नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
अभिधम्मावतार-पुराणटीका
१. पठमो परिच्छेदो
चित्तनिद्देसवण्णना
८. तत्थ तेसु चतुब्बिधेसु परमत्थेसु, जातिनिद्धारणं. चित्तन्ति चित्तं नाम. विजानातीति विजाननं, विसयानं विजाननं विसयविजाननं. चित्तसरूपपरिदीपनमिदं वचनं. तस्स पन चित्तस्स को वचनत्थो को सद्दत्थो. वुच्चते आचरियेन. सब्बसङ्गाहकवसेन सब्बेसं चित्तानं सङ्गाहकनयवसेन. आरम्मणं चिन्तेति जानातीति चित्तं, तदा सब्बं चित्तं अधिप्पेतं. जवनवीथिवसेन अत्तसन्तानं चिनोतीति चित्तं, तदा कुसलाकुसलमहाकिरियाचित्तं अधिप्पेतं. अञ्ञेसं जवनानं अग्गहणं कामावचरजवनानि एव येभुय्यवसेन सत्तक्खत्तुं जवन्तीति ञापनत्थं.
९. विचित्तं करणं यस्स तं विचित्तकरणं, तस्स भावो विचित्तकरणा. ‘‘इमस्स रूपस्स उद्धं इदं होतु, हेट्ठा इदं होतु, उभयपस्से इद’’न्ति चिन्तेत्वा यथाचिन्तितेन कमेन सेसचित्तरूपनिप्फादनं होति, एवं यं किञ्चि लोके विचित्तं सिप्पजातं, सब्बं तं चित्तेनेव करीयति. एवं विचित्तकरणताय चित्तं. तदा करणताय चित्तं करोतीति चित्तं. इदं तद्धितपदं. वा अयं अञ्ञो नयो. तं अत्तनो चित्तताय अञ्ञदेव सरागं चित्तं, अञ्ञं सदोसं, अञ्ञं समोहं. अञ्ञं कामावचरं, अञ्ञं रूपावचरादिभेदं. अञ्ञं रूपारम्मणं, अञ्ञं सद्दादिआरम्मणं. रूपारम्मणेसुपि अञ्ञं नीलारम्मणं, अञ्ञं पीतादिआरम्मणं. सद्दादिआरम्मणेसुपि एसेव नयो. सब्बेसुपि तेसु अञ्ञं हीनं, अञ्ञं मज्झिमं, अञ्ञं पणीतं. हीनादीसुपि अञ्ञं छन्दाधिपतेय्यं, अञ्ञं चित्ताधिपतेय्यं, अञ्ञं वीरियाधिपतेय्यं, अञ्ञं वीमंसाधिपतेय्यं, तस्मा यस्स इमेसं सम्पयुत्तभूमिआरम्मणहीनमज्झिमपणीताधिपतीनं वसेन अत्तनो चित्तताय चित्तं. चित्तो एतस्मिं अत्थीति चित्तं. तदा सब्बं चित्तं. पञ्ञत्तियम्पि विञ्ञाणे विचित्ते चित्तस्स कम्मं चित्तकम्मं, चित्तकम्ममेव चित्तकम्मकं, चित्तकम्मके विचित्ते इध इमस्मिं अधिकारे चित्तसम्मुति चित्तसद्दो विञ्ञाणे चित्ते विञ्ञुना दट्ठब्बो.
तं पन सब्बसङ्गाहकवसेन चिन्तेतीतिआदिना वुत्तप्पकारं चित्तं. सारम्मणतो सारम्मणभावेन एकविधं. सविपाकाविपाकतो सविपाकाविपाकवसेन दुविधं. तत्थ तस्मिं दुविधे चित्ते सविपाकं नाम चित्तं कुसलाकुसलं, अविपाकं अब्याकतं, कुसलाकुसलभावेन अकथितन्ति अत्थो. कुसलजाति अकुसलजाति अब्याकतजातीति जातिभेदतो तिविधं.
तत्थ तस्मिं वचने ‘‘कुसल’’न्ति एतस्स सद्दस्स पन को वचनत्थो.
१०. कुच्छितानं सलनतो पापकानं धम्मानं कम्पनतो विद्धंसनतो. कुच्छितेनाकारेन सयन्तीति कुसा, कुसानं अकुसलसङ्खातानं लवनेन छिन्दनतो. कुच्छिते साति तनुं करोतीति कुसं, कुसेन ञाणेन लातब्बत्ता गहेतब्बत्ता. वा अयं अञ्ञो नयो.
११. कुसलसद्दोयं अयं कुसलसद्दो छेके अत्थे आरोग्यत्थे अनवज्जत्थे इट्ठविपाके अत्थेपि दिट्ठो अम्हेहि. इध इमस्मिं अधिकारे अनवज्जादिके अत्थे दिट्ठो. आदि-सद्देन आरोग्यत्थइट्ठविपाकत्था गहेतब्बा. दिट्ठो यस्मा, तस्मा अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणं कुसलं. नत्थि अवज्जं किलेसावज्जं किलेसदोसो किलेसदरथो एतस्साति अनवज्जं, कम्मेन विपच्चीयतेति विपाको, इट्ठानिट्ठादिआरम्मणानुभवनवसेन, अत्तनो सभावेन च इट्ठो विपाको एतस्साति इट्ठविपाकं, अनवज्जमेव इट्ठविपाकं, तं लक्खीयति अनेन अविञ्ञातं लक्खितब्बं कुसलन्ति लक्खणं, अनवज्जइट्ठविपाकं लक्खणं एतस्साति अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणं. अनवज्जइट्ठविपाकमेव कुसलं. ननु कथं सयमेव अत्तनो लक्खणं भवेय्याति चोदना भवेय्य विञ्ञाताविञ्ञातसद्दत्थभावेन लक्खणलक्खितब्बभावयुत्तितो. कुसलसद्दत्थवसेन हि अविञ्ञातं अपाकटं कुसलं लक्खितब्बं होति. अनवज्जइट्ठविपाकसद्दत्थवसेन विञ्ञातं पाकटं कुसलं लक्खणं होति. अकुसलविद्धंसनरसं अकुसलानं विद्धंसनं अकुसलविद्धंसनं, तं रसो किच्चमेतस्साति अकुसलविद्धंसनरसं, अकुसलविद्धंसनकिच्चं. वोदानभावेन पच्चुपट्ठातीति वोदानपच्चुपट्ठानं, वोदानउपट्ठानाकारं वोदानगय्हाकारं. वा अयं अञ्ञो नयो. वज्जपटिपक्खत्ता अनवज्जलक्खणमेव कुसलं, वज्जपटिपक्खलक्खणं कुसलन्ति अत्थो. वोदानभावरसं वोदानभावसम्पत्तिकं. इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं इट्ठविपाकफलं. योनिसोमनसिकारपदट्ठानं पदञ्च तं ठानञ्चाति पदट्ठानं, उभो कारणत्थाधिवचनं, तस्मा आसन्नकारणन्ति अत्थो, इतरथा पुनरुत्तिदोसो सिया, योनिसोमनसिकारो पदट्ठानं आसन्नकारणं एतस्साति योनिसोमनसिकारपदट्ठानं.
सावज्जानिट्ठविपाकलक्खणं अकुसलं. तदुभयविपरीतं तेहि उभयेहि कुसलाकुसलेहि विपरीतं अविपाकलक्खणं एतस्साति तदुभयविपरीतलक्खणं अब्याकतं. वा अयं अञ्ञो नयो. अविपाकारहं विपाकस्स अननुच्छविकं.
सवत्थुकावत्थुकभेदतोति सवत्थुकं हदयवत्थुकं, अवत्थुकं हदयवत्थुविरहितं.
१२. उद्दानतो सङ्खेपवसेन किलेसवत्थुवसेन दुवे कामा होन्ति. छन्दरागोव किलेसो, तेभूमके पवत्तं वट्टसहितं वत्थु, वसति किलेसो एत्थाति वत्थु.
१३. किलेसकामो वत्थुं कामेति इच्छति, वत्थु किलेसकामेन कामीयति इच्छीयतीति कत्तुकारककम्मकारकद्वये साधनद्वये एस एसो दुविधोपि कामो सिज्झति.
१४-५. सो अयं दुविधोपि कामो यस्मिं पदेसे सम्पत्तीनं वसेन अवचरति, इति तस्मा कारणा सो पन पदेसो चतुपायानं छन्नं देवानं मनुस्सानं वसेन एव एकादसविधो होति.
१६. कामोवचरतीति एत्थ एतस्मिं एकादसविधे पदेसे कामो अवचरति, इति तस्मा कारणा सो पदेसो अस्स कामस्स अनेन कामेन अभिलक्खितत्ता कामावचरसञ्ञितो. अभिलक्खितसद्दप्पयोगे ततियत्थे ‘‘अस्सा’’ति छट्ठी होतीति सद्दसत्थविदू पठन्ति. ससत्थावचरो पदेसो विय सत्ते ससन्ति हिंसन्ति तेहीति सत्था, सह सत्थेहीति ससत्था, ससत्था पुरिसा अवचरन्ति एत्थाति ससत्थावचरो. यथा हि यस्मिं पदेसे ससत्था पुरिसा अवचरन्ति, सो पदेसो विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु द्विपदचतुप्पदेसु अवचरन्तेसु तेसं उपलक्खितत्ता ‘‘ससत्थावचरो’’त्वेव वुच्चति, एवं विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु रूपावचरादीसु तत्थ अवचरन्तेसु तेसं अभिलक्खितत्ता अयं पदेसो ‘‘कामावचरो’’त्वेव वुच्चति.
१७. यथा रूपभवो उत्तरपदस्स लोपं कत्वा रूपन्ति वुत्तो, एवं तथा स्वायं सो अयं एसो कामावचरो उत्तरपदस्स लोपं कत्वा कामो इति सञ्ञितो कामो नाम उदीरितो पण्डितेन कथितो.
१८. तस्मिं कामे इदं चित्तं तस्मिं कामावचरे सदा अवचरति, इति तस्मा कारणा कामावचरं इति एवं कामघातिना कामानं विनासकेन बुद्धेन कथितं. किञ्चापि एतं रूपारूपभवेसुपि अवचरति, यथा पन सङ्गामे येभुय्येन अवचरणतो ‘‘सङ्गामावचरो’’ति लद्धनामो नागो नगरे चरन्तोपि ‘‘सङ्गामावचरो’’त्वेव वुच्चति, थलचरजलचरा पाणिनो अथले अजले ठितापि ‘‘थलचरजलचरा’’त्वेव वुच्चन्ति, एवं इदं अञ्ञत्थ अवचरन्तम्पि कामावचरमेवाति दट्ठब्बं. आरम्मणकरणवसेन वा एत्थ कामो अवचरतीतिपि कामावचरं. कामञ्चेस रूपारूपावचरेसुपि अवचरति, यथा पन वदतीति वच्छो, महियं सेतीति महिंसोति वुत्ते न यत्तका वदन्ति, महियं वा सेन्ति, सब्बेसं तं नामं होति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
१९. पटिसन्धिं भवे कामे कामभवसङ्खाते कामे पटिसन्धिं अवचारयति, इति तस्मा कामावचरं. इति एवं वा अयं अञ्ञो नयो. तत्र तस्मिं कामावचरे परियापन्नं अन्तोगधं, इति तस्मा कामावचरं.
२०. अट्ठविधं चित्तं कामावचरसञ्ञितं इदं अट्ठविधं चित्तं. दसपुञ्ञकिरियवत्थुवसेनेव पुञ्ञकिरिया एव तेसं तेसं फलानिसंसानं वत्थूनि कारणानीति पुञ्ञकिरियवत्थूनि, तेसं वसो, तेन पवत्तति.
२१. दानं सीलं भावना पत्तिदानं वेय्यावच्चं धम्मदेसना अनुमोदना दिट्ठिजुभावो संसुति धम्मस्सवनञ्च अपचायो अपचायनं, एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन पुञ्ञानि एव वत्थूनि पुञ्ञवत्थूनि, तेसं पभेदो पुञ्ञवत्थुप्पभेदो ञेय्यो पण्डितेन जानितब्बो.
२२-३. गच्छन्ति सङ्गहं दाने पत्तिदानानुमोदना दाने सङ्गहं गच्छन्ति, वेय्यावच्चापचायना सीलमये पुञ्ञे सङ्गहं गच्छन्ति, धम्मदेसना धम्मस्सवनं दिट्ठिउजुका भावनामये पुञ्ञे सङ्गहं गच्छन्ति, दस पुञ्ञकिरियापि च तीणि एव सम्भोन्ति.
२४. सब्बानुस्सतिपुञ्ञञ्च पसंसा सरणत्तयं रतनत्तयगुणपसंसा च एते दिट्ठिजुकम्मम्हि सङ्गय्हन्ति, तस्मिं सङ्गहपापुणे संसयो सन्देहो नत्थि.
२५. पुरिमा चेतना ततो पुब्बभागे पवत्ता चेतना, मुञ्चचेतना पच्चुप्पन्ना चेतना, परचेतना पच्छाकाले पवत्ता चेतना, तिस्सोपि चेतना दानमये पुञ्ञे होन्ति. एवन्ति यथा तिस्सोपि चेतना दानमये पुञ्ञे होन्ति, एवं तथा दानमयपुञ्ञतो सेसेसुपि सीलमयभावनामयेसु तिस्सो चेतना पण्डितो दीपये कथेय्य.
हि सच्चं यदा पन यो पुग्गलो देय्यधम्मपटिग्गाहकादिसम्पत्तिं आगम्म पटिच्च. पटिग्गाहकादिसम्पत्तिन्ति एत्थ आदि-सद्देन देसकालकल्याणमित्तादयो गहिता. अञ्ञं वा सोमनस्सहेतुन्ति अञ्ञ-ग्गहणेन सद्धाबहुलताविसुद्धिदिट्ठिताकुसलकिरियानिसंसदस्सितासोमनस्सपटिसन्धिकतादीनं सङ्गहो. अत्थि दिन्नं दानस्स फलं अत्थि. आदि-सद्देन अत्थिहुतादयो गहिता. पुरक्खत्वाति पुरतो कत्वा. परेहि अनुस्साहितो अचोदितो दानादीनि पुञ्ञानि करोति. दानादीनीति वचनेन देय्यधम्मं निस्साय पवत्तदानचेतना गहेतब्बा. तदा अस्स पुग्गलस्स. सङ्खरणं सङ्खारो, नत्थि सङ्खारो एतस्साति असङ्खारो, तं एव असङ्खारिकं, अप्पयोगन्ति अत्थो. वुत्तनयेनाति वुत्तनयो नाम ‘‘देय्यधम्मपटिग्गाहकादिसम्पत्ति’’न्ति वचनं. इमस्मिं पनत्थे सङ्खरोतीति सङ्खारो नाम अत्तनो वा पवत्तस्स पुब्बप्पयोगस्स अधिवचनं, परस्स वा पवत्तपुब्बप्पयोगस्स अधिवचनं. अयमस्स अधिप्पायो – यदा यो ‘‘दानादीनि करिस्सामी’’ति चित्तं समुप्पादेत्वा नाकासि, पच्छा अत्तनो पुब्बचेतनाय उस्साहितो करोति, तदा ससङ्खारिकं होति, अत्तनो पुब्बप्पयोगेन सह पवत्ततीति अत्थो. पटिपत्तिदस्सनेन पटिपज्जितब्बा सीलादीहि पटिपज्जन्ति जानन्ति गच्छन्ति वा निब्बानं एतायाति पटिपत्ति, ताय दस्सनं पटिपत्तिदस्सनं, तेन. जातो परिचयो एतेसन्ति जातपरिचया. सहसाति वेगेन. चतूसुपि विकप्पेसु दस्सेय्य.
२६. दसपुञ्ञक्रियादीनं वसेन च बहूनिपि भवन्ति एतानि पन चित्तानि दसपुञ्ञकिरियादीनं वसेनपि बहूनिपि भवन्ति इति एवं पकासये भगवा पकासेय्य.
२७. सत्तरस सहस्सानि, द्वे सतानि असीति च;
कामावचरपुञ्ञानि, भवन्तीति विनिद्दिसेति. –
कामावचरपुञ्ञानि सत्तरस सहस्सानि च द्वे सतानि च असीति च भवन्ति, इति वचनं विनिद्दिसे आचरियो कथेय्य.
दसपुञ्ञक्रियावत्थु, छद्वाराधिपतीहि च;
कायादीहि च तीहेव, हीनादीहि च तीहि तु.
द्वीसु भवेसु कामभवरूपभवेसु. पटिपदादिभेदतो दुक्खापटिपदं दन्धाभिञ्ञं, दुक्खापटिपदं खिप्पाभिञ्ञं, सुखापटिपदं दन्धाभिञ्ञं, सुखापटिपदं खिप्पाभिञ्ञं. रूपावचरभावनापुञ्ञवसप्पवत्तं रूपावचरे पवत्तस्स भावनापुञ्ञस्स वसेन पवत्तं रूपावचरूपपत्तिनिप्फादकं रूपावचरे उपपत्तिया पटिसन्धिया निप्फादकं होति.
सवत्थुकावत्थुकभेदतोति अरूपावचरं यदा कामरूपे जायति, तदा हदयवत्थुं निस्साय जायति, इति तस्मा सवत्थुकं नाम जातं. यदा अरूपे जायति, तदा हदयवत्थुं अनिस्साय जायति, इति तस्मा अवत्थुकं नाम जातं.
आकासानञ्चायतनस्स कसिणुग्घाटिमाकासं आरम्मणं. विञ्ञाणञ्चायतनस्स तत्थ पवत्तविञ्ञाणं, तस्मिं कसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तं विञ्ञाणं चित्तं आरम्मणं होति. आकिञ्चञ्ञायतनस्स तस्स अपगमो तस्स आकासानञ्चायतनस्स अपगमो अभावो वोहारो आरम्मणं होति. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स आकिञ्चञ्ञायतनं आरम्मणं होति.
रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा. सञ्ञासीसेन चित्तम्पि गहितं. समतिक्कमा कसिणुग्घाटिमाकाससमतिक्कमनेन. पटिघे द्वारारम्मणानं सङ्घट्टने पवत्ता सञ्ञा पटिघसञ्ञा. द्विपञ्चविञ्ञाणानं अधिवचनं. तासं पटिघसञ्ञानं द्विपञ्चविञ्ञाणानं अत्थङ्गमा अत्थङ्गमेन. नाना अत्ता सभावो एतस्साति नानत्तं, आरम्मणं, नानत्ते नानासभावे पवत्ता सञ्ञा नानत्तसञ्ञा, नाना अत्ता सभावो एतिस्साति वा नानत्ता, सायेव सञ्ञा नानत्तसञ्ञा, कामावचरसञ्ञाति अत्थो. तासं नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा अमनसिकारेन.
नियतानियतवत्थुकभेदतोति सोतापत्तिमग्गो नियतवत्थुको. कस्मा? कामरूपेसुयेव हदयवत्थुं निस्साय उप्पज्जनतो. इतरे पन तयो मग्गा अनियतवत्थुका. कस्मा? कामरूपेसु हदयवत्थुं निस्साय जायन्ति, अरूपे हदयवत्थुं अनिस्साय जायन्ति, तस्मा अनियतवत्थुका. तीहि विमोक्खमुखेहीति सुञ्ञतअनिमित्तअप्पणिहितसङ्खातेहि तीहि विमोक्खमुखेहि.
यस्स संविज्जन्ति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजना. सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासायेव संयोजना सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामाससंयोजना, तेसं पहानं सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामाससंयोजनप्पहानं, तं करोतीति सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामाससंयोजनप्पहानकरं, सोतापत्तिमग्गचित्तं. मानोपि एकदेसतो अपायगामिकोयेव पहिय्यते. सोतापत्तिमग्गेन निस्सेसतो न पहिय्यते. सेसकिलेसेसुपि एसेव नयो. उद्धच्चं पन एकदेसतोपि अपायगामिकम्पि न पहिय्यति. सकदागामिमग्गचित्तं रागदोसमोहानं तनुत्तकरं. सोतापत्तिमग्गेन नासितसंयोजनानं पहानं कस्मा न वुत्तन्ति चे? पठममग्गतो दुतियमग्गस्स महन्तत्ता पठममग्गेन नासिता संयोजना दुतियमग्गेन नासिताति पञ्ञायति, इति यस्मा, तस्मा न वुत्तं. ततियचतुत्थमग्गेसुपि एसेव नयो. एत्थ एतस्मिं लोकुत्तरचित्ते. एकेकन्ति विच्छावसेन वुत्तं. मग्गानुरूपन्ति वचनं पठममग्गस्स पठमफलञ्च अनुरूपन्ति विञ्ञापनत्थं.
२८. कामे अट्ठेव कामावचरे अट्ठ एव चित्तानि, रूपे रूपभवे पञ्च चित्तानि, अरूपिसु चत्तारि चित्तानि, अनुत्तरानि लोकुत्तरचित्तानि चत्तारि, एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन कुसलानि चित्तानि एकवीसति होन्ति.
२९. कुसलाकुसलापगतेन सता मुनिना कुसलतो, अकुसलतो च अपगतेन सता सतिसम्पन्नेन कुसले कुसलेन छेकेन वसिना पञ्चवसीहि समन्नागतेन यं कुसलचित्तं चतुभूमिगतं चतूसु भूमीसु पवत्तं सकलं सब्बं लपितं कथितं, तं कुसलचित्तं मयापि बुद्धदत्ताचरियेन लपितं कथितं.
नियतानियतवत्थुवसेनाति पटिघसम्पयुत्तद्वयं कामेयेव हदयवत्थुं निस्साय जायति, अञ्ञभूमीसु न जायति, तस्मा नियतवत्थुकं होति. इतरानि पन अकुसलानि कामरूपेसु उप्पज्जनकाले हदयवत्थुं निस्साय जायन्ति, अरूपे हदयवत्थुं अनिस्साय जायन्ति, तस्मा अनियतवत्थुकानि, तेन. पटिसन्धिजनकाजनकवसेन चाति उद्धच्चसहगतं पटिसन्धिं न जनेति. यदि पटिसन्धिं जनेय्य, अपायेसुयेव जनेय्य. कस्मा? सोतापत्तिमग्गेन एकदेसतो अपायगामिकम्पि न जहितं, सब्बं न जहितन्ति अत्थो. सोपि मग्गो अपायगामी न होति. अञ्ञे पन किलेसा एकदेसवसेन अपायगामिका जहिता, तेन पठममग्गेनाति तस्मा न जनेति. एकादसविधं पन पटिसन्धिं जनेति, तेन.
दिट्ठमङ्गलादीनीति आदि-सद्देन सुतमङ्गलादीनि गहितानि. सारतो उत्तमतो पच्चेति सद्दहति. सभावतिक्खेन सभावो तिक्खो एतस्साति सभावतिक्खं, तेन सभावतिक्खेन.
अस्स पन पटिघसम्पयुत्तस्स पाणातिपातादीसु अकुसलकम्मेसु तिक्खप्पवत्तिकाले असङ्खारिकस्स उप्पत्ति, मन्दप्पवत्तिकाले ससङ्खारिकस्स उप्पत्ति वेदितब्बा.
तस्स मोमूहस्स.
दुक्खविसेसस्स दुक्खनानत्तस्स.
३०. लोभमूलवसेन अट्ठ चित्तानि, दोसमूलवसा दुवे चित्तानि, मोहमूलवसेन द्वे चित्तानि. एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन अकुसलानि द्वादसप्पकारानि सियुं भवेय्युं.
३१. यं पापमानसं यं अकुसलचित्तं पापापापेसु पापअपापेसु कुसलाकुसलेसु अपापेन अप्पवत्तेन पापापापप्पहीनेन वुत्तं ईरितं कथितं, तं पापमानसं तं अकुसलचित्तं मया समुदाहटं कथितं.
यथा पनस्स यथा पन अस्स विपाकस्स कुसलं दानादिवसेन दानादीनं दसपुञ्ञकिरियवत्थूनं वसेन छसु आरम्मणेसु पवत्तति, इदं विपाकचित्तं तथा न पवत्तति. हि सच्चं इदं विपाकं पटिसन्धिभवङ्गचुतितदारम्मणवसेन परित्तधम्मपरियापन्नेसु कामावचरधम्मन्तोगधेसु छसु आरम्मणेसु पवत्तति. सम्पयुत्तधम्मानञ्च विसेसे असतिपि कुसलसम्पयुत्तधम्मतो अस्स विपाकस्स, सम्पयुत्तधम्मानञ्च नानत्ते असतिपि इदं विपाकं आदासतलादीसु धम्मजातेसु मुखनिमित्तं विय निरुस्साहं. अयमस्साधिप्पायो – यथा आदासतले मुखनिमित्तं मुखे चलिते चलति, अचलिते न चलति, मुखस्स कारणं विना मुखनिमित्तस्स विय कारणं नत्थि, एवं कुसलकारणा विपाकस्स अञ्ञं कारणं नत्थि, निरुस्साहं विपाकं.
३२. कामावचरदेवानं मनुस्सानं इमे अट्ठ महाविपाका दुहेतुकतिहेतुकानं कामावचरदेवानं, मनुस्सानञ्च पटिसन्धियो भवन्ति.
३३-४. ततो परं पवत्तियं यावतायुकं भवङ्गं हुत्वा बलवारम्मणे अतिमहन्तविभूतारम्मणे तदारम्मणञ्च हुत्वा ततो परं मरणकालस्मिं चुति हुत्वा पवत्तन्ति, एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन चतूसु ठानेसु विपच्चन्ति विपाकभावेन जायन्ति.
३५. सभूमिकुसलेहेव महापाका समा विना महापाका कम्मद्वारं कम्मकारणं विना, कम्मञ्च महापुञ्ञानं किरियवत्थुकं विना वज्जेत्वा सभूमिकुसलेहेव अत्तनो भूमियं पवत्तेहि कुसलेहि एव समा सदिसा. कम्मद्वारं नाम कायविञ्ञत्तिकम्मद्वारं, वचीविञ्ञत्तिकम्मद्वारं, भवङ्गसङ्खातं मनोद्वारं, इति तिविधं कम्मद्वारं कम्मकारणं. कम्मं नाम अट्ठकामावचरकुसलचेतना इध अधिप्पेता.
३६. पाका कुसलविपाका अविञ्ञत्तिजनत्ता च विञ्ञत्ति च विञ्ञत्ति च विञ्ञत्तिविञ्ञत्तियोति वत्तब्बे सरूपेकसेसं कत्वा ‘‘विञ्ञत्ती’’ति वुत्तं, ता जनेन्तीति विञ्ञत्तिजना, न विञ्ञत्तिजना अविञ्ञत्तिजना, तेसं भावो अविञ्ञत्तिजनत्तं. तस्मा अविञ्ञत्तिजनत्ता कायविञ्ञत्तिवचीविञ्ञत्तिसङ्खातानं कम्मद्वारानं अजनकत्ता मनोद्वारसङ्खातस्स कम्मद्वारस्स वसेन च अप्पवत्तनतो अविपाकसभावतो च अकम्मभावतो च अप्पवत्तनतो चेव पुञ्ञकिरियवत्थुवसेन अप्पवत्तनतो चेव पुञ्ञेहि नो समा असदिसा.
३७-९. परित्तारम्मणत्ता हि तेसमेकन्ततो तेसं विपाकानं एकन्ततो परित्तारम्मणत्ता कामावचरारम्मणत्ता तेसु विपाकेसु सत्तपञ्ञत्तिकारम्मणा करुणामुदिता कदाचि किस्मिञ्चि काले न जायन्ति, तथा एवं तिस्सो पन विरतियो एतेसु विपाकेसु न जायन्ति, हि कस्मा कारणा न जायन्ति, पञ्च सिक्खापदा कुसलाति कुसला नामाति सत्थुना वुत्ता यस्मा कारणा, तस्मा न जायन्ति. तथाधिपतिनोपेत्थ तथा एवमेव चत्तारो अधिपतिनोपि एतेसु विपाकेसु न सन्ति. कस्मा? छन्दादीनि धम्मजातानि पुरेतरं कत्वा अनुप्पज्जनतो न सन्ति, इति वचनं विनिद्दिसे आचरियो कथेय्य.
४०. असङ्खारससङ्खारविधानं पन पुञ्ञतो विपाकेसु असङ्खारससङ्खारविधानं पुञ्ञतो कुसलतो आगमनवसेन ञेय्यं. तत्थ एकच्चानं आचरियानं मतेन मुखे चलिते आदासतले मुखनिमित्तचलनं विय असङ्खारस्स कुसलस्स विपाको असङ्खारो होति, ससङ्खारस्स कुसलस्स विपाको ससङ्खारो होति, एवं आगमनवसेन ञेय्यं. पच्चयतो चेव ञेय्यं तत्थ एकच्चानं आचरियानं मतेन बलवन्तेहि विभूतेहि पच्चयेहि कम्मादीहि उप्पन्नो असङ्खारो दुब्बलेहि ससङ्खारोति एवं पच्चयवसेन विञ्ञेय्यं जानितब्बं.
४१-२. हीनादीनं पुञ्ञानं विपाकत्ता हीनादयो विपाका पुञ्ञवादिना जिनेन परिदीपिता भवन्ति, इति एवं इमिना वुत्तप्पकारेन पवत्तं इदं अट्ठविधं चित्तं एकन्तेन सवत्थुकं कामलोकस्मिं जायते, अञ्ञत्थ पन अञ्ञासु भूमीसु न जायते.
विञ्ञाणपञ्चकं नियतारम्मणन्ति चक्खुविञ्ञाणस्स रूपमेव आरम्मणं, न सद्दादयो. सेसत्तयं यदा चक्खुविञ्ञाणेन गहितं आरम्मणं करोति, तदास्स रूपं आरम्मणं होति. यदा सोतविञ्ञाणेन गहितं, तदास्स सद्दो आरम्मणो होति. यदा घानजिव्हाकायविञ्ञाणेहि गहितानि आरम्मणानि करोन्ति, तदास्स गन्धरसफोट्ठब्बारम्मणानि होन्ति. मनोविञ्ञाणधातुद्वयं यदा तदारम्मणं होति, तदा छआरम्मणं होति, एवं अनियतारम्मणं होति.
रूपारम्मणाय किरियामनोधातुया अपगमो पदट्ठानं आसन्नकारणं एतस्साति अपगमपदट्ठानं, ताय आवज्जनं कत्वा ठिताय चक्खुविञ्ञाणेन दस्सनकिच्चं करीयतीति अत्थो. तथाभावपच्चुपट्ठानं सम्पटिच्छनभावेन गय्हाकारं. सन्तीरणादिरसा सोमनस्सयुत्ता मनोविञ्ञाणधातुसन्तीरणतदारम्मणरसा, उपेक्खायुत्ता पन सन्तीरणतदारम्मणपटिसन्धिभवङ्गचुतिरसा, तथाभावपच्चुपट्ठाना सन्तीरणादिभावेन गय्हाकारं.
४३. कामावचरपुञ्ञस्स कामावचरकुसलस्स सोळस विपाका होन्ति. इति यं वचनं वुत्तं, तं वचनं तिहेतुकपुञ्ञस्स उक्कट्ठस्स वसेन आचरियो परिदीपये. अयमेत्थ अत्थो – छन्दाधिपतेय्यादीनं वसेन उक्कट्ठतिहेतुककुसलं कामसुगतियं तिहेतुकपटिसन्धिं दत्वा पवत्ते अट्ठ अहेतुककुसलविपाकानि, अट्ठ महाकुसलविपाकानीति सोळस पाकानि निप्फादेति.
४४. कुसलानुगतं कत्वा भाजितं किं महग्गतं विपाकचित्तं कुसलानुगतं कुसलं अनुगतं कत्वा महग्गतकुसलचित्तेन समानं कत्वा भगवता भाजितं देसितं. किं केन कारणेन? कामावचरपुञ्ञंव कामावचरकुसलं इव असमानफलं नत्थि यतो यस्मा कारणा, तस्मा विपाकं कुसलानुगतं कत्वा भगवता भाजितं देसितं. कामावचरपुञ्ञंवाति यथा अट्ठविधेसु कामावचरकुसलेसु उक्कट्ठतिहेतुककुसलं कामसुगतियं तिहेतुकपटिसन्धिं दत्वा पवत्ते सोळस कुसलविपाकानि निप्फादेति, तिहेतुकओमकञ्च दुहेतुकउक्कट्ठञ्च कामसुगतियं दुहेतुकपटिसन्धिं दत्वा पवत्ते तिहेतुकविरहितानि अहेतुकदुहेतुकसङ्खातानि विपाकानि निप्फादेति, दुहेतुकओमकं पन कामसुगतियं अहेतुकपटिसन्धिं दत्वा पवत्ते अट्ठ अहेतुकविपाकानि निप्फादेति, एवं कामावचरपुञ्ञं असमानफलंव होति.
४५. गजादीनं छाया गजादिसदिसा होति यथा, एवं महग्गतविपाकं सब्बथा सब्बपकारेन अत्तनो कुसलेहेव समानं होति.
४६-७. कामावचरपुञ्ञंव नापरापरियवेदनं इदं महग्गतकुसलं कामावचरपुञ्ञंव अपरापरियवेदनं अपरस्मिं भवे फलदायकं न होति, झाना अपरिहीनस्स भवगामिनो पटिसन्धिगामिनो सत्तस्स कुसलानन्तरंयेव फलं उप्पज्जति, इति च ञापनत्थं एतस्स महग्गतविपाकस्स कुसलानुगतं कुसलानुगमनं भगवता कतं.
४८. एत्थ एतस्मिं महग्गतविपाके पटिपदाक्कमो तेसञ्च हीनादीनं भेदतो झानागमनतो महग्गतकुसलझानस्स आगमनवसेन विभाविना पण्डितेन वेदितब्बो.
४९. एत्थ विपाके छन्दादिअधिपतीनं अभावो, अयमेव विसेसतो कुसलतो अयं एव विसेसो, सेसं सब्बपकारं अविसेसेन कुसलेन समं मतं कथितं भगवता.
५०. सुञ्ञतं अनिमित्तन्ति, तथापणिहितन्तिपि सुञ्ञतं अनत्ता, अनिमित्तं अनिच्चं, अप्पणिहितं दुक्खं इति एतानि तीणि नामानि मग्गस्स अनन्तरे चतुब्बिधस्स मग्गस्स अनन्तरे चतुब्बिधे फले होन्ति.
५१. लब्भन्ति परभागस्मिं मग्गानन्तरे पवत्तफलतो अञ्ञस्मिं काले वळञ्जनफलेसु फलसमापत्तिसमापज्जनकालेसु एतानि तीणि नामानि न लब्भन्ते, फलेहि विपस्सनावसेनेव अनत्तअनिच्चदुक्खसङ्खातानं तिण्णं विपस्सनानं वसेन एव तानि तीणि नामानि लब्भरे फलेहि लब्भन्ते.
५२. होन्ति साधिपतीनेव लोकुत्तरफलानि तु एकन्ततो साधिपतीनि एव होन्ति, लोकुत्तरफलानि ठपेत्वा अञ्ञस्मिं विपाके अधिपती नत्थि.
५३. मग्गो अत्तनो मग्गभावेन मग्गो नाम वुच्चते भगवता. फलं मग्गं उपादाय अट्ठङ्गिकमग्गं निस्सयं कत्वा मग्गो नाम इति वचनं वुच्चते भगवता.
५४. इमे सत्त अकुसलविपाका. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, तस्सदिसत्ता गोचरो आरम्मणन्ति अत्थो, अनिट्ठो च अनिट्ठमज्झत्तो च अनिट्ठानिट्ठमज्झत्ता, तेयेव गोचरो अनिट्ठानिट्ठमज्झत्तगोचरो, तस्मिं अनिट्ठानिट्ठमज्झत्तगोचरे वत्तरे वत्तन्ति. सुखादित्तययुत्ता ते ते अट्ठ अहेतुककुसलविपाका सुखादित्तययुत्ता सुखसोमनस्सउपेक्खावेदनाहि सहगता. दुक्खुपेक्खायुता इमे इमे सत्त अहेतुकअकुसलविपाका दुक्खुपेक्खावेदनाहि सहगता.
५५. एवं छत्तिंसधा पाकं पाकसासनपूजितो सुगतो. किं विसिट्ठो? पाकं नाम असुरं, तं सासति, पाकेन अत्तनो पुञ्ञफलेन देवे अनुसासतीति वा पाकसासनो, को सो? सक्को. तेन पाकसासनेन पूजितो सविपाकाविपाकेसु कुसलविपाककिरियेसु कुसलो छेको एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन पाकं चित्तं छत्तिंसप्पकारं अब्र्वि अवोच.
अनुळारेसूति खुद्दकेसु. तथाभावपच्चुपट्ठाना छळारम्मणविजाननगय्हाकारा. सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स गति विय गति एतिस्साति सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिका.
५६. सोमनस्सयुत्तानट्ठ, कुसलाकुसलानि च सोमनस्सयुत्तानि अट्ठ कुसलाकुसलानि च, क्रियतो पन पञ्च एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन हासचित्तानि तेरस.
५७. पुथुज्जना हसन्तेत्थ एत्थ एतेसु तेरसचित्तेसु पुथुज्जना पन अट्ठहि चित्तेहि हसन्ति. सेखा सत्त अरिया छहि चित्तेहि हसन्ति. असेखा खीणासवा पञ्चहि चित्तेहि हसन्ति.
कुसलानि पन रूपारूपकुसलानि सेखपुथुज्जनानं उप्पज्जन्ति. इमानि रूपारूपकिरियानि खीणासवानं भावनायेव कारो भावनाकारो, तस्स वसो भावनाकारवसो, तेन पवत्तानि. तानि रूपारूपकुसलानि भावनापुञ्ञवसप्पवत्तानि भावनाकुसलवसेन पवत्तानि. इमेसं रूपारूपकिरियानं तेसञ्च रूपारूपकुसलानं अयमेव विसेसो.
५८-९. या पुथुज्जनकालस्मिं, अभिनिब्बत्तिता पन पुथुज्जनकालस्मिं पुथुज्जनभावट्ठितेन योगिना अभिनिब्बत्तिता या रूपारूपसमापत्ति, सा रूपारूपसमापत्ति सो योगी खीणासवो भिक्खु हुत्वा नं रूपारूपसमापत्तिं याव यत्तकं कालं न समापज्जते, ताव तत्तकेन कालेन तस्स खीणासवभिक्खुनो कुसला एव रूपारूपकुसला एव होति. खीणासवेन सा रूपारूपसमापत्ति सचे यदि समापन्ना समापज्जिता, क्रिया रूपारूपकिरिया होति.
६०. एकादसविधं कामे कामावचरे किरियचित्तं एकादसविधं, रूपे रूपावचरे पञ्च, अरूपिसु चत्तारि इति सब्बानि क्रियचित्तानि वीसति.
६१. लोकुत्तरक्रियचित्तं, पन कस्मा न विज्जति? मग्गस्स एकचित्तक्खणिकत्ता न विज्जति. अयमेत्थ अधिप्पायो – चतुमग्गट्ठो खीणासवो नाम न होति, मग्गानन्तरमेव फलं उप्पज्जति, मग्गोपि एकचित्तक्खणिको यदि चित्तं बहुचित्तक्खणिकं, फलसमङ्गिनो खीणासवस्सपि मग्गचित्तं भवेय्य, एवं सति लोकुत्तरकिरियचित्तं भवेय्याति अधिप्पायो.
६२. क्रियाक्रियापत्तिविभागदेसको करणं क्रियं, क्रियं नाम विनयपरियायेन अकत्तब्बस्स करणं, न करणं अक्रियं, अक्रियं नाम विनयपरियायेन कत्तब्बस्स अकरणं, आपज्जनं आपत्ति, क्रियाय करणेन आपत्ति क्रियापत्ति, अक्रियाय अकरणेन आपत्ति अक्रियापत्ति, क्रियापत्ति च अक्रियापत्ति च क्रियापत्याक्रियापत्तियो, एकस्स आपत्ति-सद्दस्स लोपं कत्वा ‘‘क्रियाक्रियापत्तियो’’ति वुत्तं, तासं विभागो क्रियाक्रियापत्तिविभागो, देसेतीति देसको, तस्स देसको क्रियाक्रियापत्तिविभागदेसको. ण्वु-तु-पच्चयेसु परेसु कम्मत्थे छट्ठी होतीति वदन्ति. जिनो किं विसिट्ठो? क्रियाक्रियापत्तिविभागदेसको हिताहितानं सक्रियाक्रियारतो हितस्स सक्रियाय रतो, अहितस्स अक्रियाय रतो, यं क्रियाक्रियं, क्रियं नाम क्रियचित्तं, अक्रियं नाम कुसलाकुसलविपाकचित्तं इच्छन्ति एके. तं न. कस्मा? कुसलाधिकारे ‘‘कुसलं मुनिना लपितं’’ अकुसलाधिकारे ‘‘पापमानसं पापापापेस्वपापेन वुत्तं’’ विपाकाधिकारे ‘‘पाकं सुगतो अब्रवी’’ति वत्वा पुन क्रियाधिकारे ‘‘कुसलाकुसलविपाकानि अवोचा’’ति वचनस्स वत्तब्बाभावतो. तेन वास्स क्रियाक्रियं एतस्साति क्रियाक्रियं, क्रियाक्रियसभावन्ति अत्थो. अयमेव सारतो पच्चेतब्बो. यं क्रियाक्रियं चित्तं क्रियाक्रियासभावं अवोच देसेसि, तं क्रियाक्रियं क्रियाक्रियसभावं मया समीरितं, सम्मा पकारेन ईरितं कथितं.
६४. एकूननवुति सब्बे, चित्तुप्पादा महेसिना लोकुत्तरे अट्ठ कत्वा एकूननवुति सब्बे चित्तुप्पादा महेसिना तथागतेन समासतो सङ्खेपतो निद्दिट्ठा.
६५. पिटके अभिधम्मस्मिं, ये भिक्खू पाटवत्थिनो अभिधम्मपिटके पटुनो भावो पाटवं, तेन अत्थो पाटवत्थो, सो एतेसं अत्थीति पाटवत्थिनो, छेकभावत्थिका ये भिक्खू, तेहि भिक्खूहि अयं अभिधम्मावतारो उग्गहेतब्बो सिक्खितब्बो पुनप्पुनं चिन्तितब्बो.
६६. ये जना तस्सङ्कासेन तंसन्निभेन अभिधम्मावतारेन अभिधम्ममहोदधिं महासागरसन्निभं अभिधम्मं तरन्ति, ते इमं लोकं परलोकञ्च तरन्ति. इतीति परिसमापने.
इति अभिधम्मावतारटीकाय
चित्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
पठमो परिच्छेदो.
२. दुतियो परिच्छेदो
चेतसिकनिद्देसवण्णना
६७. चित्तानन्तरमुद्दिट्ठा, ये च चेतसिका मया ये च चेतसिका चित्तानन्तरं मया उद्दिट्ठा, इतो परं इदानि तेसं चेतसिकानं विभाजनं करिस्सामि अहं.
इमेसु पन करुणामुदितावसेन भावनाकाले करुणापुब्बभागो वा, अप्पनापत्ताय करुणाय पुब्बभागो, तस्मिं पुब्बभागे, करुणातो पुब्बभागे कामावचरचित्तेति अत्थो. एका करुणा उप्पज्जति. मुदितापुब्बभागे वा अप्पनापत्ताय मुदिताय पुब्बभागे एका मुदिता उप्पज्जति. इमिना कामावचरचित्तेन योगी मिच्छाकम्मन्तादीहि धम्मेहि विरमति. रमु-धातु कीळायं, वि-सद्दो विरमणत्थो.
६८. आदिना पुञ्ञचित्तेन, तेत्तिंस नियता मता आदिना पुञ्ञचित्तेन पठममहाकुसलचित्तेन सह नियता तेत्तिंस चेतसिका भगवता मताति, अथ वा करुणामुदिता अनियता एकेन धम्मेन सह चतुत्तिंस धम्मा भवन्ति.
६९. कस्मा पनेत्थ मेत्ता च, उपेक्खा च न उद्धटा एत्थ एतेसु येवापनकधम्मेसु, निद्धारणं, मेत्ता च उपेक्खा च धम्मराजेन सत्थुना न उद्धटा न वुत्ता कस्मा कारणा.
७०. अब्यापादेन मेत्तापि अब्यापादेन मेत्ता गहिता, उपेक्खाति तत्रमज्झत्तताय च गहिता यस्मा कारणा, तस्मा उभोपेता भगवता न गहिता.
७१. कस्मा येवापना धम्मा, बुद्धेनादिच्चबन्धुना सब्बे ते येवापना धम्मा येवापननामका पाळियं सरूपेन एव. बन्धति स्नेहेन एतस्मिन्ति बन्धु, आदिच्चस्स बन्धु आदिच्चबन्धु, तेन आदिच्चबन्धुना बुद्धेन न च उद्धटा न देसिता.
७२. कस्मा कारणा? यस्मा अनियता केचि येवापनका अनियता, यस्मा कारणा रासिं दुकवग्गादिरासिं न भजन्ति न सेवन्ति, यस्मा कारणा केचि येवापनका दुब्बला, तस्मा पाळियं भगवता न वुत्ता.
७३. छन्दाधिमोक्खमुदिता मनसि च कारो,
मज्झत्तता च करुणा विरतित्तयञ्च;
पुञ्ञेसु तेन नियतानियता च सब्बे,
येवापना मुनिवरेन न चेव वुत्ता.
छन्दाधिमोक्खो मुदिता मनसिकारो मज्झत्तता करुणा विरतित्तयञ्च पुञ्ञेसुकुसलेसु नियता चत्तारो अनियता पञ्च सब्बे येवापना न च एव तेन मुनिवरेन वुत्ता.
७४-८०. कस्मा पनेत्थ फस्सोव, पठमं समुदीरितो एत्थ एतेसु चेतसिकेसु, जातिनिद्धारणं, फस्सोव पठमं समुदीरितो कथितो. कस्मा कारणा? किर मया सुतं, आरम्मणे चित्तस्स पठमं अभिनिपातत्ता फस्सो पठमं समुदीरितो, फुसित्वा पन फस्सेन फस्सेन आरम्मणं फुसित्वा योगिनो वेदनाय आरम्मणं वेदये, सञ्ञाय सञ्जानाति, चेतनाय आरम्मणं चेतये. सहजातानं चेतसिकानं फस्सोव इध इमस्मिं चित्ते महेसिना पठमं वुत्तो. हि कस्मा कारणा? यस्मा बलवपच्चयत्ता, तस्मा वुत्तो. अकारणमिदं सब्बं, चित्तानं तु सहेव च ‘‘पठमाभिनिपातत्ता’’ति च ‘‘बलवपच्चयत्ता’’ति च इदं सब्बं वचनं अकारणं अहेतुकं अयुत्तं, कस्मा कारणा? चित्तजानं चित्तेहि सहप्पवत्तानं चेतसिकानं एकुप्पादादिभावेन समानुप्पादसमाननिरोधसमानालम्बणसमानवत्थुकभावेन पवत्तितो अकारणं अयुत्तं. अयं तु पठमुप्पन्नो, अयं पच्छाति नत्थिदं अयं धम्मो पठमुप्पन्नो, अयं धम्मो पच्छाकाले उप्पन्नो इति इदं वचनं नत्थि. बलवपच्चयत्तेपि कारणं न च दिस्सति. देसनाक्कमतो चेव पठमं समुदीरितो इच्चेवं इति एवं इति इमिना मया वुत्तप्पकारेन फस्सस्स पठमं समुदीरिततं विञ्ञुना विभाविना विञ्ञेय्यं, विसेसतो विसेसेन अञ्ञथा न विञ्ञेय्यं. न च परियेसितब्बोयं, तस्मा पुब्बापरक्कमो यस्मा कारणा अयं पुब्बापरक्कमो विञ्ञुना न च परियेसितब्बो न गवेसितब्बो, धम्मा एव वचनत्थलक्खणादीहि विजानता पण्डितेन परियेसितब्बा.
इट्ठाकारानुभवनरसा इट्ठारम्मणानुभवनकिच्चा सुभोजनरसं अनुभवन्तो राजा विय. चेतसिकअस्सादपच्चुपट्ठाना चेतसिकपस्सद्धिपदट्ठाना.
पच्चाभिञ्ञाणकरणरसा पटिजाननकिच्चा वड्ढकिस्स अभिञ्ञाणकरणमिव वड्ढकिनो सकिं सञ्जानित्वापि दारुहरेसु सुत्तस्स पटिपसारणं वियाति अधिप्पायो. यथागहितनिमित्तवसेनाति यथापवत्तितनिमित्तस्स वसेन. मनसि अभिनिवेसकरणं गय्हाकारा.
आयूहनरसा पवत्तनकिच्चसाधका. महावड्ढकिआदयो विय यथा महावड्ढकी सयम्पि दारुं तच्छति, परेपि दारुं तच्छापेति, एवं सयम्पि आरम्मणे सन्दहति, सम्पयुत्तधम्मेपि अभिसन्दहापेति.
आहननं भुसो हननं, परियाहननं समन्ता हननं, तं रसो एतस्साति आहननपरियाहननरसो.
आरम्मणानुमज्जनलक्खणो आरम्मणपरिमद्दनलक्खणो.
पिनयतीति पीति, सहजातधम्मे आरम्मणे पिनयतीति अत्थो. कायचित्तफरणरसा. उदग्गस्स चित्तस्स भावो ओदग्यं, तं पच्चुपट्ठानं एतस्साति ओदग्यपच्चुपट्ठाना.
सद्दहन्ति वत्थुत्तयं सद्दहन्ति. अकालुसियपच्चुपट्ठाना अनाविलभावपच्चुपट्ठाना. सद्धेय्यवत्थुपदट्ठाना सद्दहितब्बवत्थुत्तयासन्नकारणा.
अरञ्ञगतसुदेसको विय अरञ्ञे गतो मग्गसुदेसको विय.
अत्तना अविनिब्भुत्तानं धम्मानन्ति अविगतानं चेतसिकानं. तेसन्ति तेसं चेतसिकानं धम्मानं. सन्तेपि च तेसं चेतसिकानं अनुपालनलक्खणादिम्हि विधाने अत्थिक्खणेयेव तं तेसं पालेतब्बानं चेतसिकानं पवत्तक्खणेयेव तं जीवितं ते धम्मे पालेतब्बे चेतसिके अनुपालेति. उदकं वियाति यथा उदकं अत्तनि उप्पलादीनि अनुपालेति, तथा अनुपालनलक्खणादिम्हि विधाने सन्तेपि तेसं अत्थिक्खणेयेव अनुपालेति, विज्जमानक्खणेव अनुपालेतीति अधिप्पायो. पच्चयुप्पन्नेपि च धम्मे अनुपालेति, धाति विय कुमारं अञ्ञाय जनितं कुमारं रक्खन्ती धाति विय, परस्स पुत्तं अङ्कादिना धारेतीति धाति. सयंपवत्तितधम्मसम्बन्धेनेव पवत्तति अत्तना पवत्तितेहि धम्मेहि सम्पवत्तति. नियामको विय यथा नियामको एकनावाय वुत्थेहि जनेहि सह पवत्तति, भङ्गतो उद्धं तं जीवितं न पवत्तयति, अत्तनो च अभावा ठपयितब्बानं चेतसिकानञ्च अभावा, भङ्गक्खणे चेतसिके न ठपेति सयं भिज्जमानत्ता, वट्टिस्नेहो खीयमानो पदीपसिखं न करोति यथा.
सोम्मभावपच्चुपट्ठानोति मुदुभावपच्चुपट्ठानो, सीतलभावपच्चुपट्ठानो वा.
कायोति चेत्थ वेदनादयो तयो खन्धा वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो इमे खन्धा गहिता.
निम्मद्दनरसाति निम्मद्दनकिच्चा. कायचित्तानं अवूपसमताउद्धच्चादिकिलेसपटिपक्खभूताति आदिग्गहणेन कुक्कुच्चं गहेतब्बं.
इति अभिधम्मावतारटीकाय
चेतसिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
दुतियो परिच्छेदो.
३. ततियो परिच्छेदो
चेतसिकविभागनिद्देसवण्णना
८९. सब्बे चेतसिका वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना ये सब्बे चेतसिका आदिच्चबन्धुना बुद्धेन वुत्ता, ते सब्बे चेतसिका नामसामञ्ञतो नामसमानभावेन द्वेपञ्ञासभवन्ति ते, अनोत्तप्पपरियोसाना द्विपञ्ञास भवन्ति.
९०-९२. चतुपञ्ञासधा कामे, रूपे पञ्चदसेरिता कामे कामावचरे चतुपञ्ञास चित्तानि ईरिता. रूपे रूपावचरे पञ्चदस चित्तानि ईरिता भवन्ति. द्वादसारूपे अरूपावचरे द्वादस चित्तानि भवन्ति. चत्तालीस मनासवा लोकुत्तरचित्तानि चत्तालीस भवन्ति, एकवीससतं सब्बे चित्तुप्पादा समासतो सङ्खेपतो एकवीससतं होति. एतेसु तेसमुप्पत्तिं इतो परं एतेसु मया वुत्तेसु चित्तेसु तेसं फस्सादीनं धम्मानं उप्पत्तिं एकं एकं उद्धरित्वा चित्तचेतसिकेसु भिक्खूनं पाटवत्थाय अहं पवक्खामि देसिस्सामि.
९३. एकग्गता चित्तेकग्गता मनक्कारो मनसिकारो जीवितं फस्सपञ्चकं एते अट्ठ चेतसिका अविनिब्भोगा अञ्ञमञ्ञतो अविगता एकुप्पादा समानुप्पादा सहक्खया सहवया.
९४. फस्सो च वेदना सञ्ञा, चेतना जीवितिन्द्रियं एकग्गता मनक्कारो इमे चेतसिका सब्बसाधारणा सब्बचित्तेहि साधारणा, सब्बचित्तानं साधारणा वा.
९५. वितक्को पञ्चपञ्ञास-चित्तेसु समुदीरितो. चारो छसट्ठिचित्तेसु वितक्को ताव द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जितकामावचरेसु चेव एकादससु पठमज्झानचित्तेसु चाति पञ्चपञ्ञासचित्तेसु भगवता समुदीरितो. विचारो द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जितकामावचरचित्तेसु एकादससु पठमज्झानचित्तेसु च एकादससु दुतियज्झानचित्तेसु चाति छसट्ठिचित्तेसु जायति. एत्थ एतस्मिं वचने संसयो नत्थि.
९६. एकपञ्ञासचित्तेसु, पीति तेसट्ठिया सुखं पीतिदोमनस्सुपेक्खासहगतकायविञ्ञाणचतुत्थज्झानवज्जितेसु एकपञ्ञासचित्तेसु जायति. सुखं दोमनस्सदुक्खुपेक्खासहगतवज्जितेसु तेसट्ठिचित्तेसु जायति. उपेक्खा सोमनस्ससुखदुक्खसहगतवज्जितेसु पञ्चपञ्ञासचित्तेसु जायति. दुक्खं अकुसलविपाककायविञ्ञाणपटिघसहगतेसु तीसु चित्तेसु जायति.
९७. होति द्वासट्ठिचित्तेसु, सोमनस्सिन्द्रियं पन दोमनस्सदुक्खसुखुपेक्खासहगतवज्जितेसु द्वासट्ठिचित्तेसु जायति. दुक्खिन्द्रियं पनेकस्मिं अकुसलविपाके कायविञ्ञाणे जायति. तथेकम्हि सुखिन्द्रियं तथा एकस्मिं पुञ्ञपाके कायविञ्ञाणे होति.
९८. पञ्चुत्तरसते चित्ते, वीरियं आह नायको जिनो पञ्चद्वारावज्जनद्विपञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनसन्तीरणवज्जिते पञ्चुत्तरसते चित्ते वीरियं आह कथेसि. चतुत्तरसते चित्ते, समाधिन्द्रियमब्र्वि विचिकिच्छासहगतद्विपञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनसन्तीरणपञ्चद्वारावज्जनवज्जिते चतुत्तरसते चित्ते समाधिन्द्रियं अवोच.
९९. सब्बाहेतुकचित्तानि, ठपेत्वा चेकहेतुके सब्बानि अट्ठारस अहेतुकचित्तानि एकहेतुकचित्तद्वयञ्च ठपेत्वा सेसस्मिं एकुत्तरसते चित्ते छन्दस्स उप्पत्तिं उद्दिसे पण्डितो कथेय्य.
१००. ठपेत्वा दस विञ्ञाणे चक्खुविञ्ञाणादिके दस विञ्ञाणे च विचिकिच्छायुतम्पि चित्तं ठपेत्वा सेसस्मिं दसुत्तरसते चित्ते अधिमोक्खो भगवता उदीरितो.
१०१-२. सद्धा सति हिरी ओत्तप्पं अलोभो अदोसो तत्रमज्झत्तं छ युगळा च इति इमे एकूनवीसति धम्मा नियता हुत्वा एकनवुतिया चित्ते जायन्ति. एकूनवीसति धम्मा अहेतुकेसु अट्ठारससु अपुञ्ञेसु द्वादससु अकुसलेसु न जायरे न जायन्ति.
१०३. एकूनासीतिया चित्ते, पञ्ञा जायति सब्बदा पञ्ञा द्वादसअकुसलअट्ठारसअहेतुकमहाकुसलञाणविप्पयुत्तमहाविपाकञाणविप्पयुत्तमहाकिरियाञाणविप्पयुत्तवज्जिते एकूनासीतिया चित्ते जायति. अट्ठवीसतिया चित्ते, करुणामुदिता सियुं करुणामुदिता अट्ठसु महाकुसलेसु, अट्ठसु महाकिरियासु, रूपावचरपञ्चमज्झानवज्जितेसु द्वादसरूपावचरेसु चाति अट्ठवीसतिया चित्तेसु सियुं भवेय्युं.
१०४. कामावचरपुञ्ञेसु, सब्बलोकुत्तरेसु च कामावचरमहाकुसलेसु चित्तेसु सब्बेसु लोकुत्तरेसु चाति सह अट्ठके चत्तालीसविधे चित्ते विरतित्तयं होति.
१०५. सद्धा सति हिरोत्तप्पं अलोभादित्तयम्पि च युगळानि छ च मज्झत्तं करुणामुदितापि च.
१०६. तथा तिस्सो विरतियो सब्बे ते पञ्चवीसति धम्मा महाकुसलचित्तसम्पयुत्तअब्याकतचित्तसम्पयुत्ताति कुसलेन सब्बेसुयेव धम्मेसु छेकेन विजितङ्गणेन पकासिता.
१०७. अहिरीकं अनोत्तप्पं, मोहो उद्धच्चमेव चाति इमे चत्तारो धम्मा नियता हुत्वा द्वादसापुञ्ञचित्तेसुयेव द्वादसअकुसलचित्तेसुयेव जायरे जायन्ति.
१०८-९. लोभो दोसो च मोहो च, मानो दिट्ठि च संसयो विचिकिच्छा मिद्धं उद्धच्चं कुक्कुच्चं थिनं मच्छरियम्पि च अहिरिकं अनोत्तप्पं इस्सा च दोमनस्सकं एते धम्मा अकुसला अकुसलचित्तसम्पयुत्ता एकन्तेन महेसिना विजितङ्गणविगतमलेन वुत्ता.
११०. लोभो अट्ठसु लोभमूलेसु चित्तेसु भगवता निद्दिट्ठो दस्सितो. दिट्ठि चतूसु दिट्ठिसम्पयुत्तेसु चित्तेसु वुत्ता. मानो दिट्ठिविप्पयुत्तेसु चतूसु गाहूपवादप्पभिन्दनेन वुत्तो. दोसो द्वीसु एव पटिघसम्पयुत्तेसु चित्तेसु मुनिन्देन वुत्तो.
१११. इस्सामच्छेरकुक्कुच्चा द्वीसु दोसमूलेसु चित्तेसु जायन्ति, नो सह सह नो जायन्ति, एकेकोव जायन्तीति अत्थो. विचिकिच्छा पनेकस्मिं विचिकिच्छा पन एकस्मिं विचिकिच्छासहगतचित्ते जायति. थिनमिद्धं पञ्चसु ससङ्खारिकअकुसलचित्तेसु जायति.
११२-३. फस्सो च वेदना सञ्ञा, चेतना जीवितं मनो वितक्को च विचारो च पीति वीरियं समाधि च छन्दो चेवाधिमोक्खो च मनसिकारो च चुद्दस धम्मा कुसला च कुसलचेतसिका च होन्ति. अकुसला चेव अकुसलचेतसिका चेव अब्याकतापि च अब्याकतचेतसिका च होन्ति.
११४. एकूनतिंसचित्तेसु, झानं पञ्चङ्गिकं मतं चतूसु सोमनस्ससहगताकुसलेसु, द्वादससु सोमनस्ससहगतमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियचित्तेसु, सुखसन्तीरणहसितुप्पादचित्तेसु, तीसु रूपपठमज्झानचित्तेसु, अट्ठसु लोकुत्तरपठमज्झानचित्तेसु चाति एकूनतिंसचित्तेसु पञ्चङ्गिकं पञ्चावयवझानयुत्तं झानं सुगतेन मतं. उपेक्खासहगतानि चत्तारि लोभमूलानि च द्वे दोसमूलानि च द्वे मोहमूलानि च मनोधातुत्तिकञ्च उपेक्खासहगता तिस्सो अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुयो च द्वादसुपेक्खासहगतानि महाकुसलमहाविपाककिरियचित्तानि तीणि रूपदुतियज्झानचित्तानि अट्ठ लोकुत्तरदुतियज्झानचित्तानि चाति सत्ततिंस चित्तानि चतुझानङ्गयुत्तानि चतुझानावयवयुत्तानि इति एवं निद्दिसे कथेय्य.
११५. एकादसविधं चित्तं, तिवङ्गिकमुदीरितं तीणि रूपावचरततियज्झानचित्तानि, अट्ठलोकुत्तरततियज्झानचित्तानि चाति एकादसविधं चित्तं तिवङ्गिकं तिअवयवझानयुत्तं, छ रूपावचरचतुत्थज्झानपञ्चमज्झानचित्तानि, द्वादसारूपावचरचित्तानि, सोळस लोकुत्तरचतुत्थज्झानपञ्चमज्झानचित्तानि चाति चतुतिंसविधं चित्तं दुवङ्गिकं द्विअवयवझानयुत्तं उदीरितं जिनेन ईरितं.
११६. सभावेनावितक्केसु, झानङ्गानि न उद्धरे सभावेन पकतिया अवितक्केसु वितक्कविरहितेसु द्विपञ्चविञ्ञाणेसु झानङ्गानि झानावयवानि जिनो न उद्धरे. अयमेत्थाधिप्पायो – अञ्ञत्थ वितक्को झानचित्तेन विप्पहीनो भासितो, इमेसु पन नेव झानचित्तेन पहीना, पकतिया वितक्कविरहितानि द्विपञ्चविञ्ञाणानि सब्बाहेतुकचित्तेसु मग्गङ्गानि मग्गावयवानि जिनो न उद्धरे न देसेय्य.
११७. बुधो जिनो द्विपञ्चविञ्ञाणेसु मनोधातुत्तिके च तीसु सन्तीरणेसु चाति सोळसचित्तेसु तीणिन्द्रियानि वदे कथेय्य. एकस्मिं पन चत्तारि एकस्मिं विचिकिच्छासहगतचित्ते चत्तारि इन्द्रियानि होन्ति, एकादससु अकुसलचित्तेसु विचिकिच्छायुत्तचित्तवज्जितेसु हसितुप्पादे चेव वोट्ठब्बनचित्ते चाति तेरससु चित्तेसु पञ्च इन्द्रियानि बुधो भगवा उद्धरे उद्धरेय्य.
११८. सत्त द्वादसचित्तेसु, इन्द्रियानि जिनोब्र्वि जिनो बुद्धो ञाणविप्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादसचित्तेसु सत्त इन्द्रियानि अब्र्वि कथेसि, एकेनूनेसु अट्ठेव, चत्तालीसमनेसु च जिनो ञाणसम्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादससु चित्तेसु, पञ्चदससु रूपेसु, द्वादससु अरूपेसु चाति एकेनूनेसु चत्तालीसमनेसु अट्ठेव इन्द्रियानि अब्र्वि.
११९. चत्तालीसाय लोकुत्तरचित्तेसु नवकं इन्द्रियनवकं नायको अब्र्वि कथेसि. एवं इन्द्रिययोगोपि, वेदितब्बो विभाविना एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन चित्तेसु इन्द्रिययोगो विभाविना विसेसेन पञ्ञं भावेतुं पकासेतुं सीलमेतस्साति विभावी, तेन वेदितब्बो.
१२०. अमग्गङ्गानि नामेत्थ, अट्ठारस अहेतुका एत्थ एतेसु चित्तेसु अट्ठारस अहेतुका नत्थि मग्गो एतेसूति अमग्गङ्गानि नाम, झानङ्गानि न विज्जन्ति, विञ्ञाणेसु द्विपञ्चसु द्विपञ्चविञ्ञाणेसु झानङ्गानिपि न संविज्जन्ति.
१२१. एकं चित्तं दुमग्गङ्गं एकं विचिकिच्छासहगतचित्तं दुमग्गङ्गं दुमग्गावयवं, चतूसु दिट्ठिविप्पयुत्ताकुसलचित्तेसु च द्वीसु पटिघयुत्तेसु च उद्धच्चयुत्तेसु चाति सत्तसु चित्तेसु च तिमग्गङ्गानि तिमग्गावयवानि होन्ति. चत्तालीसायचित्तेसु, मग्गो सो चतुरङ्गिको चतूसु दिट्ठिसम्पयुत्ताकुसलेसु ञाणविप्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादससु चित्तेसु च रूपावचरदुतियततियचतुत्थपञ्चमज्झानसङ्खातेसु द्वादससु रूपावचरेसु, द्वादससु अरूपावचरेसु चाति चत्तालीसाय चित्तेसु चतुरङ्गिको मग्गो चतुरावयवो मग्गो होति.
१२२. पञ्चद्दससु चित्तेसु, मग्गो पञ्चङ्गिको मतो ञाणसम्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादससु, तीसु रूपपठमज्झानचित्तेसु चाति पञ्चद्दससु चित्तेसु पञ्चङ्गिको पञ्चावयवो मग्गो भगवता मतो. द्वत्तिंसचित्तेसु मग्गो सत्तङ्गिकोपि च लोकुत्तरदुतियततियचतुत्थपञ्चमज्झानसङ्खातेसु द्वत्तिंसचित्तेसु मग्गो सत्तङ्गिको सत्तावयवो होति.
१२३. मग्गो अट्ठसु चित्तेसु मग्गफलवसेन अट्ठसु लोकुत्तरचित्तेसु मग्गो अट्ठङ्गिको अट्ठावयवो होति. इति परिसमापने. तु पदपूरणे. एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन सब्बचित्तेसु मग्गङ्गानि मग्गावयवानि धीरो उद्धरेय्य, देसेय्याति अत्थो.
१२४. बलानि द्वे द्विचित्तेसु हसितुप्पादवोट्ठब्बनसङ्खातेसु द्वीसु चित्तेसु द्वे बलानि होन्ति. एकस्मिं तीणि दीपये एकस्मिं विचिकिच्छायुत्ते तीणि बलानि धीरो दीपये पकासेय्य. विचिकिच्छायुत्ततो सेसेसु एकादससु अकुसलेसु चत्तारि बलानि होन्ति. छ द्वादससु ञाणविप्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादससु चित्तेसु छ बलानि होन्तीति धीरो निद्दिसे कथेय्य.
१२५. एकूनासीतिया सत्त ञाणसम्पयुत्तमहाकुसलमहाविपाकमहाकिरियासङ्खातेसु द्वादससु कामावचरचित्तेसु, सत्तवीसतिया महग्गतचित्तेसु, चत्तालीसलोकुत्तरचित्तेसु चाति एकूनासीतिया चित्तेसु सत्त बलानि होन्ति. सोळसेवाबलानि तु द्विपञ्चविञ्ञाणानि च तिस्सो मनोधातुयो च तीणि सन्तीरणानि चाति सोळस एव चित्तानि अबलानि बलविरहितानि होन्ति, एवं इमिना मया वुत्तप्पकारेन चित्तं सबलं बलेन सहगतं अबलम्पि च बलविरहितञ्चापि चित्तं विञ्ञेय्यं धीरेन विजानितब्बं.
१२६. झानङ्गमग्गङ्गबलिन्द्रियानि, चित्तेसु जायन्ति हि येसु यानि येसु चित्तेसु यानि झानङ्गमग्गङ्गबलइन्द्रियानि जायन्ति, मया समासेन समुद्धरित्वा असंसट्ठं उद्धरित्वा तेसु चित्तेसु सब्बानिपि तानि झानङ्गमग्गङ्गबलइन्द्रियानि समासेन सङ्खेपेन मया बुद्धदत्ताचरियेन वुत्तानि कथितानि.
इति अभिधम्मावतारटीकाय
चेतसिकविभागनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
ततियो परिच्छेदो.