रूपावचरारूपावचरविपाकवण्णना
महग्गतविपाकानं तंतंकुसलागमनवसेनेव झानङ्गहानि, न पन भावनाविसेसेनाति तेसं पहानङ्गानि अनुद्धटानि. उपपत्तियन्ति उपपत्तिभवे.
अरूपावचरविपाकचित्तानि वुच्चन्तीति सम्बन्धो.
४४. कुसलानुगतं कत्वाति कुसलानुरूपं कुसलसदिसं कत्वा. यथा कामावचरविपाकं कुसलतो विसदिसम्पि कत्वा विभत्तं, एवमकत्वा कुसलसदिसमेव कत्वाति अत्थं वदन्ति. अट्ठकथायं पन कुसलानन्तरं कत्वा महग्गतविपाकानं भाजितपाळिं सन्धाय ‘‘कुसलानुगतं कत्वा भाजित’’न्ति वुत्तं. पाळियञ्हि –
‘‘कतमे धम्मा अब्याकता? यस्मिं समये कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं चक्खुविञ्ञाणं उप्पन्नं होती’’तिआदिना (ध. स. ४३१) –
कामावचरविपाकं विभजित्वा महग्गतविपाकं विभजन्तेन –
‘‘कतमे धम्मा अब्याकता? यस्मिं समये रूपपत्तिया मग्गं भावेति, विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति पथवीकसिणं, तस्मिं समये फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होति, इमे धम्मा कुसला, तस्सेव रूपावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति पथवीकसिणं…पे… इमे धम्मा अब्याकता’’ति (ध. स. ४९८).
एवं कुसलं उद्दिसित्वा तदनन्तरं कत्वा महग्गतं विपाकं विभत्तं, तस्मा यथा कामावचरविपाकं, एवं अविभजित्वा इदं कुसलानन्तरं कत्वा विभत्तन्ति इममत्थं जोतेतुं अट्ठकथायं ‘‘कुसलानुगतं कत्वा’’ति वुत्तं. इमिनापि च आचरियेन परिहारमुखेन वक्खमानअत्थविसेसवचनिच्छाय तत्थ वुत्तनयेनेव चोदना कता. एवञ्हि सति कुसलानन्तरंयेव फलं उप्पज्जतीति ञापनं सुट्ठूपपन्नं होतीति अयमेत्थ अम्हाकं आचरियस्स मग्गो.
महग्गतन्ति महग्गतविपाकं. तञ्हि इध अधिगतं. कामा…पे… यतोति यस्मा कामावचरकुसलं असमानफलं होति तिहेतुकस्स दुहेतुकाहेतुकविपाकानं, दुहेतुकस्स च अहेतुकविपाकानम्पि जननतो, न एवमिदं, इदं पन एकन्तेनेव सदिसविपाकजननतो समानफलमेव, तस्माति अत्थो. एत्थ च ‘‘कुसल’’न्ति अवुत्तेपि कामावचरपुञ्ञंवाति उपमितत्ता उपमेय्यस्सपि कुसलभावो विञ्ञायति. कस्मा पनेतं सदिसविपाकं, न कामावचरं विय विसदिसविपाकम्पीति? वुच्चते – कामावचरपुञ्ञञ्हि आचिनन्तो रूपतण्हादिनानावत्थुककामतण्हूपनिस्सयतो आचिनति, तस्मा तदूपनिस्सयकुसलं तदनुरूपतो नानावत्थुकं विपाकं जनेति. महग्गतं पन आचिनन्तो एकवत्थुकायेव भवतण्हाय वसेन आचिनतीति तदनुरूपतो तं नानावत्थुं अजनेत्वा एकवत्थुमेव जनेतीति.
४५-६. सब्बथाति धम्मतो आरम्मणतो पटिपदादितो च. तथा हि ये फस्सादयो कुसले च लब्भन्ति, ते विपाकेपि लब्भन्ति, यस्मिञ्च आरम्मणे कुसलं पवत्तति, तत्थेव इदं विपाकम्पि. याव पटिपदादयो कुसलस्स लब्भन्ति, ताव इमस्स विपाकस्सपीति. कामं यस्स कस्सचि छाया तंतंवत्थुसदिसाव, महन्तस्स पन कुसलविपाकस्स महन्ताहियेव उपमाहि भवितब्बन्ति ‘‘गजादीन’’न्तिआदि वुत्तं. अपरे अपरे अत्तभावे भवं वेदनमस्साति अपरापरियवेदनं. यदि अपरापरियवेदनं न होति, कथञ्चरहि इमस्स फलुप्पत्तीति आह ‘‘झाना अपरिहीनस्सा’’तिआदि.
४७. कुसलानन्तरन्ति कुसलभवानन्तरं. यस्मिञ्हि भवे तं कुसलं कतं, सो इध कुसल-सद्देन उपचारतो गहितो कम्मानन्तरंयेव फलस्स असम्भवतो. न हि तं लोकुत्तरकुसलं विय अनन्तरफलनिप्फादकं, अथ खो एकच्चकामावचरकुसलं विय अपरापरियवेदनं अहुत्वा सतिपि अनेकेयेव कामावचरकम्मे महोघो विय परित्तं उदकं तमज्झोत्थरित्वा अत्तनोयेव विपाकदानेन एकन्तेन अनन्तरभवेयेव फलं निब्बत्तेति. ननु च अपरिहीनज्झानस्सेव कस्सचि निकन्तिवसेन कामभवे पटिसन्धि होति. तथा हि तिस्समहाब्रह्मा उपरिब्रह्मलोकूपपत्तिया भावितमग्गो भिक्खूहि याचितो ततो चवित्वा मोग्गलिब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं अग्गहेसीति वुत्तन्ति तं कथन्ति? निकन्तिबलेनेव झानं परिहायतीति ततो परिहीनज्झानो निब्बत्ततीति वदन्ति. अपरे पन आचरिया ‘‘अनीवरणावत्थाय निकन्तिया झानस्स परिहानि वीमंसित्वा गहेतब्बा’’ति वत्वा ‘‘सतिपि महग्गतकम्मुनो विपाकं पटिबाहनसमत्थस्सेव परित्तकम्मस्स अभावे ‘इज्झति, भिक्खवे, सीलवतो चेतोपणिधि विसुद्धत्ता’ति (अ. नि. ८.३५) वचनतो कामभवे चेतोपणिधि महग्गतकम्मस्स विपाकं पटिबाहित्वा परित्तकम्मुनो विपाकस्स ओकासं करोती’’ति वदन्ति, तं युत्तं. एतस्साति इमस्सत्थस्स ञापनत्थन्ति सम्बन्धो.
४८-९. एवं अविसेसेन कुसलसदिसतं अतिदिसित्वा इदानि विसेसं दस्सेतुं ‘‘पटिपदाक्कमो चेवा’’तिआदि वुत्तं. यथा हि दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञं झानं उप्पादेत्वा पुनप्पुनं समापज्जन्तस्स तं झानं तंपटिपदमेव होति, एवं तस्मिं तस्मिं अपरिहीने तस्स तस्स विपाको निब्बत्तमानो तंतंपटिपदोव भवितुं अरहति. छन्दाधिपतेय्यादिभावो पन तस्मिं खणे विज्जमानानं छन्दादीनं अधिपतिपच्चयभावेन होति, न आगमनवसेन. तथा हि एकमेव झानं नानक्खणेसु नानाधिपतेय्यं होति, तस्मा विपाकस्स आगमनवसेन छन्दाधिपतेय्यादिता न गहिता. तेनाह ‘‘अभावोधिपतीन’’न्ति. तदभावतोव सरसतो तस्स हीनादिता न सम्भवतीति सापि झानागमनतोव वुत्ता.
रूपावचरारूपावचरविपाकवण्णना निट्ठिता.