेसयोगेन ‘‘महासावका’’ति वत्तब्बतं लभन्ति, इमेयेव पन सावकेसु अनञ्ञसाधारणभूता विसेसतो ‘‘महासावका’’ति वत्तब्बाति दस्सनत्थं ‘‘द्वेपि महासावके’’ति वुत्तं.
महाकस्सपत्थेरवत्थु
१९१. चतुत्थे यस्मा धुतवादधुतधम्मधुतङ्गानि धुतमूलकानि, तस्मा ‘‘धुतो वेदितब्बो’’ति आरद्धं, तत्थ किलेसे धुनि धुतवाति धुतो, धुतकिलेसो पुग्गलो, किलेसधुननो वा धम्मो, किलेसधुननो धम्मोति च सपुब्बभागो अरियमग्गो दट्ठब्बो. तं धुतसञ्ञितं किलेसधुननधम्मं वदति, परे तत्थ पतिट्ठापेतीति धुतवादो. चतुक्कञ्चेत्थ सम्भवतीति तं दस्सेतुं – ‘‘एत्थ पना’’तिआदि आरद्धं. तयिदन्ति निपातो, तस्स सो अयन्ति अत्थो. धुतभूतस्स धुतभूता धम्मा धुतधम्मा. अप्पिच्छता सन्तुट्ठिता हेट्ठा वुत्ता एव. किलेसे सम्मा लिखति तच्छतीति सल्लेखो, किलेसजेगुच्छी, तस्स भावो सल्लेखता. द्वीहिपि कामेहि विविच्चतीति पविवेको, योनिसोमनसिकारबहुलो पुग्गलो, तस्स भावो पविवेकता. इमिना सरीरट्ठपनमत्तेन अत्थीति इदमट्ठि त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा, तस्स भावो इदमट्ठिता, इमेहि वा कुसलधम्मेहि अत्थि इदमट्ठि, येन ञाणेन ‘‘पब्बजितेन नाम पंसुकूलिकङ्गादीसु पतिट्ठितेन भवितब्ब’’न्ति यथानुसिट्ठं धुतगुणे समादियति चेव परिहरति च, तं ञाणं इदमट्ठिता. तेनाह – ‘‘इदमट्ठिता ञाणमेवा’’ति. धुतधम्मा नामाति धुतङ्गसेवनाय पटिपक्खभूतानं पापधम्मानं धुननवसेन पवत्तिया धुतोति लद्धनामाय धुतङ्गचेतनाय उपकारका धम्माति कत्वा धुतधम्मा नाम. अनुपतन्तीति तदन्तोगधा तप्परियापन्ना होन्ति तदुभयस्सेव पवत्तिविसेसभावतो. पटिक्खेपवत्थूसूति धुतङ्गसेवनाय पटिक्खिपितब्बवत्थूसु पहातब्बवत्थूसु.
पंसुकूलिकङ्गं…पे… नेसज्जिकङ्गन्ति उद्देसोपि पेय्यालनयेन दस्सितो. यदेत्थ वत्तब्बं, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२२ आदयो) वित्थारतो वुत्तं. धुतवादग्गहणेनेव थेरस्स धुतभावोपि गहितो होतीति ‘‘धुतवादान’’न्तेव वुत्तं. अयं महाति अभिनीहारादिमहन्ततायपि सासनस्स उपकारितायपि अयं थेरो महा, गुणमहन्तताय पसंसावचनमेव वा एतं थेरस्स यदिदं महाकस्सपोति यथा ‘‘महामोग्गल्लानो’’ति.
सत्थु धम्मदेसनाय वत्थुत्तये सञ्जातप्पसादताय उपासकभावे ठितत्ता वुत्तं – ‘‘उपोसथङ्गानि अधिट्ठाया’’तिआदि. एतस्स अग्गभावस्साति योजेतब्बं. सच्चकारोति सच्चभावावहो कारो, अविसंवादनवसेन वा तदत्थसाधनोति अत्थो. कोलाहलन्ति कुतूहलविप्फारो. सत्था सत्तमे सत्तमे संवच्छरे धम्मं कथेन्तो सत्तानं सवनयोग्गं कालं सल्लक्खेन्तो दिवा सायन्हसमयं कथेति, रत्तियं सकलयामं. तेनाह – ‘‘ब्राह्मणो ब्राह्मणे आह – ‘भोति किं रत्तिं धम्मं सुणिस्ससि दिवा’’’ति. विस्सासिकोति विस्सासिकभावो. ‘‘ततो पट्ठाय सो’’ति वा पाठो.
द्वे असङ्ख्येय्यानि पूरितपारमिस्साति इदं सा परम्पराय सोतपतितं अत्थं गहेत्वा आह. अदिन्नविपाकस्साति अविपक्कविपाकस्स. भद्दके कालेति युत्ते काले. नक्खत्तन्ति नक्खत्तेन लक्खितं छणं. तस्मिं तस्मिञ्हि नक्खत्ते अनुभवितब्बछणानि नक्खत्तानि नाम, इतरानि पन छणानि नाम. सम्मापतितदुक्खतो विमोचनेन ततो निय्यानावहताय इच्छितत्थस्स लभापनतो च निय्यानिकं. तेसन्ति सुवण्णपदुमानं. ओलम्बकाति सुवण्णरतनविचित्ता रतनदामा. पुञ्ञनियामेनाति पुञ्ञानुभावसिद्धेन नियामेन. स्वस्स बाराणसिरज्जं दातुं कतोकासो. फुस्सरथन्ति मङ्गलरथं. सेतच्छत्तउण्हीसवालबीजनिखग्गमणिपादुकानि पञ्चविधं राजककुधभण्डन्ति वदन्ति. इध पन सेतच्छत्तं विसुं गहितन्ति सीहासनं पञ्चमं कत्वा वदन्ति. पारुपनकण्णन्ति पारुपनवत्थस्स दसन्तं. दिब्बवत्थदायिपुञ्ञानुभावचोदितो ‘‘ननु ताता थूल’’न्ति आह. अहो तपस्सीति अहो कपणो अहं राजाति अत्थो. बुद्धानं सद्दहित्वाति बुद्धानं सासनं सद्दहित्वा. चङ्कमनसतानीति इति-सद्दो आद्यत्थो. तेन हि अग्गिसालादीनि पब्बजितसारुप्पानि ठानानि सङ्गण्हाति.
साधुकीळितन्ति अरियानं परिनिब्बुतट्ठाने कातब्बसक्कारं वदति. नप्पमज्जि, निरोगा अय्याति पुच्छिताकारदस्सनं. परिनिब्बुता देवाति देवी पटिवचनं अदासि. पटियादेत्वाति निय्यातेत्वा. समणकपब्बज्जन्ति समितपापेहि अरियेहि अनुट्ठातब्बपब्बज्जं. सो हि राजा पच्चेकबुद्धानं वेसस्स दिट्ठत्ता ‘‘इदमेव भद्दक’’न्ति तादिसंयेव लिङ्गं गण्हि. तत्थेवाति ब्रह्मलोके एव. वीसतिमे वस्से सम्पत्तेति आहरित्वा सम्बन्धो. ब्रह्मलोकतो चवित्वा निब्बत्तत्ता, ब्रह्मचरियाधिकारस्स च चिरकालसम्भूतत्ता ‘‘एवरूपं कथं मा कथेथा’’ति आह. वीसति धरणानि निक्खन्ति वदन्ति, पञ्चपलं निक्खन्ति अपरे. इत्थाकरोति इत्थिरतनस्स उप्पत्तिट्ठानं. अय्यधीताति अम्हाकं अय्यस्स धीता, भद्दकापिलानीति अत्थो. समानपण्णन्ति सदिसपण्णं सदिसलेखं कुमारस्स कुमारिकाय च युत्तं पण्णलेखं. ते पुरिसा समागतट्ठानतो मगधरट्ठे महातित्थगामं मद्दरट्ठे सागलनगरञ्च उद्दिस्स अपक्कमन्ता अञ्ञमञ्ञं विस्सज्जन्ता नाम होन्तीति ‘‘इतो च एत्तो च पेसेसु’’न्ति वुत्ता.
पुप्फदामन्ति हत्थिहत्थप्पमाणं पुप्फदामं. तानीति तानि उभोहि गन्थापितानि द्वे पुप्फदामानि. तेति उभो भद्दा चेव पिप्पलिकुमारो च. लोकामिसेनाति कामस्सादेन. असंसट्ठाति न संयुत्ता घटे जलन्तेन विय पदीपेन अज्झासये समुज्जलन्तेन विमोक्खबीजेन समुस्साहितचित्तत्ता. यन्तबद्धानीति सस्ससम्पादनत्थं तत्थ तत्थ द्वारकवाटयोजनवसेन बद्धानि निक्खमनतुम्बानि. कम्मन्तोति कसिकम्मकरणट्ठानं. दासिकगामाति दासानं वसनगामा. ओसारेत्वाति पक्खिपित्वा. आकप्पकुत्तवसेनाति आकारवसेन किरियावसेन. अननुच्छविकन्ति पब्बजितभावस्स अननुरूपं. तस्स मत्थकेति द्वेधापथस्स द्विधाभूतट्ठाने. एतेसं सङ्गहं कातुं वट्टतीति निसीदतीति सम्बन्धो. सा पन तत्थ सत्थु निसज्जा एदिसीति दस्सेतुं – ‘‘निसीदन्तो पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ या बुद्धानं अपरिमितकालसम्भूताचिन्तेय्यापरिञ्ञेय्यपुञ्ञसम्भारूपचयनिब्बत्ता रूपप्पभावबुद्धगुणविज्जोतिता द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतिअनुब्यञ्जनसमुज्जलिता ब्यामप्पभाकेतुमालालङ्कता सभावसिद्धिताय अकित्तिमा रूपकायसिरी, तंयेव महाकस्सपस्स अदिट्ठपुब्बप्पसादसंवद्धनत्थं अनिग्गूहित्वा निसिन्नो भगवा ‘‘बुद्धवेसं गहेत्वा…पे… निसीदी’’ति वुत्तो. असीतिहत्थप्पदेसं ब्यापेत्वा पवत्तिया असीतिहत्थाति वुत्ता. सतसाखोति बहुसाखो अनेकसाखो. सुवण्णवण्णोव अहोसि निरन्तरं बुद्धरस्मीहि समन्ततो समोकिण्णभावतो.
तीसु ठानेसूति दूरतो नातिदूरे आसन्नेति तीसु ठानेसु. तीहि ओवादेहीति ‘‘तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं ‘तिब्बं मे हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठितं भविस्सति थेरेसु नवेसु मज्झिमेसू’ति. एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्बं. तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं ‘यं किञ्चि धम्मं सुणिस्सामि कुसलूपसंहितं, सब्बं तं अट्ठिं कत्वा मनसि करित्वा सब्बं चेतसा समन्नाहरित्वा ओहितसोतो धम्मं सुणिस्सामी’ति, एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्बं. तस्मातिह ते, कस्सप, एवं सिक्खितब्बं ‘सातसहगता च मे कायगतासति न विजहिस्सती’ति, एवञ्हि ते, कस्सप, सिक्खितब्ब’’न्ति (सं. नि. २.१५४) इमेहि तीहि ओवादेहि. एत्थ हि भगवा पठमं ओवादं थेरस्स ब्राह्मणजातिकत्ता जातिमानप्पहानत्थमभासि, दुतियं बाहुसच्चं निस्साय उप्पज्जनकअहंकारप्पहानत्थं, ततियं उपधिसम्पत्तिं निस्साय उप्पज्जनकअत्तसिनेहप्पहानत्थं. मुदुका खो त्यायन्ति मुदुका खो ते अयं. कस्मा पन भगवा एवमाह? थेरेन सह चीवरं परिवत्तेतुकामताय. कस्मा परिवत्तेतुकामो जातोति? थेरं अत्तनो ठाने ठपेतुकामताय. किं सारिपुत्तमोग्गल्लाना नत्थीति? अत्थि, एवं पनस्स अहोसि ‘‘इमेन चिरं ठस्सन्ति, कस्सपो पन वीसतिवस्ससतायुको, सो मयि परिनिब्बुते सत्तपण्णिगुहायं वसित्वा धम्मविनयसङ्गहं कत्वा मम सासनं पञ्चवस्ससहस्सपरिमाणकालप्पवत्तनकं करिस्सतीति अत्तनो ठाने ठपेसि. एवं भिक्खू कस्सपस्स सुस्सूसितब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति. तस्मा एवमाह.
चन्दूपमोति चन्दसदिसो हुत्वा. किं परिमण्डलताय? नो, अपिच खो यथा चन्दो गगनतलं पक्खन्दमानो न केनचि सद्धिं सन्थवं वा सिनेहं वा आलयं वा करोति, न च न होति महाजनस्स पियो मनापो, अयम्पि एवं केनचि सद्धिं सन्थवादीनं अकरणेन बहुजनस्स पियो मनापो चन्दूपमो हुत्वा खत्तियकुलादीनि चत्तारि कुलानि उपसङ्कमतीति अत्थो. अपकस्सेव कायं अपकस्स चित्तन्ति तेनेव सन्थवादीनं अकरणेन कायञ्च चित्तञ्च अपकड्ढित्वा, अपनेत्वाति अत्थो. निच्चं नवोति निच्चनवकोव, आगन्तुकसदिसो हुत्वाति अत्थो. आगन्तुको हि पटिपाटिया सम्पत्तगेहं पविसित्वा सचे नं घरसामिका दिस्वा ‘‘अम्हाकम्पि पुत्तभातरो विप्पवासं गन्त्वा एवं विचरिंसू’’ति अनुकम्पमाना निसीदापेत्वा भोजेन्ति, भुत्तमत्तोयेव ‘‘तुम्हाकं भाजनं गण्हथा’’ति उट्ठाय पक्कमति, न तेहि सद्धिं सन्थवं वा करोति, किच्चकरणीयानि वा संविदहति, एवमयम्पि पटिपाटिया सम्पत्तं घरं पविसित्वा यं इरियापथे पसन्ना मनुस्सा देन्ति, तं गहेत्वा छिन्नसन्थवो तेसं किच्चकरणीये अब्यावटो हुत्वा निक्खमतीति दीपेति.
अप्पगब्भोति नप्पगब्भो, अट्ठट्ठानेन कायपागब्भियेन, चतुट्ठानेन वचीपागब्भियेन, अनेकट्ठानेन मनोपागब्भियेन च विरहितोति अत्थो. अट्ठट्ठानं कायपागब्भियं नाम सङ्घगणपुग्गलभोजनसालजन्ताघरनहानतित्थभिक्खाचारमग्गेसु अन्तरघरपवेसने च कायेन अप्पतिरूपकरणं. चतुट्ठानं वचीपागब्भियं नाम सङ्घगणपुग्गलअन्तरघरेसु अप्पतिरूपवाचानिच्छारणं. अनेकट्ठानं मनोपागब्भियं नाम तेसु तेसु ठानेसु कायवाचाहि अज्झाचारं अनापज्जित्वापि मनसा कामवितक्कादीनं वितक्कनं. सब्बेसम्पि इमेसं पागब्भियानं अभावेन अप्पगब्भो हुत्वा कुलानि उपसङ्कमतीति अत्थो. कस्सपसंयुत्तेन च चन्दूपमप्पटिपदादिथेरस्स धुतवादेसु अग्गभावस्स बोधितत्ता वुत्तं ‘‘एतदेव कस्सपसंयुत्तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा’’ति.
अनुरुद्धत्थेरवत्थु
१९२. पञ्चमे भोजनपपञ्चमत्तन्ति गोचरगामे पिण्डाय चरणाहारपरिभोगसञ्ञितं भोजनपपञ्चमत्तं. दीपरुक्खानन्ति लोहदन्तकट्ठमयानं महन्तानं दीपरुक्खानं. लोहमयेसुपि हि तेसु दीपाधारेसु दीपरुक्खकाति रुळ्हिरेसा दट्ठब्बा. ओलम्बकदीपमण्डलदीपसञ्चरणदीपादिका सेसदीपा.
अनुपरियायि पदक्खिणकरणवसेन. अहं तेनाति येन तुय्हं अत्थो, अहं तेन पवारेमि, तस्मा तं आहरापेत्वा गण्हाति अत्थो. सुवण्णपातियंयेवस्स भत्तं उप्पज्जीति देवतानुभावेन उप्पज्जि, न किञ्चि पचनकिच्चं अत्थि. सत्त महापुरिसवितक्के वितक्केसीति ‘‘अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सा’’तिआदिके सत्त महापुरिसवितक्के वितक्केसि. अट्ठमेति ‘‘निप्पपञ्चारामस्सायं धम्मो, नायं धम्मो पपञ्चारामस्सा’’ति एतस्मिं पुरिसवितक्के.
मम सङ्कप्पमञ्ञायाति ‘‘अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सा’’तिआदिना (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) महापुरिसवितक्कवसेन आरद्धमत्तं मत्थकं पापेतुं असमत्थभावेन ठितं मम सङ्कप्पं जानित्वा. मनोमयेनाति मनोमयेन विय मनसा निम्मितसदिसेन, परिणामितेनाति अत्थो. इद्धियाति ‘‘अयं कायो इदं चित्तं विय होतू’’ति एवं पवत्ताय अधिट्ठानिद्धिया.
यदा मे अहु सङ्कप्पोति यस्मिं काले मय्हं ‘‘कीदिसो नु खो अट्ठमो महापुरिसवितक्को’’ति परिवितक्को अहोसि, यदा मे अहु सङ्कप्पो, ततो मम सङ्कप्पमञ्ञाय इद्धिया उपसङ्कमि, उत्तरि देसयीति योजना. उत्तरि देसयीति ‘‘निप्पपञ्चारामस्सायं धम्मो निप्पपञ्चरतिनो, नायं धम्मो पपञ्चारामस्स पपञ्चरतिनो’’ति (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) इमं अट्ठमं महापुरिसवितक्कं पूरेन्तो उपरि देसयि. तं पन देसितं दस्सेन्तो आह – ‘‘निप्पपञ्चरतो बुद्धो, निप्पपञ्चमदेसयी’’ति, पपञ्चा नाम रागादयो किलेसा, तेसं वूपसमनताय तदभावतो च लोकुत्तरधम्मा निप्पपञ्चा नाम. यथा तं पापुणाति, तथा धम्मं देसेसि, सामुक्कंसिकं चतुसच्चदेसनं अदेसयीति अत्थो.
तस्साहं धम्ममञ्ञायाति तस्स सत्थु देसनाधम्मं जानित्वा. विहासिन्ति यथानुसिट्ठं पटिपज्जन्तो विहरिं. सासने रतोति सिक्खत्तयसङ्गहे सासने अभिरतो. तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ताति पुब्बेनिवासञाणं, दिब्बचक्खुञाणं, आसवक्खयञाणन्ति इमा तिस्सो विज्जा मया अनुप्पत्ता सच्छिकता. ततो एव कतं बुद्धस्स सासनं, अनुसिट्ठि ओवादो अनुट्ठितोति अत्थो.
भद्दियत्थेरवत्थु
१९३. छट्ठे उच्च-सद्देन समानत्थो उच्चा-सद्दोति आह – ‘‘उच्चाकुलिकानन्ति उच्चे कुले जातान’’न्ति. काळी सा देवीति काळवण्णताय काळी सा देवी. कुलानुक्कमेन रज्जानुप्पत्ति महाकुलिनस्सेवाति वुत्तं – ‘‘सोयेव चा’’तिआदि.
लकुण्डकभद्दियत्थेरवत्थु
१९४. सत्तमे रित्तकोति देय्यवत्थुरहितो. गुणे आवज्जेत्वाति भगवतो रूपगुणे चेव आकप्पसम्पदादिगुणे च अत्तनो अधिप्पायं ञत्वा अम्बपक्कस्स पटिग्गहणं परिभुञ्जनन्ति एवमादिके यथाउपट्ठिते गुणे आवज्जेत्वा.
पिण्डोलभारद्वाजत्थेरवत्थु
१९५. अट्ठमे अभीतनादभावेन सीहस्स विय नादो सीहनादो, सो एतेसं अत्थीति सीहनादिका, तेसं सीहनादिकानं. गरहितब्बपसंसितब्बधम्मे याथावतो जानन्तस्सेव गरहा पसंसा च युत्तरूपाति आह – ‘‘बुद्धा च नामा’’तिआदि. खीणा जातीतिआदीहि पच्चवेक्खणञाणस्स भूमिं दस्सेति. तेन हि ञाणेन अरियसावको पच्चवेक्खन्तो ‘‘खीणा जाती’’तिआदिं पजानाति. कतमा पनस्स जाति खीणा, कथञ्च पजानातीति? न तावस्स अतीता खीणा पुब्बेव खीणत्ता, न अनागता अनागते वायामाभावतो, न पच्चुप्पन्ना विज्जमानत्ता. या पन मग्गस्स अभावितत्ता उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदा जाति, सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा. तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा ‘‘किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिं अप्पटिसन्धिकं होती’’ति जानन्तो पजानाति.
वुसितन्ति वुट्ठं परिवुट्ठं, कतं चरितं निट्ठितन्ति अत्थो. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. पुथुज्जनकल्याणकेन हि सद्धिं सत्त सेक्खा मग्गब्रह्मचरियं वसन्ति नाम, खीणासवो वुट्ठवासो. तस्मा अरियसावको अत्तनो ब्रह्मचरियवासं पच्चवेक्खन्तो ‘‘वुसितं ब्रह्मचरिय’’न्ति पजानाति. कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयवसेन सोळसविधं किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो. पुथुज्जनकल्याणकादयो हि तं किच्चं करोन्ति, खीणासवो कतकरणीयो. तस्मा अरियसावको अत्तनो करणीयं पच्चवेक्खन्तो ‘‘कतं करणीय’’न्ति पजानाति. नापरं इत्थत्तायाति इदानि पुन इत्थभावाय एवं सोळसविधकिच्चभावाय, किलेसक्खयाय वा मग्गभावनाय किच्चं मे नत्थीति पजानाति. अथ वा इत्थत्तायाति इत्थभावतो इमस्मा एवंपकारा इदानि वत्तमानक्खन्धसन्ताना अपरं खन्धसन्तानं मय्हं नत्थि, इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ति छिन्नमूलका रुक्खा विय, ते चरिमकविञ्ञाणनिरोधेन अनुपादानो विय जातवेदो निब्बायिस्सन्तीति पजानाति.
मन्ताणिपुत्तपुण्णत्थेरवत्थु
१९६. नवमे अट्ठारससुपि विज्जाट्ठानेसु निप्फत्तिं गतत्ता ‘‘सब्बसिप्पेसु कोविदो हुत्वा’’ति वुत्तं. अभिदयाअब्भञ्ञावहस्सेव धम्मस्स तत्थ उपलब्भनतो ‘‘मोक्खधम्मं अदिस्वा’’ति वुत्तं. तेनाह – ‘‘इदं वेदत्तयं नामा’’तिआदि. तथा हि अनेन दुग्गतिपरिमुच्चनम्पि दुल्लभं, अभिञ्ञापरिवारानं अट्ठन्नं समापत्तीनं लाभिताय सयं एकदेसेन उपसन्तो परमुक्कंसगतं उत्तमदमथसमथं अनञ्ञसाधारणं भगवन्तं सम्भावेन्तो ‘‘अयं पुरिसो’’तिआदिमाह. पिटकानि गहेत्वा आगच्छन्तीति फलभाजनानि गहेत्वा अस्सामिकाय आगच्छन्ति. बुद्धानन्ति गारववसेन बहुवचननिद्देसो कतो. परिभुञ्जीति देवताहि पक्खित्तदिब्बोजं वनमूलफलाफलं परिभुञ्जि. पत्ते पतिट्ठापितसमनन्तरमेव हि देवता तत्थ दिब्बोजं पक्खिपिंसु. सम्मसित्वाति पच्चवेक्खित्वा, परिवत्तेत्वाति च वदन्ति. अरहत्तं पापुणिंसूति महादेवत्थेरस्स अनुमोदनकथाय अनुपुब्बिकथासक्खिकाय सुविसोधितचित्तसन्ताना अरहत्तं पापुणिंसु.
दसहि कथावत्थूहीति अप्पिच्छकथा सन्तुट्ठिकथा पविवेककथा असंसग्गकथा वीरियारम्भकथा सीलसम्पदाकथा समाधिसम्पदाकथा पञ्ञासम्पदाकथा विमुत्तिसम्पदाकथा विमुत्तिञाणदस्सनसम्पदाकथाति इमेहि दसहि कथावत्थूहि. जातिभूमिरट्ठवासिनोति जातिभूमिवन्तदेसवासिनो, सत्थु जातदेसवासिनोति अत्थो. सीसानुलोकिकोति पुरतो गच्छन्तस्स सीसं अनु अनु पस्सन्तो. ओकासं सल्लक्खेत्वाति साकच्छाय अवसरं सल्लक्खेत्वा. सत्तविसुद्धिक्कमं पुच्छीति ‘‘किं नु खो, आवुसो, सीलविसुद्धत्थं भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सती’’तिआदिना (म. नि. १.२५७) सत्त विसुद्धियो पुच्छि. धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेसि सविसेसेन दसकथावत्थुलाभिताय.
महाकच्चानत्थेरवत्थु
१९७. दसमे संखित्तेन कथितधम्मस्साति मधुपिण्डिकसुत्तन्तदेसनासु विय सङ्खेपेन देसितधम्मस्स. तं देसनं वित्थारेत्वाति तं सङ्खेपदेसनं आयतनादिवसेन वित्थारेत्वा. अत्थं विभजमानानन्ति तस्सा सङ्खेपदेसनाय अत्थं विभजित्वा कथेन्तानं. अत्थवसेन वाति ‘‘एत्तका एतस्स अत्था’’ति अत्थवसेन वा देसनं पूरेतुं सक्कोन्ति. ब्यञ्जनवसेन वाति ‘‘एत्तकानि एत्थ ब्यञ्जनानि देसनावसेन वत्तब्बानी’’ति ब्यञ्जनवसेन वा पूरेतुं सक्कोन्ति. अयं पन महाकच्चानत्थेरो उभयवसेनपि सक्कोति तस्स सङ्खेपेन उद्दिट्ठस्स वित्थारेन सत्थु अज्झासयानुरूपं देसनतो, तस्मा तत्थ अग्गोति वुत्तो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘पातोव सुभोजनं भुञ्जित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाया’’तिआदिना हेट्ठा वुत्तनयेनेव. अञ्ञेहीति अञ्ञासं इत्थीनं केसेहि अतिविय दीघा. न केवलञ्च दीघा एव, अथ खो सिनिद्धनीलमुदुकञ्चिका च. निक्केसीति अप्पकेसी यथा ‘‘अनुदरा कञ्ञा’’ति.
पणियन्ति विक्केतब्बभण्डं. आवज्जेत्वाति उपनिस्सयं केसानं पकतिभावापत्तिञ्च आवज्जेत्वा. गारवेनाति मुण्डसीसापि थेरे गारवेन एकवचनेनेव आगन्त्वा. निमन्तेत्वाति स्वातनाय निमन्तेत्वा. इमिस्सा इत्थियाति यथावुत्तसेट्ठिधीतरमाह. दिट्ठधम्मिकोवाति अवधारणं अट्ठानपयुत्तं, दिट्ठधम्मिको यसपटिलाभोव अहोसीति अत्थो. यसपटिलाभोति च भवसम्पत्तिपटिलाभो. सत्तसु हि जवनचेतनासु पठमा दिट्ठधम्मवेदनीयफला, पच्छिमा उपपज्जवेदनीयफला, मज्झे पञ्च अपरापरियवेदनीयफला, तस्मा पठमं एकं चेतनं ठपेत्वा सेसा यथासकं परिपुण्णफलदायिनो होन्ति, पठमचेतनाय पन दिट्ठधम्मिको यसपटिलाभोव अहोसि.
पठमएतदग्गवग्गवण्णना निट्ठिता.
१४. एतदग्गवग्गो
(१४) २. दुतियएतदग्गवग्गवण्णना
चूळपन्थकत्थेरवत्थु
१९८-२००. दुतियस्स पठमे मनेन निब्बत्तितन्ति अभिञ्ञामनेन उप्पादितं. मनेन कतकायोति अभिञ्ञाचित्तेन देसन्तरं पत्तकायो. मनेन निब्बत्तितकायोति अभिञ्ञामनसा निम्मितकायो ‘‘अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाती’’तिआदीसु (दी. नि. १.२३६-२३७; पटि. म. ३.१४) विय. एकसदिसेयेवाति अत्तसदिसेयेव. एकविधमेवाति अत्तना कतप्पकारमेव. एतप्परमो हि येभुय्येन सावकानं इद्धिनिम्मानविधि. अग्गो नाम जातो एकदेसेन सत्थु इद्धिनिम्मानानुविधानतो.
लाभितायाति एत्थ लाभीति ईकारो अतिसयत्थो. तेन थेरस्स चतुन्नं रूपावचरज्झानानं अतिसयेन सविसेसलाभितं दस्सेति. अरूपावचरज्झानानं लाभितायाति एत्थापि एसेव नयो. न केवलञ्चेता चेतोसञ्ञाविवट्टकुसलता रूपारूपज्झानलाभिताय एव, अथ खो इमेहिपि कारणेहीति दस्सेतुं – ‘‘चूळपन्थको चा’’तिआदि वुत्तं. चेतोति चेत्थ चित्तसीसेन समाधि वुत्तो, तस्मा चेतसो समाधिस्स विवट्टनं चेतोविवट्टो, एकस्मिंयेवारम्मणे समाधिचित्तं विवट्टेत्वा हेट्ठिमस्स हेट्ठिमस्स उपरूपरि हापनतो रूपावचरज्झानलाभी चेतोविवट्टकुसलो नाम. ‘‘सब्बसो रूपसञ्ञान’’न्तिआदिना (ध. स. २६५) वुत्तसञ्ञा अतिक्कमित्वा ‘‘आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगत’’न्ति (ध. स. २६५-२६८) सञ्ञासीसेन वुत्तज्झानानं विवट्टकुसलो, तथा इत्थिपुरिसादिसञ्ञा निच्चसञ्ञादितो चित्तं विवट्टेत्वा केवले रूपारूपधम्ममत्ते असङ्खते निब्बाने च विसेसतो वट्टनतो च सुञ्ञतानुपस्सनाबहुलो सञ्ञाविवट्टकुसलो. समाधिकुसलताय चेतोविवट्टकुसलता तब्बहुलविहारिताय. तथा विपस्सनाकुसलताय सञ्ञाविवट्टकुसलता. एकोति चूळपन्थकत्थेरं वदति. समाधिलक्खणेति सवितक्कसविचारादिसमाधिसभावे. पुन एकोति महापन्थकत्थेरमाह. विपस्सनालक्खणेति सत्तअनुपस्सना अट्ठारसमहाविपस्सनादिविपस्सनासभावे. समाधिगाळ्होति समाधिस्मिं ओगाळ्हचित्तो सुभावितभावनता. अङ्गसंखित्तेति चतुरङ्गिकतिवङ्गिकादिवसेन झानङ्गानं सङ्खिपने. आरम्मणसंखित्तेति कसिणुग्घाटिमाकासादिनिब्बत्तनेन कसिणादिआरम्मणानं संखिपने. अङ्गववत्थापनेति वितक्कादीनं झानङ्गानं ववत्थापने. आरम्मणववत्थापनेति पथवीकसिणादिज्झानारम्मणानं ववत्थापने.
झानङ्गेहीति रूपावचरज्झानङ्गेहि, झानङ्गानेव झानं. पुन झानङ्गेहीति अरूपावचरज्झानङ्गेहि. भाताति जेट्ठभाता. अस्साति कुटुम्बियस्स. सुवण्णपूजन्ति सोवण्णमयं पुप्फपूजं कत्वा. देवपुरेति तावतिंसभवने सुदस्सनमहानगरे. अग्गद्वारेनाति तस्मिं दिवसे अग्गं सब्बपठमं विवटेन नगरद्वारेन निक्खमित्वा.
कोकनदन्ति पदुमविसेसनं यथा ‘‘कोकासक’’न्ति. तं किर बहुपत्तं वण्णसम्पन्नं अतिसुगन्धञ्च होति. ‘‘कोकनदं नाम सेतपदुम’’न्तिपि वदन्ति. पातोति पगेव. अयञ्हेत्थ अत्थो – यथा कोकनदसङ्खातं पदुमं पातो सूरियुग्गमनवेलायं फुल्लं विकसितं अवीतगन्धं सिया विरोचमानं, एवं सरीरगन्धेन गुणगन्धेन च सुगन्धं सरदकाले अन्तलिक्खे आदिच्चमिव अत्तनो तेजसा तपन्तं अङ्गेहि निच्छरणकजुतिया अङ्गीरसं सम्मासम्बुद्धं पस्साति.
चूळपन्थको किर कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले पब्बजित्वा पञ्ञवा हुत्वा अञ्ञतरस्स दन्धभिक्खुनो उद्देसगहणकाले परिहासकेळिं अकासि. सो भिक्खु तेन परिहासेन लज्जितो नेव उद्देसं गण्हि, न सज्झायमकासि. तेन कम्मेनायं पब्बजित्वाव दन्धो जातो, तस्मा गहितगहितपदं उपरिउपरिपदं गण्हन्तस्स नस्सति. इद्धिया अभिसङ्खरित्वा सुद्धं चोळखण्डं अदासीति तस्स पुब्बहेतुं दिस्वा तदनुरूपे कम्मट्ठाने नियोजेन्तो सुद्धं चोळखण्डं अदासि. सो किर पुब्बे राजा हुत्वा नगरं पदक्खिणं करोन्तो नलाटतो सेदे मुच्चन्ते परिसुद्धेन साटकेन नलाटं पुञ्छि, साटको किलिट्ठो अहोसि. सो ‘‘इमं सरीरं निस्साय एवरूपो परिसुद्धसाटको पकतिं जहित्वा किलिट्ठो जातो, अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि. तेन कारणेनस्स रजोहरणमेव पच्चयो जातो.
लोमानीति चोळखण्डतन्तगतअंसुके वदति. ‘‘किलिट्ठधातुकानी’’ति किलिट्ठसभावानि. एवंगतिकमेवाति इदं चित्तम्पि भवङ्गवसेन पकतिया पण्डरं परिसुद्धं रागादिसम्पयुत्तधम्मवसेन संकिलिट्ठं जातन्ति दस्सेति. नक्खत्तं समानेत्वाति नक्खत्तं समन्नाहरित्वा, आवज्जेत्वाति अत्थो. बिळारस्सत्थायाति बिळारस्स गोचरत्थाय. जलपथकम्मिकेनाति समुद्दकम्मिकेन. चारिन्ति खादितब्बतिणं. सच्चकारन्ति सच्चभावावहं कारं, ‘‘अत्तना गहिते भण्डे अञ्ञेसं न दातब्ब’’न्ति वत्वा दातब्बलञ्जन्ति वुत्तं होति. ततियेन पटिहारेनाति ततियेन सासनेन. पत्तिका हुत्वाति सामिनो हुत्वा.
अप्पकेनपीति थोकेनपि परित्तेनपि. मेधावीति पञ्ञवा. पाभतेनाति भण्डमूलेन. विचक्खणोति वोहारकुसलो. समुट्ठापेति अत्तानन्ति महन्तं धनं यसञ्च उप्पादेत्वा तत्थ अत्तानं सण्ठपेति पतिट्ठापेति. यथा किं? अणुं अग्गिंव सन्धमं, यथा पण्डितो पुरिसो परित्तकं अग्गिं अनुक्कमेन गोमयचुण्णादीनि पक्खिपित्वा मुखवातेन धमेन्तो समुट्ठापेति वड्ढेति, महन्तं अग्गिक्खन्धं करोति, एवमेव पण्डितो थोकम्पि पाभतं लभित्वा नानाउपायेहि पयोजेत्वा धनञ्च यसञ्च वड्ढेति, वड्ढेत्वा पुन तत्थ अत्तानं पतिट्ठापेति. ताय एव वा पन धनस्स महन्तताय अत्तानं समुट्ठापेति, अभिञ्ञातं पाकटं करोतीति अत्थो.
सुभूतित्थेरवत्थु
२०१-२०२. ततिये रणाति हि रागादयो किलेसा वुच्चन्तीति ‘‘सरणा धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. १०० दुकमातिका) रागादयो किलेसा ‘‘रणा’’ति वुच्चन्ति. रणन्ति एतेहीति रणा. येहि अभिभूता सत्ता नानप्पकारेन कन्दन्ति परिदेवन्ति, तस्मा ते रागादयो ‘‘रणा’’ति वुत्ता. देसितनियामतो अनोक्कमित्वाति देसितानोक्कमनतो अनुपगन्त्वा देसेति, सत्थारा देसितनियामेनेव अनोदिस्सकं कत्वा धम्मं देसेतीति वुत्तं होति. एवन्ति एवं मेत्ताझानतो वुट्ठाय भिक्खागहणे सति. भिक्खादायकानं महप्फलं भविस्सतीति इदं चूळच्छरासङ्घातसुत्तेन (अ. नि. १.५१ आदयो) दीपेतब्बं. अच्छरासङ्घातमत्तम्पि हि कालं मेत्तचित्तं आसेवन्तस्स भिक्खुनो दिन्नदानं महप्फलं होति महानिसंसं, तेन च सो अमोघं रट्ठपिण्डं भुञ्जतीति अयमत्थो तत्थ आगतोयेव. निमित्तं गण्हित्वाति आकारं सल्लक्खेत्वा.
खदिरवनियरेवतत्थेरवत्थु
२०३. पञ्चमे वनसभागन्ति सभागं वनं, सभागन्ति च सप्पायन्ति अत्थो. यञ्हि पकतिविरुद्धं ब्याधिविरुद्धञ्च न होति, तं ‘‘सभाग’’न्ति वुच्चति. उदकसभागन्तिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. कल्याणकम्मायूहनक्खणोति कल्याणकम्मूपचयस्स ओकासो. तिण्णं भातिकानन्ति उपतिस्सो, चुन्दो, उपसेनोति इमेसं तिण्णं जेट्ठभातिकानं. तिस्सन्नञ्च भगिनीनन्ति चाला, उपचाला, सीसुपचालाति इमेसं तिस्सन्नं जेट्ठभगिनीनं. एत्थ च सारिपुत्तत्थेरो सयं पब्बजित्वा चाला, उपचाला, सीसुपचालाति तिस्सो भगिनियो, चुन्दो उपसेनोति इमे भातरो पब्बाजेसि, रेवतकुमारो एकोव गेहे अवसिस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘अम्हाकं…पे… पब्बाजेन्ती’’ति. महल्लकतराति वुद्धतरा. इदञ्च कुमारिकाय चिरजीवितं अभिकङ्खमाना आहंसु. सा किर तस्स अय्यिका वीसतिवस्ससतिका खण्डदन्ता पलितकेसा वलित्तचा तिलकाहतगत्ता गोपानसिवङ्का अहोसि. विधावनिकन्ति विधावनकीळिकं. तिस्सन्नं सम्पत्तीनन्ति अनुस्सववसेन मनुस्सदेवमोक्खसम्पत्तियो सन्धाय वदति, मनुस्सदेवब्रह्मसम्पत्तियो वा. सीवलिस्स पुञ्ञं वीमंसिस्सामाति ‘‘सीवलिना कतपुञ्ञस्स विपाकदानट्ठानमिद’’न्ति ञत्वा एवमाह. सभागट्ठानन्ति समं देसं.
तं भूमिरामणेय्यकन्ति किञ्चापि अरहन्तो गामन्ते कायविवेकं न लभन्ति, चित्तविवेकं पन लभन्तेव. तेसञ्हि दिब्बप्पटिभागानिपि आरम्मणानि चित्तं चालेतुं न सक्कोन्ति, तस्मा गामो वा होतु अरञ्ञादीनं वा अञ्ञतरं, ‘यत्थ अरहन्तो विहरन्ति, तं भूमिरामणेय्यकं’, सो भूमिप्पदेसो रमणीयो एवाति अत्थो.
कङ्खारेवतत्थेरवत्थु
२०४. छट्ठे अकप्पियो, आवुसो, गुळोति एकदिवसं थेरो अन्तरामग्गे गुळकरणं ओक्कमित्वा गुळे पिट्ठम्पि छारिकम्पि पक्खित्ते दिस्वान ‘‘अकप्पियो गुळो, सामिसो न कप्पति गुळो विकाले परिभुञ्जितु’’न्ति कुक्कुच्चायन्तो एवमाह. अकप्पिया मुग्गाति एकदिवसं अन्तरामग्गे वच्चे मुग्गं जातं दिस्वा ‘‘अकप्पिया मुग्गा, पक्कापि मुग्गा जायन्ती’’ति कुक्कुच्चायन्तो एवमाह. सेसमेत्थ सब्बं उत्तानमेव.
सोणकोळिविसत्थेरवत्थु
२०५. सत्तमे हापेतब्बमेव अहोसि अच्चारद्धवीरियत्ता. उदकेन समुपब्यूळ्हेति उदकेन थलं उस्सारेत्वा तत्थ तत्थ रासिकते. हरितूपलित्तायाति गोमयपरिभण्डकताय. तिविधेन उदकेन पोसेन्तीति खीरोदकं गन्धोदकं केवलोदकन्ति एवं तिविधेन उदकेन पोसेन्ति परिपालेन्ति. परिस्सावेत्वाति परिसोधेत्वा गहिते तण्डुलेति योजेतब्बं. देवो मञ्ञेति देवो विय. वीणोवादेनाति ‘‘तं किं मञ्ञसि, सोण, यदा ते वीणाय तन्तियो अच्चायता होन्ति, अपि नु ते वीणा तस्मिं समये सरवती वा होति कम्मञ्ञा वाति? नो हेतं, भन्तेति. एवमेव खो, सोण, अच्चारद्धवीरियं उद्धच्चाय संवत्तति, अतिसिथिलवीरियं कोसज्जाय संवत्तति. तस्मातिह त्वं, सोण, वीरियसमतं अधिट्ठह, इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झा’’ति (महाव. २४३) एवं वीणं उपमं कत्वा पवत्तितेन वीणोपमोवादेन. वीरियसमथयोजनत्थायाति वीरियस्स समथेन योजनत्थाय.
सोणकुटिकण्णत्थेरवत्थु
२०६. अट्ठमे कुटिकण्णोति वुच्चतीति ‘‘कोटिकण्णो’’ति वत्तब्बे ‘‘कुटिकण्णो’’ति वोहरीयति. कुलघरे भवा कुलघरिका. सा किर अवन्तिरट्ठे कुलघरे महाविभवस्स सेट्ठिस्स भरिया. दसबलस्स धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय चिन्तेसीति इदं अङ्गुत्तरभाणकानं मतेन वुत्तं. सुत्तनिपातट्ठकथायं पन ‘‘सपरिसो भगवन्तं उपसङ्कम्म धम्मदेसनं अस्सोसि, न च कञ्चि विसेसं अधिगञ्छि. कस्मा? सो हि धम्मं सुणन्तो हेमवतं अनुस्सरित्वा ‘आगतो नु खो मे सहायको, नो’ति दिसादिसं ओलोकेत्वा तं अपस्सन्तो ‘वञ्चितो मे सहायो, यो एवं विचित्तप्पटिभानं भगवतो देसनं न सुणाती’ति विक्खित्तचित्तो अहोसी’’ति वुत्तं.
यस्मा पटिसन्धिजातिअभिनिक्खमनबोधिपरिनिब्बानेस्वेव द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि हुत्वाव पटिविगच्छन्ति, न चिरट्ठितिकानि होन्ति, धम्मचक्कप्पवत्तने (सं. नि. ५.१०८१; पटि. म. २.३०) पन तानि सविसेसानि हुत्वा चिरतरं ठत्वा निरुज्झन्ति, तस्मा वुत्तं – ‘‘तियोजनसहस्सं हिमवन्तं अकालपुप्फितं दिस्वा’’तिआदि. अग्गबलकायाति सब्बपुरतो गच्छन्ता बलकाया. केन पुप्फितभावं जानासीति केन कारणेन हिमवन्तस्स पुप्फितभावं जानासीति, येन कारणेन इमं अकालपुप्फपाटिहारियं जातं, तं जानासीति वुत्तं होति. तस्स पवत्तितभावन्ति तस्स धम्मचक्कस्स भगवता पवत्तितभावं. सद्दे निमित्तं गण्हीति सद्दे आकारं सल्लक्खेसि. ततोति ‘‘अहं ‘एतं अमतधम्मं तम्पि जानापेस्सामी’ति तव सन्तिकं आगतोस्मी’’ति यं वुत्तं, तदनन्तरन्ति अत्थो.
सातागिरो हेमवतस्स बुद्धुप्पादं कथेत्वा तं भगवतो सन्तिकं आनेतुकामो ‘‘अज्ज पन्नरसो’’तिआदिगाथमाह. तत्थ (सु. नि. अट्ठ. १.१५३) अज्जाति अयं रत्तिन्दिवो पक्खगणनतो पन्नरसो, उपवसितब्बतो उपोसथो. तीसु वा उपोसथेसु अज्ज पन्नरसो उपोसथो, न चातुद्दसिउपोसथो, न सामग्गीउपोसथो. दिवि भवानि दिब्बानि, दिब्बानि एत्थ अत्थीति दिब्बानि. कानि तानि? रूपानि. तञ्हि रत्तिं देवानं दससहस्सिलोकधातुतो सन्निपतितानं सरीरवत्थाभरणविमानप्पभाहि अब्भादिउपक्किलेसविरहिताय चन्दप्पभाय च सकलजम्बुदीपो अलङ्कतो अहोसीति अतिविय अलङ्कतो च परिविसुद्धिदेवस्स भगवतो सरीरप्पभाय. तेनाह – ‘‘दिब्बा रत्ति उपट्ठिता’’ति.
एवं रत्तिगुणवण्णनापदेसेनपि सहायस्स चित्तं पसादं जनेन्तो बुद्धुप्पादं कथेत्वा आह – ‘‘अनोमनामं सत्थारं, हन्द पस्साम गोतम’’न्ति. तत्थ अनोमेहि अलामकेहि सब्बाकारपरिपूरेहि गुणेहि नामं अस्साति अनोमनामो. तथा हिस्स ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो’’तिआदिना (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देसो ९७; पटि. म. १.१६२) नयेन बुद्धोति अनोमेहि गुणेहि नामं. ‘‘भग्गरागोति भगवा, भग्गदोसोति भगवा’’तिआदिना (महानि. ८४) नयेन भगवाति अनोमेहि गुणेहि नामं. एस नयो ‘‘अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो’’तिआदीसु. दिट्ठधम्मिकादिअत्थेहि देवमनुस्से अनुसासति ‘‘इमं पजहथ, इमं समादाय वत्तथा’’ति सत्था. तं अनोमनामं सत्थारं. हन्दाति वचसायत्थे निपातो. पस्सामाति तेन अत्तानं सह सङ्गहेत्वा पच्चुप्पन्नबहुवचनं. गोतमन्ति गोतमगोत्तं. इदं वुत्तं होति – ‘‘सत्था, न सत्था’’ति मा विमतिं अकासि, एकन्तब्यवसितो हुत्वाव एहि पस्साम गोतमन्ति.
एवं वुत्ते हेमवतो ‘‘अयं सातागिरो ‘अनोमनामं सत्थार’न्ति भणन्तो तस्स सब्बञ्ञुतं पकासेति, सब्बञ्ञुनो च दुल्लभा लोके, सब्बञ्ञुपटिञ्ञेहि पूरणादिसदिसेहेव लोको उपद्दुतो. सो पन यदि सब्बञ्ञू, अद्धा तादिलक्खणं पत्तो भविस्सति, तेन एवं गहेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तादिलक्खणं पुच्छन्तो आह – ‘‘कच्चि मनो’’तिआदि. तत्थ कच्चीति पुच्छा. मनोति चित्तं. सुपणिहितोति सुट्ठु ठपितो अचलो असम्पवेधी. सब्बेसु भूतेसु सब्बभूतेसु. तादिनोति तादिलक्खणं पत्तस्सेव सतो. पुच्छा एव वा अयं ‘‘सो तव सत्था सब्बभूतेसु तादी, उदाहु नो’’ति. इट्ठे अनिट्ठेचाति एवरूपे आरम्मणे. सङ्कप्पाति वितक्का. वसीकताति वसं गमिता. इदं वुत्तं होति – यं तं सत्थारं वदसि, तस्स ते सत्थुनो कच्चि तादिलक्खणं सम्पत्तस्स सतो सब्बभूतेसु मनो सुपणिहितो, उदाहु याव पच्चयं न लभति, ताव सुपणिहितो विय खायति. सो वा ते सत्था कच्चि सब्बभूतेसु सत्तेसु तादी, उदाहु नो, ये च इट्ठानिट्ठेसु आरम्मणेसु रागदोसवसेन सङ्कप्पा उप्पज्जेय्युं, त्यास्स कच्चि वसीकता, उदाहु कदाचि तेसम्पि वसेन वत्ततीति.
तीणि वस्सानीति सोणस्स पब्बजितदिवसतो पट्ठाय तीणि वस्सानि. तदा किर भिक्खू येभुय्येन मज्झिमदेसेयेव वसिंसु, तस्मा तत्थ कतिपया एव अहेसुं. ते च एकस्मिं निगमे एको द्वेति एवं विसुं विसुं वसिंसु, थेरानञ्च कतिपये भिक्खू आनेत्वा अञ्ञेसु आनीयमानेसु पुब्बं आनीता केनचिदेव करणीयेन पक्कमिंसु, कञ्चि कालं आगमेत्वा पुन तेसु आनीयमानेसु इतरे पक्कमिंसु, एवं पुनप्पुनं आनयनेन सन्निपातो चिरेनेव अहोसि, थेरो च तदा एकविहारी अहोसि. तेन वुत्तं – ‘‘तीणि वस्सानि गणं परियेसित्वा’’ति. तीणि वस्सानीति च अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. सत्थु अधिप्पायं ञत्वाति अत्तनो आणापनेनेव ‘‘इमिना सद्धिं एकगन्धकुटियं वसितुकामो भगवा’’ति सत्थु अधिप्पायं जानित्वा. भगवा किर येन सद्धिं एकगन्धकुटियं वसितुकामो, तस्स सेनासनपञ्ञत्तियं आनन्दत्थेरं आणापेति.
अज्झोकासे वीतिनामेत्वाति अज्झोकासे निसज्जाय वीतिनामेत्वा. यस्मा भगवा आयस्मतो सोणस्स समापत्तिसमापज्जनेन पटिसन्थारं करोन्तो सावकसाधारणा सब्बा समापत्तियो अनुलोमप्पटिलोमं समापज्जन्तो बहुदेव रत्तिं अज्झोकासे निसज्जाय वीतिनामेत्वा पादे पक्खालेत्वा विहारं पाविसि, तस्मा आयस्मापि सोणो भगवतो अधिप्पायं ञत्वा तदनुरूपं सब्बा ता समापत्तियो समापज्जन्तो बहुदेव रत्तिं अज्झोकासे निसज्जाय वीतिनामेत्वा पादे पक्खालेत्वा विहारं पाविसीति वदन्ति. पविसित्वा च भगवता अनुञ्ञातो चीवरतिरोकरणियं कत्वा भगवतो पादपस्से निसज्जाय वीतिनामेसि. अज्झेसीति आणापेसि. पटिभातु तं भिक्खु धम्मो भासितुन्ति भिक्खु तुय्हं धम्मो भासितुं उपट्ठातु, ञाणमुखं आगच्छतु, यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं भणाहीति अत्थो. अट्ठकवग्गियानीति अट्ठकवग्गभूतानि कामसुत्तादिसोळससुत्तानि (महानि. १). सुग्गहितोति सम्मा उग्गहितो. सब्बे वरे याचीति विनयधरपञ्चमेन गणेन उपसम्पदा धुवन्हानं चम्मत्थरणं गणङ्गणूपाहनं चीवरविप्पवासोति इमे पञ्च वरे याचि. सुत्ते आगतमेवाति उदानपाळियं आगतसुत्तं सन्धाय वदति.
सीवलित्थेरवत्थु
२०७. नवमे साकच्छित्वा साकच्छित्वाति रञ्ञा सद्धिं पटिविरुज्झनवसेन पुनप्पुनं साकच्छं कत्वा. गुळदधिन्ति पत्थिन्नं गुळसदिसं कठिनदधिं. अतिअञ्छितुन्ति अतिविय आकड्ढितुं. कञ्जियं वाहेत्वाति दधिमत्थुं पवाहेत्वा, परिस्सावेत्वाति अत्थो. ‘‘दधितो कञ्जियं गहेत्वा’’तिपि पाठो. नन्ति सुप्पवासं. बीजपच्छिं फुसापेन्तीति इमिना सम्बन्धो. याव न उक्कड्ढन्तीति याव दाने न उक्कड्ढन्ति, दातुकामाव होन्तीति अधिप्पायो महादुक्खं अनुभोसीति पसवनिबन्धनं महन्तं दुक्खं अनुभोसि. सामिकं आमन्तेत्वाति सत्ताहं मूळ्हगब्भा तिब्बाहि खराहि दुक्खवेदनाहि फुट्ठा ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा, यो इमस्स एवरूपस्स दुक्खस्स पहानाय धम्मं देसेति. सुप्पटिपन्नो वत तस्स भगवतो सावकसङ्घो, यो इमस्स एवरूपस्स दुक्खस्स पहानाय पटिपन्नो. सुसुखं वत निब्बानं, यत्थिदं एवरूपं दुक्खं न संविज्जती’’ति (उदा. १८) इमेहि तीहि वितक्केहि तं दुक्खं अधिवासेन्ती सत्थु सन्तिकं पेसेतुकामताय सामिकं आमन्तेत्वा. पुरे मरणाति मरणतो पुरेतरमेव. इङ्गितन्ति आकारं. जीवितभत्तन्ति जीवितसंसये दातब्बभत्तं. सब्बकम्मक्खमो अहोसीति सत्तवस्सिकेहि दारकेहि कातब्बं यं किञ्चि कम्मं कातुं समत्थताय सब्बस्स कम्मस्स खमो अहोसि. तेनेव सो सत्ताहं महादाने दीयमाने जातदिवसतो पट्ठाय धम्मकरणं आदाय सङ्घस्स उदकं परिस्सावेत्वा अदासि.
योमन्तिआदिगाथाय ‘‘यो भिक्खु इमं रागपलिपथञ्चेव किलेसदुग्गञ्च संसारवट्टञ्च चतुन्नं सच्चानं अप्पटिविज्झनकमोहञ्च अतीतो चत्तारो ओघे तिण्णो हुत्वा पारं अनुप्पत्तो, दुविधेन झानेन झायी, तण्हाय अभावेन अनेजो, कथंकथाय अभावेन अकथंकथी, उपादानानं अभावेन अनुपादियित्वा किलेसनिब्बानेन निब्बुतो, तमहं ब्राह्मणं वदामी’’ति अत्थो.
सब्बेसंयेव पन केसानं ओरोपनञ्च अरहत्तसच्छिकिरिया च अपच्छाअपुरिमा अहोसीति इमिना थेरस्स खुरग्गेयेव अरहत्तुप्पत्ति दीपिता. एकच्चे पन आचरिया एवं वदन्ति ‘‘हेट्ठा वुत्तनयेन धम्मसेनापतिना ओवादे दिन्ने ‘यं मया कातुं सक्का, तमहं जानिस्सामी’ति पब्बजित्वा विपस्सनाकम्मट्ठानं गहेत्वा तं दिवसंयेव अञ्ञतरं विचित्तं कुटिकं दिस्वा पविसित्वा मातुकुच्छियं सत्त वस्सानि अत्तना अनुभूतदुक्खं अनुस्सरित्वा तदनुसारेन अतीतानागते ञाणं नेन्तस्स आदित्ता विय तयो भवा उपट्ठहिंसु. ञाणस्स परिपाकं गतत्ता विपस्सनावीथिं ओतरित्वा तावदेव मग्गप्पटिपाटिया सब्बेपि आसवे खेपेन्तो अरहत्तं पापुणी’’ति. उभयथापि थेरस्स अरहत्तुप्पत्तियेव पकासिता, थेरो पन पभिन्नप्पटिसम्भिदो छळभिञ्ञो अहोसि.
वक्कलित्थेरवत्थु
२०८. दसमे आहारकरणवेलन्ति भोजनकिच्चवेलं. अधिगच्छे पदं सन्तन्ति सङ्खारूपसमं सुखन्ति लद्धनामं सन्तं पदं निब्बानं अधिगच्छेय्य. पठमपादेन पब्बते ठितोयेवाति पठमेन पादेन गिज्झकूटे पब्बते ठितोयेव. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
दुतियएतदग्गवग्गवण्णना निट्ठिता.
१४. एतदग्गवग्गो
(१४) ३. ततियएतदग्गवग्गवण्णना
राहुल-रट्ठपालत्थेरवत्थु
२०९-२१०. ततियस्स पठमदुतियेसु तिस्सो सिक्खाति अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञासङ्खाता तिस्सो सिक्खा. चुद्दस भत्तच्छेदे कत्वाति सत्ताहं निराहारताय एकेकस्मिं दिवसे द्विन्नं भत्तच्छेदानं वसेन चुद्दस भत्तच्छेदे कत्वा.
तेसन्ति तेसं तापसानं. लाबुभाजनादिपरिक्खारं संविधायाति लाबुभाजनादितापसपरिक्खारं संविदहित्वा. सपरिळाहकायधातुकोति उस्सन्नपित्तताय सपरिळाहकायसभावो. सतसहस्साति सतसहस्सपरिमाणा. सतसहस्सं परिमाणं एतेसन्ति सतसहस्सा उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति, अत्थिअत्थे वा अकारपच्चयो दट्ठब्बो. पाणातिपातादिअकुसलधम्मसमुदाचारसङ्खातो आमगन्धो कुणपगन्धो नत्थि एतेसन्ति निरामगन्धा, यथावुत्तकिलेससमुदाचाररहिताति अत्थो. किलेससमुदाचारो हेत्थ ‘‘आमगन्धो’’ति वुत्तो. किंकारणा? अमनुञ्ञत्ता, किलेसअसुचिमिस्सत्ता, सब्भि जिगुच्छितत्ता, परमदुग्गन्धभाववहत्ता च. तथा हि ये ये उस्सन्नकिलेसा सत्ता, ते ते अतिदुग्गन्धा होन्ति. तेनेव निक्किलेसानं मतसरीरम्पि दुग्गन्धं न होति. दानग्गपरिवहनकेति दानग्गधुरवहनके. मापकोति दिवसे दिवसे परिमितपरिब्बयदानवसेन धञ्ञमापको.
पाळियन्ति विनयपाळियं. मिगजातकं आहरित्वा कथेसीति अतीते किर बोधिसत्तो मिगयोनियं निब्बत्तित्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ञे वसति. अथस्स भगिनी अत्तनो पुत्तकं उपनेत्वा ‘‘भातिक इमं भागिनेय्यं मिगमायं सिक्खापेही’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा ‘‘गच्छ तात, असुकवेलायं नाम आगन्त्वा सिक्खेय्यासी’’ति आह. सो मातुलेन वुत्तवेलं अनतिक्कमित्वा तं उपसङ्कमित्वा मिगमायं सिक्खि. सो एकदिवसं वने विचरन्तो पासेन बद्धो बद्धरवं विरवि. मिगगणो पलायित्वा ‘‘पुत्तो ते पासेन बद्धो’’ति तस्स मातुया आरोचेसि. सा भातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भातिक भागिनेय्यो ते मिगमायं सिक्खापितो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘मा त्वं पुत्तस्स किञ्चि पापकं आसङ्कि, सुग्गहिता तेन मिगमाया, इदानि तं हासयमानो आगच्छिस्सती’’ति वत्वा ‘‘मिगं तिपल्लत्थ’’न्तिआदिमाह.
तत्थ मिगन्ति भागिनेय्यमिगं. तिपल्लत्थं वुच्चति सयनं, उभोहि पस्सेहि उजुकमेव च निपन्नकवसेन तीहाकारेहि पल्लत्थं अस्स, तीणि वा पल्लत्थानि अस्साति तिपल्लत्थो, तं तिपल्लत्थं. अनेकमायन्ति बहुमायं बहुवञ्चनं. अट्ठक्खुरन्ति एकेकस्मिं पादे द्विन्नं द्विन्नं वसेन अट्ठहि खुरेहि समन्नागतं. अड्ढरत्तापपायिन्ति पुरिमयामं अतिक्कमित्वा मज्झिमयामे अरञ्ञतो आगम्म पानीयस्स पिवनतो अड्ढरत्ते आपं पिवतीति अड्ढरत्तापपायी. ‘‘अड्ढरत्ते आपपायि’’न्तिपि पाठो. मम भागिनेय्यं मिगं अहं साधुकं मिगमायं उग्गण्हापेसिं. कथं? यथा एकेन सोतेन छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि अतिभोति भागिनेय्यो. इदं वुत्तं होति – अयञ्हि तव पुत्तं तथा उग्गण्हापेसिं, यथा एकस्मिं उपरिमनासिकासोते वातं सन्निरुम्भित्वा पथवियं अल्लीनेन एकेन हेट्ठिमनासिकासोतेन तथेव छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि लुद्दकं अतिभोति, छहि कोट्ठासेहि अज्झोत्थरति वञ्चेतीति अत्थो. कतमेहि छहि? चत्तारो पादे पसारेत्वा एकेन पस्सेन सेय्याय, खुरेहि तिणपंसुखणनेन, जिव्हानिन्नामनेन, उदरस्स उद्धुमातभावकरणेन, उच्चारपस्सावविस्सज्जनेन, वातस्स निरुम्भनेनाति. अथ वा तथा नं उग्गण्हापेसिं, यथा एकेन सोतेन छमायं अस्ससन्तो. छहीति हेट्ठा वुत्तेहि छहि कारणेहि. कलाहीति कलायिस्सति, लुद्दकं वञ्चेस्सतीति अत्थो. भोतीति भगिनिं आलपति. भागिनेय्योति एवं छहि कारणेहि वञ्चकं भागिनेय्यं निद्दिसति.
एवं बोधिसत्तो भागिनेय्यस्स मिगमायं साधुकं उग्गहितभावं वदन्तो भगिनिं समस्सासेसि. सोपि मिगपोतको पासे बद्धो अनिबन्धित्वायेव भूमियं महाफासुकपस्सेन पादे पसारेत्वा निपन्नो पादानं आसन्नट्ठाने खुरेहि एव पहरित्वा पंसुञ्च तिणानि च उप्पाटेत्वा उच्चारपस्सावं विस्सज्जेत्वा सीसं पातेत्वा जिव्हं निन्नामेत्वा सरीरं खेळकिलिन्नं कत्वा वातग्गहणेन उदरं उद्धुमातकं कत्वा अक्खीनि परिवत्तेत्वा हेट्ठानासिकासोतेन वातं सञ्चरापेन्तो उपरिमनासिकासोतेन वातं सन्निरुम्भित्वा सकलसरीरं थद्धभावं गाहापेत्वा मतकाकारं दस्सेसि, नीलमक्खिकापि नं सम्परिवारेसुं, तस्मिं तस्मिं ठाने काका निलीयिंसु. लुद्दो आगन्त्वा उदरे हत्थेन पहरित्वा ‘‘पातोव बद्धो भविस्सति, पूतिको जातो’’ति तस्स बन्धनरज्जुं मोचेत्वा ‘‘एत्थेव दानि नं उक्कन्तित्वा मंसं आदाय गमिस्सामी’’ति निरासङ्को हुत्वा साखापलासं गहेतुं आरद्धो. मिगपोतकोपि उट्ठाय चतूहि पादेहि ठत्वा कायं विधुनित्वा गीवं पसारेत्वा महावातेन छिन्नवलाहको विय वेगेन मातु सन्तिकं अगमासि. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, राहुलो इदानेव सिक्खाकामो, पुब्बेपि सिक्खाकामोयेवा’’ति एवं मिगजातकं आहरित्वा कथेसि.
अम्बलट्ठियराहुलोवादं देसेसीति ‘‘पस्ससि नो त्वं, राहुल, इमं परित्तं उदकावसेसं उदकादाने ठपितन्ति? एवं, भन्ते. एवं परित्तकं खो, राहुल, तेसं सामञ्ञं, येसं नत्थि सम्पजानमुसावादे लज्जा’’ति एवमादिना अम्बलट्ठियराहुलोवादं (म. नि. २.१०७ आदयो) कथेसि. गेहसितं वितक्कं वितक्केन्तस्साति आयस्मा किर राहुलो भगवतो पिट्ठितो पिट्ठितो गच्छन्तोव पादतलतो याव उपरि केसन्ता तथागतं ओलोकेसि, सो भगवतो बुद्धवेसविलासं दिस्वा ‘‘सोभति भगवा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणविचित्तसरीरो ब्यामप्पभापरिक्खित्तताय विप्पकिण्णसुवण्णचुण्णमज्झगतो विय विज्जुलतापरिक्खित्तो कनकपब्बतो विय यन्तसमाकड्ढितरतनविचित्तसुवण्णअग्घिकं विय पंसुकूलचीवरप्पटिच्छन्नोपि रत्तकम्बलपरिक्खित्तकनकपब्बतो विय पवाळलतापटिमण्डितसुवण्णघटिकं विय चीनपिट्ठचुण्णपूजितसुवण्णचेतियं विय लाखारसानुलित्तो कनकथूपो विय रत्तवलाहकन्तरगतो तङ्खणमुग्गतपुण्णचन्दो विय अहो समतिंसपारमितानुभावेन सज्जितस्स अत्तभावस्स सिरिसम्पत्ती’’ति चिन्तेसि. ततो अत्तानम्पि ओलोकेत्वा ‘‘अहम्पि सोभामि, सचे भगवा चतूसु महादीपेसु चक्कवत्तिरज्जं अकरिस्स, मय्हं परिणायकट्ठानन्तरमदस्स, एवं सन्ते अतिविय जम्बुदीपतलं अतिसोभिस्सा’’ति अत्तभावं निस्साय गेहसितं छन्दरागं उप्पादेसि. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘सत्थु चेव अत्तनो च रूपसम्पत्तिं दिस्वा गेहसितं वितक्कं वितक्केन्तस्सा’’ति.
भगवापि पुरतो गच्छन्तोव चिन्तेसि – ‘‘परिपुण्णच्छविमंसलोहितो दानि राहुलस्स अत्तभावो, रजनीयेसु रूपारम्मणादीसु चित्तस्स पक्खन्दनकालो जातो, निप्फलताय नु खो राहुलो वीतिनामेती’’ति. अथ सहावज्जनेनेव पसन्ने उदके मच्छं विय परिसुद्धे आदासमण्डले मुखनिमित्तं विय च तस्स तं चित्तुप्पादं अद्दस, दिस्वा च ‘‘अयं राहुलो मय्हं अत्रजो हुत्वा मम पच्छतो आगच्छन्तो ‘अहं सोभामि, मय्हं वण्णायतनं पसन्न’न्ति अत्तभावं निस्साय गेहसितं छन्दरागं उप्पादेति, अतित्थे पक्खन्दो, उप्पथं पटिपन्नो, अगोचरे चरति, दिसामूळ्हअद्धिको विय अगन्तब्बं दिसं गच्छति, अयं खो पनस्स किलेसो अब्भन्तरे वड्ढन्तो अत्तत्थम्पि यथाभूतं पस्सितुं न दस्सिस्सति परत्थम्पि उभयत्थम्पि, ततो निरयेपि पटिसन्धिं गण्हापेस्सति, तिरच्छानयोनियम्पि पेत्तिविसयेपि असुरकायेपि सम्बाधेपि मातुकुच्छिस्मिन्ति अनमतग्गे संसारवट्टे परिपातेस्सति. यथा खो पन अनेकरतनपूरा महानावा भिन्नफलकन्तरेन उदकं आदियमाना मुहुत्तम्पि न अज्झुपेक्खितब्बा होति, वेगेन वेगेनस्सा विवरं पिदहितुं वट्टति, एवमेव अयम्पि न अज्झुपेक्खितब्बो. यावस्स अयं किलेसो अब्भन्तरे सीलरतनादीनि न विनासेति, तावदेव नं निग्गण्हिस्सामी’’ति अज्झासयं अकासि. ततो राहुलं आमन्तेत्वा ‘‘यं किञ्चि, राहुल, रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बन्ति. रूपमेव नु खो भगवा रूपमेव नु खो सुगताति. रूपम्पि राहुल, वेदनापि राहुल, सञ्ञापि राहुल, सङ्खारापि राहुल, विञ्ञाणम्पि राहुला’’ति महाराहुलोवादसुत्तं (म. नि. २.११३ आदयो) अभासि. तं दस्सेतुं – ‘‘यं किञ्चि राहुल…पे… कथेसी’’ति वुत्तं.
संयुत्तके पन राहुलोवादोति राहुलसंयुत्ते वुत्तराहुलोवादं सन्धाय वदन्ति. तत्थ ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु, यमहं, भन्ते, भगवतो धम्मं सुत्वा एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरेय्य’’न्ति थेरेन याचितो ‘‘तं किं मञ्ञसि, राहुल, चक्खु निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वाति? दुक्खं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’’तिआदिना राहुलोवादं (सं. नि. २.१८८ आदयो) आरभि. थेरस्स विपस्सनाचारोयेव, न पन महाराहुलोवादो विय वितक्कूपच्छेदाय वुत्तोति अधिप्पायो.
अथस्स सत्था ञाणपरिपाकं ञत्वातिआदीसु भगवतो किर रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘परिपक्का खो राहुलस्स विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, यन्नूनाहं राहुलं उत्तरि आसवानं खये विनेय्य’’न्ति? अथस्स भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो आयस्मन्तं राहुलं आमन्तेसि – ‘‘गण्हाहि, राहुल, निसीदनं, येन अन्धवनं तेनुपसङ्कमिस्साम दिवाविहाराया’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा राहुलो भगवतो पटिस्सुत्वा निसीदनं आदाय भगवतो पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धि. तेन खो पन समयेन अनेकानि देवतासहस्सानि भगवन्तं अभिवन्दित्वा अनुबन्धिता होन्ति ‘‘अज्ज भगवा आयस्मन्तं राहुलं उत्तरि आसवानं खये विनेस्सती’’ति. अथ खो भगवा अन्धवनं अज्झोगाहेत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले पञ्ञत्ते आसने निसीदि. आयस्मापि राहुलो भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. अथ आयस्मन्तं राहुलं आमन्तेत्वा ‘‘तं किं मञ्ञसि, राहुल, चक्खु निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वाति? दुक्खं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’’तिआदिना राहुलोवादं (सं. नि. ४.१२१) अदासि. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘अन्धवने निसिन्नो चूळराहुलोवादं कथेसी’’ति.
कोटिसतसहस्सदेवताहीति आयस्मता राहुलेन पदुमुत्तरस्स भगवतो पादमूले पथविन्धरराजकाले पत्थनं ठपेन्तेन सद्धिं पत्थनं ठपितदेवतायेवेता. तासु पन काचि भूमट्ठदेवता, काचि अन्तलिक्खट्ठका, काचि चातुमहाराजिकादिदेवलोके, काचि ब्रह्मलोके निब्बत्ता, इमस्मिं पन दिवसे सब्बा एकट्ठाने अन्धवनस्मिंयेव सन्निपतिता.
आभिदोसिकन्ति पारिवासिकं एकरत्तातिक्कन्तं पूतिभूतं. एकरत्तातिक्कन्तस्सेव हि नामसञ्ञा एसा, यदिदं आभिदोसिकोति. अयं पनेत्थ वचनत्थो – पूतिभावदोसेन अभिभूतोति अभिदोसो, अभिदोसोयेव आभिदोसिको. कुम्मासन्ति यवकुम्मासं. अधिवासेत्वाति ‘‘तेन हि, तात रट्ठपाल, अधिवासेहि स्वातनाय भत्त’’न्ति पितरा निमन्तितो स्वातनाय भिक्खं अधिवासेत्वा. एत्थ च थेरो पकतिया उक्कट्ठसपदानचारिको स्वातनाय भिक्खं नाम नाधिवासेति, मातु अनुग्गहेन पन अधिवासेति. मातु किरस्स थेरं अनुस्सरित्वा अनुस्सरित्वा महासोको उप्पज्जति, रोदनेनेव दुक्खी विय जाता, तस्मा थेरो ‘‘सचाहं तं अपस्सित्वा गमिस्सामि, हदयम्पिस्सा फलेय्या’’ति अनुग्गहेन अधिवासेसि. पण्डिता हि भिक्खू मातापितूनं आचरियुपज्झायानं वा कातब्बं अनुग्गहं अज्झुपेक्खित्वा धुतङ्गसुद्धिका न भवन्ति.
अलङ्कतपटियत्ते इत्थिजनेति पितरा उय्योजिते इत्थिजने. पिता किरस्स दुतियदिवसे सकनिवेसने महन्तं हिरञ्ञसुवण्णस्स पुञ्जं कारापेत्वा किलञ्जेहि पटिच्छादापेत्वा आयस्मतो रट्ठपालस्स पुराणदुतियिकायो ‘‘एथ तुम्हे वधू, येन अलङ्कारेन अलङ्कता पुब्बे रट्ठपालस्स कुलपुत्तस्स पिया होथ मनापा, तेन अलङ्कारेन अलङ्करोथा’’ति आणापेत्वा पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा काले आरोचिते आगन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसिन्नं ‘‘इदं ते, रट्ठपाल, मत्तिकं धनं, अञ्ञं पेत्तिकं, अञ्ञं पितामहं; सक्का, तात रट्ठपाल, भोगे च भुञ्जितुं, पुञ्ञानि च कातुं? एहि त्वं, तात रट्ठपाल, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु, पुञ्ञानि च करोही’’ति याचित्वा तेन पटिक्खिपित्वा धम्मे देसिते ‘‘अहं इमं उप्पब्बाजेस्सामी’’ति आनयिं, सो ‘‘दानि मे धम्मकथं कातुं आरद्धो, अलं मे वचनं न करिस्सती’’ति उट्ठाय गन्त्वा तस्स ओरोधानं द्वारं विवरापेत्वा ‘‘अयं वो सामिको, गच्छथ, यं किञ्चि कत्वान गण्हितुं वायमथा’’ति उय्योजेसि. तीसु वयेसु ठिता नाटकित्थियो थेरं परिवारयिंसु. तासु अयं असुभसञ्ञं उप्पादेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अलङ्कतपटियत्ते इत्थिजने असुभसञ्ञं उप्पादेत्वा’’ति.
ठितकोव धम्मं देसेत्वाति –
‘‘पस्स चित्तकतं बिम्बं, अरुकायं समुस्सितं;
आतुरं बहुसङ्कप्पं, यस्स नत्थि धुवं ठिति.
‘‘पस्स चित्तकतं रूपं, मणिना कुण्डलेन च;
अट्ठिं तचेन ओनद्धं, सह वत्थेहि सोभति.
‘‘अलत्तककता पादा, मुखं चुण्णकमक्खितं;
अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.
‘‘अट्ठापदकता केसा, नेत्ता अञ्जनमक्खिता;
अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.
‘‘अञ्जनीवण्णवा चित्ता, पूतिकायो अलङ्कतो;
अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.
‘‘ओदहि मिगवो पासं, नासदा वागुरं मिगो;
भुत्वा निवापं गच्छामि, कन्दन्ते मिगबन्धके’’ति. (म. नि. २.३०२; थेरगा. ७६९-७७४) –
इमाहि गाथाहि धम्मं देसेत्वा.
आकासं उप्पतित्वाति आकासं पक्खन्दित्वा. कस्मा पन थेरो आकासेन गतो? पिता किरस्स सेट्ठि सत्तसु द्वारकोट्ठकेसु अग्गळानि दापेत्वा मल्ले आणापेसि ‘‘सचे निक्खमित्वा गच्छति, हत्थपादेसु नं गहेत्वा कासायानि हरित्वा गिहिवेसं गण्हापेथा’’ति. तस्मा थेरो ‘‘एते मादिसं महाखीणासवं हत्थे वा पादे वा गहेत्वा अपुञ्ञं पसवेय्युं, तं नेसं मा अहोसी’’ति चिन्तेत्वा आकासेन अगमासि. मिगचीरन्ति एवंनामकं उय्यानं. चतुपारिजुञ्ञपटिमण्डितन्ति जरापारिजुञ्ञं, ब्याधिपारिजुञ्ञं, भोगपारिजुञ्ञं, ञातिपारिजुञ्ञन्ति इमेहि चतूहि पारिजुञ्ञेहि पटिमण्डितं. पारिजुञ्ञन्ति च परिहानीति अत्थो. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.
कुण्डधानत्थेरवत्थु
२११. ततिये सलाकं गण्हन्तीति सलाकगाहका. सुनापरन्तजनपदं गच्छन्तेपि पठममेव सलाकं गण्हीति सम्बन्धो. छब्बस्सन्तरेति छन्नं वस्सानं अब्भन्तरे. मेत्तीति मित्तभावो. भेदके सतीति भेदकरणे सति. गुम्बसभागतोति गुम्बसमीपतो, अयमेव वा पाठो. इत्थी हुत्वाति इत्थी विय हुत्वा, मनुस्सित्थिवण्णं मापेत्वाति अत्थो. दीघरत्तानुगतोति दीघकालं अनुबन्धो. एत्तकं अद्धानन्ति एत्तकं कालं. हन्दावुसोति गण्हावुसो. अत्थं गहेत्वाति भूतत्थं गहेत्वा, अयमेव वा पाठो. कोण्डो जातोति धुत्तो जातो.
मावोच फरुसं कञ्चीति कञ्चि एकपुग्गलं फरुसं मा अवोच. वुत्ता पटिवदेय्यु तन्ति तया परे दुस्सीलाति वुत्ता तम्पि तथेव पटिवदेय्युं. दुक्खा हि सारम्भकथाति एसा कारणुत्तरा युगग्गाहकथा नाम दुक्खा. पटिदण्डा फुसेय्यु तन्ति कायदण्डादीहि परं पहरन्तस्स तादिसाव पटिदण्डा तव मत्थके पतेय्युं.
सचे नेरेसि अत्तानन्ति सचे अत्तानं निच्चलं कातुं सक्खिस्ससि. कंसो उपहतो यथाति मुखवट्टियं छिन्दित्वा तलमत्तं कत्वा ठपितं कंसतालं विय. तादिसञ्हि हत्थेहि पादेहि दण्डेन वा पहतम्पि सद्दं न करोति. एस पत्तोसि निब्बानन्ति सचे एवरूपो भवितुं सक्खिस्ससि, इमं पटिपदं पूरयमानो एसो त्वं इदानि अप्पत्तोपि निब्बानं पत्तोसि नाम. सारम्भो ते न विज्जतीति ‘‘एवञ्च सति त्वं दुस्सीलो, अहं सुसीलो’’ति एवमादिको उत्तरिकरणवाचालक्खणो सारम्भो ते न विज्जति, न भविस्सतियेवाति अत्थो. परिक्किलेसेनाति संकिलेसहेतुना.
वङ्गीसत्थेरवत्थु
२१२. चतुत्थे सम्पन्नपटिभानानन्ति परिपुण्णपटिभानानं. चुतिं यो वेदि…पे… सब्बसोति यो सत्तानं चुतिञ्च पटिसन्धिञ्च सब्बाकारेन पाकटं कत्वा जानाति, तं अहं अलग्गनताय असत्तं, पटिपत्तिया सुट्ठु गतत्ता सुगतं, चतुन्नं सच्चानं सम्बुद्धत्ता बुद्धं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो. यस्स गतिन्ति यस्सेते देवादयो गतिं न जानन्ति, तमहं आसवानं खीणताय खीणासवं, किलेसेहि आरकत्ता अरहन्तं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.
उपसेनवङ्गन्तपुत्तत्थेरवत्थु
२१३. पञ्चमे सब्बपासादिकानन्ति सब्बसो पसादं जनेन्तानं. किन्तायन्ति किं ते अयं. अतिलहुन्ति अतिसीघं. यस्स तस्मिं अत्तभावे उप्पज्जनारहानं मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि, तं बुद्धा ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति अरिट्ठलाळुदायिआदिके विय. उपनिस्सये सतिपि तस्मिं खणे मग्गे वा फले वा असति ‘‘मोघपुरिसा’’ति वदन्तियेव धनियत्थेरादिके विय. इमस्सपि तस्मिं खणे मग्गफलानं अभावतो ‘‘मोघपुरिसा’’ति आह, तुच्छमनुस्साति अत्थो. बाहुल्लायाति परिसबाहुल्लाय. अनेकपरियायेनाति अनेककारणेन.
इच्छामहं, भिक्खवेति भगवा किर तं अद्धमासं न कञ्चि बोधनेय्यसत्तं अद्दस, तस्मा एवमाह, एवं सन्तेपि तन्तिवसेन धम्मदेसना कत्तब्बा सिया. यस्मा पनस्स एतदहोसि – ‘‘मयि ओकासं कारेत्वा पटिसल्लीने भिक्खू अधम्मिकं कतिकवत्तं करिस्सन्ति, तं उपसेनो भिन्दिस्सति, अहं तस्स पसीदित्वा भिक्खूनं दस्सनं अनुजानिस्सामि. ततो मं पस्सितुकामा बहू भिक्खू धुतङ्गानि समादियिस्सन्ति, अहञ्च तेहि उज्झितसन्थतपच्चया सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति, तस्मा एवमाह. थेरस्साति उपसेनत्थेरस्स. मनापानि ते भिक्खु पंसुकूलानीति ‘‘भिक्खु तव इमानि पंसुकूलानि मनापानि अत्तनो रुचिया खन्तिया गहितानी’’ति पुच्छति. न खो मे, भन्ते, मनापानि पंसुकूलानीति, भन्ते, न मया अत्तनो रुचिया खन्तिया गहितानि, गलग्गाहेन विय मत्थकताळनेन विय च गाहितो मयाति दस्सेति. पाळियं आगतमेवाति विनयपाळिं सन्धाय वदति.
दब्बत्थेरवत्थु
२१४. छट्ठे अट्ठारससु महाविहारेसूति राजगहस्स समन्ततो ठितेसु अट्ठारससु महाविहारेसु. उपविजञ्ञाति आसन्नपसूतिकाला. रहोगतोति रहसि गतो. सङ्घस्स वेय्यावच्चकरणे कायं योजेतुकामो चिन्तेसीति थेरो किर अत्तनो कतकिच्चभावं दिस्वा ‘‘अहं इमं सरीरं धारेमि, तञ्च खो वातमुखे ठितपदीपो विय अनिच्चतामुखे ठितं नचिरस्सेव निब्बायनधम्मं याव न निब्बायति, ताव किं नु खो अहं सङ्घस्स वेय्यावच्चं करेय्य’’न्ति चिन्तेन्तो इति पटिसञ्चिक्खति ‘‘तिरोरट्ठेसु बहू कुलपुत्ता भगवन्तं अदिस्वाव पब्बजन्ति, ते ‘भगवन्तं पस्सिस्साम चेव वन्दिस्सामा’ति च दूरतोपि आगच्छन्ति, तत्र येसं सेनासनं नप्पहोति, ते सिलापत्तकेपि सेय्यं कप्पेन्ति. पहोमि खो पनाहं अत्तनो आनुभावेन तेसं तेसं कुलपुत्तानं इच्छावसेन पासादविहारअड्ढयोगादीनि मञ्चपीठत्थरणानि निम्मिनित्वा दातुं? पुनदिवसे चेत्थ एकच्चे अतिविय किलन्तरूपा होन्ति, ते गारवेन भिक्खूनं पुरतो ठत्वा भत्तानिपि न उद्दिसापेन्ति, अहं खो पन तेसं भत्तानिपि उद्दिसितुं पहोमी’’ति. इति पटिसञ्चिक्खन्तो ‘‘यंनूनाहं सङ्घस्स सेनासनञ्च पञ्ञपेय्यं, भत्तानि च उद्दिसेय्य’’न्ति चिन्तेसि. सभागसभागानन्ति सुत्तन्तिकादिगुणवसेन सभागानं, न मित्तसन्थववसेन. थेरो हि यावतिका सुत्तन्तिका होन्ति, ते उच्चिनित्वा उच्चिनित्वा एकतो तेसं अनुरूपमेव सेनासनं पञ्ञपेति. वेनयिकाभिधम्मिककम्मट्ठानिककायदळ्हिबहुलेसुपि एसेव नयो. तेनेव पाळियं (पारा. ३८०) वुत्तं – ‘‘येते भिक्खू सुत्तन्तिका, तेसं एकज्झं सेनासनं पञ्ञपेती’’तिआदि.
अङ्गुलिया जलमानायाति तेजोकसिणचतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय अभिञ्ञाञाणेन अङ्गुलिजलनं अधिट्ठहित्वा तेनेव तेजोधातुसमापत्तिजनितेन अग्गिजालेन अङ्गुलिया जलमानाय. अयं मञ्चोतिआदीसु पन थेरे ‘‘अयं मञ्चो’’तिआदिं वदन्ते निम्मितापि अत्तनो अत्तनो गतट्ठाने ‘‘अयं मञ्चो’’तिआदिं वदन्ति. अयञ्हि निम्मितानं धम्मता.
‘‘एकस्मिं भासमानस्मिं, सब्बे भासन्ति निम्मिता;
एकस्मिं तुण्हिमासिने, सब्बे तुण्ही भवन्ति ते’’ति. (दी. नि. २.२८६);
यस्मिं पन विहारे मञ्चपीठादीनि न परिपूरेन्ति, तत्थ अत्तनो आनुभावेन पूरेन्ति, तेन निम्मितानं अवत्थुकं वचनं न होति सब्बत्थ मञ्चपीठादीनं सब्भावतो. सब्बविहारेसु च गमनमग्गे समप्पमाणे कत्वा अधिट्ठाति. कतिकसण्ठानादीनं पन नानप्पकारत्ता तस्मिं तस्मिं विहारे कतिकवत्तानि विसुं विसुं कथापेतीति वेदितब्बं. अनियमेत्वा निम्मितानञ्हि ‘‘एकस्मिं भासमानस्मि’’न्तिआदिधम्मता वुत्ता. तथा हि ये वण्णवयसरीरावयवपरिक्खारकिरियाविसेसादीहि नियमं अकत्वा निम्मिता होन्ति, ते अनियमेत्वा निम्मितत्ता इद्धिमता सदिसाव होन्ति. ठाननिसज्जादीसु भासिततुण्हीभावादीसु वा यं यं इद्धिमा करोति, तं तदेव करोन्ति. सचे पन नानप्पकारे कातुकामो होति, केचि पठमवये, केचि मज्झिमवये, केचि पच्छिमवये, तथा दीघकेसे उपड्ढमुण्डे मिस्सककेसे उपड्ढरत्तचीवरे पण्डुकचीवरे, पदभाणधम्मकथासरभञ्ञपञ्हपुच्छनपञ्हविस्सज्जनरजनपचनचीवरसिब्बनधोवनादीनि करोन्ते, अपरेपि वा नानप्पकारे कातुकामो होति, तेन पादकज्झानतो वुट्ठाय ‘‘एत्तका भिक्खू पठमवया होन्तू’’तिआदिना नयेन परिकम्मं कत्वा पुन समापज्जित्वा वुट्ठाय अधिट्ठिते अधिट्ठानचित्तेन सद्धिं इच्छितिच्छितप्पकारायेव होन्ति. पुन अत्तनो वसनट्ठानमेव आगच्छतीति तेहि सद्धिं जनपदकथं कथेन्तो अनिसीदित्वा अत्तनो वसनट्ठानं वेळुवनमेव पच्चागच्छति. पाळियन्ति विनयपाळियं.
पिलिन्दवच्छत्थेरवत्थु
२१५. सत्तमे पियानन्ति पियायितब्बानं. मनापानन्ति मनवड्ढनकानं. पिलिन्दोति पनस्स गोत्तं, वच्छोति नामन्ति एत्थ वुत्तविपरियायेनपि वदन्ति ‘‘पिलिन्दोति नामं, वच्छोति गोत्त’’न्ति. तेनेव आचरियधम्मपालत्थेरेन थेरगाथासंवण्णनाय (थेरगा. अट्ठ. १.८ पिलिन्दवच्छत्थेरगाथावण्णना) वुत्तं – ‘‘पिलिन्दोतिस्स नामं अकंसु, वच्छोति पन गोत्तं. तेन सो अपरभागे पिलिन्दवच्छोति पञ्ञायित्था’’ति. संसन्देत्वाति एकतो कत्वा.
सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वाति इदं अङ्गुत्तरभाणकानं कथामग्गेन वुत्तं. अपरे पन भणन्ति – अनुप्पन्नेयेव अम्हाकं भगवति सावत्थियं ब्राह्मणगेहे निब्बत्तित्वा पिलिन्दवच्छोति पञ्ञातो संसारे संवेगबहुलताय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा चूळगन्धारं नाम विज्जं साधेत्वा आकासचारी परचित्तविदू च हुत्वा राजगहे लाभग्गयसग्गप्पत्तो पटिवसति. अथ यदा अम्हाकं भगवा अभिसम्बुद्धो हुत्वा अनुक्कमेन राजगहं उपगतो, ततो पट्ठाय बुद्धानुभावेन तस्स सा विज्जा न सम्पज्जति, अत्थकिच्चं न साधेति. सो चिन्तेसि – ‘‘सुतं खो पन मेतं ‘आचरियपाचरियानं भासमानानं यत्थ महागन्धारविज्जा धरति, तत्थ चूळगन्धारविज्जा न सम्पज्जती’ति. समणस्स पन गोतमस्स आगतकालतो पट्ठाय नायं मम विज्जा सम्पज्जति, निस्संसयं समणो गोतमो महागन्धारविज्जं जानाति, यन्नूनाहं तं पयिरुपासित्वा तस्स सन्तिके विज्जं परियापुणेय्य’’न्ति. सो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतदवोच – ‘‘अहं, महासमण, तव सन्तिके एकं विज्जं परियापुणितुकामो, ओकासं मे करोही’’ति. भगवा ‘‘तेन हि पब्बजा’’ति आह. सो ‘‘विज्जाय परिकम्मं पब्बज्जा’’ति मञ्ञमानो पब्बजीति. परवम्भनवसेनाति परेसं गरहनवसेन.
अकक्कसन्ति अफरुसं. विञ्ञापनिन्ति अत्थविञ्ञापनिं. सच्चन्ति भूतत्थं. नाभिसजेति याय गिराय अञ्ञं कुज्झापनवसेन न लगापेय्य, खीणासवो नाम एवरूपमेव गिरं न भासेय्य, तस्मा तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.
अनुविचिनित्वाति अनुविचारेत्वा. चण्डिकतं गच्छन्तन्ति सीघगतिया गच्छन्तं.
बाहियदारुचीरियत्थेरवत्थु
२१६. अट्ठमे एकरत्तिवासेन गन्त्वाति देवतानुभावेन गन्त्वा. ‘‘बुद्धानुभावेना’’तिपि वदन्ति. एवं गतो च विहारं पविसित्वा सम्बहुले भिक्खू भुत्तपातरासे कायालसियविमोचनत्थाय अब्भोकासे चङ्कमन्ते दिस्वा ‘‘कहं एतरहि सत्था’’ति पुच्छि. भिक्खू ‘‘सावत्थियं पिण्डाय पविट्ठो’’ति वत्वा तं पुच्छिंसु – ‘‘त्वं पन कुतो आगतो’’ति? सुप्पारका आगतोम्हीति. कदा निक्खन्तोसीति? हिय्यो सायं निक्खन्तोम्हीति. दूरतो आगतो, तव पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा थोकं विस्समाहि, आगतकाले सत्थारं दक्खिस्सतीति. अहं, भन्ते, सत्थु वा अत्तनो वा जीवितन्तरायं न जानामि, एकरत्तेनेवम्हि कत्थचि अट्ठत्वा अनिसीदित्वा वीसयोजनसतिकं मग्गं आगतो, सत्थारं पस्सित्वाव विस्समिस्सामीति. सो एवं वत्वा तरमानरूपो सावत्थिं पविसित्वा भगवन्तं अनोपमाय बुद्धसिरिया पिण्डाय चरन्तं दिस्वा ‘‘चिरस्सं वत मे दिट्ठो सम्मासम्बुद्धो’’ति दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओणतसरीरो गन्त्वा अन्तरवीथियमेव पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा गोप्फकेसु दळ्हं गहेत्वा एवमाह – ‘‘देसेतु मे, भन्ते, भगवा धम्मं, देसेतु मे सुगतो धम्मं, यं ममस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति.
अथ नं सत्था ‘‘अकालो खो ताव, बाहिय, अन्तरघरं पविट्ठोम्हि पिण्डाया’’ति पटिक्खिपि. तं सुत्वा बाहियो, ‘‘भन्ते, संसारे संसरन्तेन कबळीकाराहारो न नो लद्धपुब्बो, तुम्हाकं वा मय्हं वा जीवितन्तरायं न जानामि, देसेथ मे धम्म’’न्ति. सत्था दुतियम्पि पटिक्खिपियेव. एवं किरस्स अहोसि ‘‘इमस्स मं दिट्ठकालतो पट्ठाय सकलसरीरं पीतिया निरन्तरं अज्झोत्थटं होति, बलवपीतिवेगेन धम्मं सुत्वापि न सक्खिस्सति पटिविज्झितुं, मज्झत्तुपेक्खा ताव तिट्ठतु, एकरत्तेनेव वीसयोजनसतं मग्गं आगतत्ता दरथोपिस्स बलवा, सोपि ताव पटिप्पस्सम्भतू’’ति. तस्मा द्विक्खत्तुं पटिक्खिपित्वा ततियं याचितो अन्तरवीथियं ठितोव ‘‘तस्मातिह ते, बाहिय, एवं सिक्खितब्बं दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’तिआदिना (उदा. १०) नयेन धम्मं देसेति. इममत्थं संखिपित्वा दस्सेन्तो ‘‘सत्थारं पिण्डाय पविट्ठ’’न्तिआदिमाह. तत्थ अन्तरघरेति अन्तरवीथियं.
अपरिपुण्णपत्तचीवरताय पत्तचीवरं परियेसन्तोति सो किर वीसतिवस्ससहस्सानि समणधम्मं करोन्तो ‘‘भिक्खुना नाम अत्तनो पच्चये लभित्वा अञ्ञं अनोलोकेत्वा सयमेव भुञ्जितुं वट्टती’’ति एकभिक्खुस्सपि पत्तेन वा चीवरेन वा सङ्गहं नाकासि. तेनस्स ‘‘इद्धिमयपत्तचीवरं न उप्पज्जिस्सती’’ति ञत्वा एहिभिक्खुभावेन पब्बज्जं न अदासि. तावदेव च पब्बज्जं याचितो ‘‘परिपुण्णं ते पत्तचीवर’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘अपरिपुण्ण’’न्ति वुत्ते ‘‘तेन हि पत्तचीवरं परियेसाही’’ति वत्वा पक्कामि. तस्मा सो पत्तचीवरं परियेसन्तो सङ्कारट्ठानतो चोळखण्डानि संकड्ढति.
सहस्समपीति परिच्छेदवचनं. एकसहस्सं द्वेसहस्सानीति एवं सहस्सेन चे परिच्छिन्ना गाथा होन्ति, ता च अनत्थपदसंहिता आकासवण्णपब्बतवण्णादीनि पकासकेहि अनिब्बानदीपकेहि अनत्थकेहि पदेहि संहिता याव बहुका होन्ति, ताव पापिका एवाति अत्थो. एकं गाथापदं सेय्योति ‘‘अप्पमादो अमतपदं…पे… यथा मता’’ति (ध. प. २१) एवरूपा एकगाथापि सेय्योति अत्थो.