१. पठमो परिच्छेदो

चित्तनिद्देसो

कामावचरकुसलवण्णना

८. एवं ताव रतनत्तयप्पणामादिकं दस्सेत्वा इदानि यथारद्धप्पकरणस्स अत्थसरीरभूतमभिधम्मं सङ्खेपतो उद्दिसन्तो आह ‘‘चित्तं चेतसिक’’न्तिआदि. तत्थ चित्तसद्दस्स ताव वचनत्थं सयमेव अनन्तरं विपञ्चेति. ‘‘चेतसिक’’न्तिआदीसु पन अविप्पयोगीभावेन चेतसि चित्ते नियुत्तं, तत्थ वा भवं तदायत्तवुत्तितायाति चेतसिकं, वेदनादिक्खन्धत्तयस्सेतं अधिवचनं. रुप्पति, रूपीयतीति वा रूपं, सीतुण्हादीहि विकारमापज्जति, आपादीयतीति अत्थो, चतुन्नं महाभूतानं, चतुवीसतिउपादारूपानञ्च वसेन अट्ठवीसतिविधस्स रूपक्खन्धस्सेतं अधिवचनं. भवाभवं विननतो संसिब्बनतो वानं वुच्चति तण्हा, न विज्जति सा एत्थ, ततो वा निक्खन्तं एतन्ति निब्बानं, अमतं असङ्खतं वत्थु. इति-सद्दो निदस्सने. नत्थि एतस्स उत्तरितरोति निरुत्तरो. अथ वा चतुवेसारज्जविहारत्ता नत्थि एतस्स उत्तरं पच्चनीकवचनन्ति निरुत्तरो. ञाणप्पहानअन्तरायनिय्यानिकेसु हि सदेवके लोके न कोचि सत्थु सहधम्मिकं उत्तरं वचनं कथेतुं समत्थो अत्थीति. तत्र भगवा उत्रासाभावतो विसारदोव होति. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘‘सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धाति तत्र वत मं समणो वा ब्राह्मणो वा देवो वा मारो वा ब्रह्मा वा कोचि वा लोकस्मिं सहधम्मेन पटिचोदेस्सतीति निमित्तमेतं, सारिपुत्त, न समनुपस्सामि, एतमहं, सारिपुत्त, निमित्तं असमनुपस्सन्तो खेमप्पत्तो अभयप्पत्तो वेसारज्जप्पत्तो विहरामि.

‘‘खीणासवस्स ते पटिजानतो इमे आसवा अपरिक्खीणाति तत्र वत मं…पे… विहरामि.

‘‘ये च खो पन ते अन्तरायिका धम्मा वुत्ता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायायाति तत्र वत मं…पे… विहरामि.

‘‘यस्स खो पन ते अत्थाय धम्मो देसितो, सो न निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति तत्र वत मं…पे… विहरामी’’ति (म. नि. १.१५०).

चत्तारि अरियसच्चानि पकासेतीति चतुसच्चप्पकासनो. दुक्खसमुदयनिरोधमग्गवसेन हि चत्तारि अरियसच्चानि. यथाह, ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, अरियसच्चानि. कतमानि चत्तारि? दुक्खं अरियसच्चं, दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, दुक्खनिरोधं अरियसच्चं, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति (सं. नि. ५.१०८३). तत्थ तेभूमका धम्मा अनेकुपद्दवाधिट्ठानताय धुवसुभादिविरहेन, कुच्छिततुच्छट्ठेन च दुक्खं नाम. कम्मादिविसेसपच्चयसमवाये दुक्खुप्पत्तिकारणभावेन तण्हा समुदयो नाम ‘‘समेच्च उदेति दुक्खं इमस्मा’’ति कत्वा. दुक्खस्स अनुप्पादनिरोधपच्चयत्ता दुक्खनिरोधो निब्बानं. तं पन दुक्खनिरोधं आलम्बणकरणवसेन गमनतो पापुणनतो, तदधिगमाय पटिपदाभावतो चाति ‘‘दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति लोकुत्तरमग्गो वुच्चति. सच्चट्ठो पन तेसं तच्छाविपरीतभूतभावतो वेदितब्बो. वुत्तञ्हि ‘‘‘इदं दुक्खन्ति, भिक्खवे, तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेत’’न्ति (सं. नि. ५.१०९०) वित्थारो. एत्थ पन चतुन्नं अरियफलानं, अरियमग्गसम्पयुत्तानञ्च सच्चविनिस्सटभावेपि इध मग्गनिब्बानप्पकासनतावचनेनेव तप्पकासनत्थम्पि वुत्तं होति, अनासवभावेन एकलक्खणत्ता तंतंहेतुकविसयभावतो चाति दट्ठब्बं.

एत्थ च ‘‘निरुत्तरो चतुसच्चप्पकासनो’’ति इमेहि भगवतो चित्तादिचतुब्बिधधम्मदेसनानुकूलगुणविसेसं दस्सेति अतथाविधस्स तंदेसनासामत्थियायोगतो. अथ वा ‘‘निरुत्तरो’’ति वचनेन चतुब्बिधधम्मस्स अनञ्ञथत्तं दीपेति. ‘‘चतुसच्चप्पकासनो’’ति पन इमिना ये ते धम्मा भगवता विनेय्यपरिपाचनत्थं देसिता, न ते इध अधिप्पेता. ये पन परिपाचितेहि तेहि अभिसमेतब्बवसेन दुक्खादयो चतुब्बिधा वुत्ता, तेयेव उद्दिसितब्बत्थेन अधिप्पेताति दस्सेति.

एवं सङ्खेपतो चत्तारो धम्मे उद्दिसित्वा इदानि उद्देसो नाम निद्देसत्थाय होतीति यथाउद्दिट्ठधम्मे निद्दिसितुं ‘‘तत्थ चित्त’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तेसु चित्तादीसु धम्मेसु. विसयविजाननं चित्तन्ति यं विसयसङ्खातस्स आरम्मणस्स विजाननं उपलद्धि, तं चित्तन्ति अत्थो. इमिना पन चित्तस्स आरम्मणपटिबद्धवुत्तितं, अनिच्चतं, अकारकतञ्च दीपेति. ‘‘विसयविजानन’’न्ति हि आरम्मणेन चित्तं उपलक्खेन्तो तस्स तदायत्तवुत्तितं, तंदीपनेन च तदभिमुखकालेयेव उप्पत्तिदीपनतो अनिच्चभावञ्च दीपेति. भावनिद्देसेन पन विजाननमत्तदीपनतो अकारकभावं. यथापच्चयञ्हि पवत्तिमत्तमेवेतं, यदिदं सभावधम्मो नामाति. एवञ्च कत्वा सब्बेसम्पि चित्तचेतसिकधम्मानं भावसाधनमेव निप्परियायतो लब्भति. यं पन ‘‘चिन्तेतीति चित्तं, तेन चित्तं विचरतीति विचारो’’तिआदिना कत्तुकरणवसेन निब्बचनं वुच्चति, तं परियायकथनन्ति वेदितब्बं. सकसककिच्चेसु हि धम्मानं अत्तप्पधानतासमारोपनेन कत्तुभावो, तदनुकूलभावेन तंसम्पयुत्तधम्मसमूहे कत्तुभावसमारोपनेन करणत्तञ्च परियायतोव लब्भतीति. तथा निदस्सनं पन धम्मसभावतो अञ्ञस्स कत्तादिनो अभावपरिदीपनत्थन्ति वेदितब्बं.

‘‘विसयविजानन’’न्ति च एतेन चित्तस्स आरम्मणूपलद्धिलक्खणता वुत्ताति इदानिस्स रसादीनि वुच्चन्ति. पुब्बङ्गमरसञ्हि चित्तं सन्धानपच्चुपट्ठानं नामरूपपदट्ठानं. द्वारं पत्वा तदारम्मणञ्हि विभावनट्ठेन चित्तं पुब्बङ्गमं पुरेचारिकं. तथा हि चक्खुद्वारेन दट्ठब्बं रूपारम्मणं चित्तेनेव जानाति…पे… मनोद्वारेन विञ्ञातब्बं धम्मारम्मणं चित्तेनेव जानाति. यथा हि नगरगुत्तिको नगरमज्झे सिङ्घाटके निसीदित्वा ‘‘अयं नेवासिको, अयं आगन्तुको’’ति आगतागतं जनं उपधारेति, एवं सम्पदमिदं दट्ठब्बं, तस्मा द्वारं पत्वा तदारम्मणं विभावनट्ठेन पुरेचारिकन्ति पुब्बङ्गमरसं. पच्छिमं पच्छिमं उप्पज्जमानं पुरिमं पुरिमं निरन्तरं कत्वा सन्दहमानमिव उपट्ठाति, गहणभावं गच्छतीति सन्धानपच्चुपट्ठानं. पञ्चवोकारे पनस्स नियमतो नामरूपं, चतुवोकारभवे नाममेव पदट्ठानन्ति नामरूपपदट्ठानञ्च होति. नानत्तं पन लक्खणादीनं उपरि वक्खमाननयेन वेदितब्बं. वक्खति हि रूपपरिच्छेदे –

‘‘सामञ्ञं वा सभावो वा, धम्मानं लक्खणं मतं;

किच्चं वा तस्स सम्पत्ति, रसोति परिदीपितो.

‘‘फलं वा पच्चुपट्ठानं, उपट्ठाननयोपि वा;

आसन्नकारणं यं तु, तं पदट्ठानसञ्ञित’’न्ति. (अभिध. ६३३-६३४);

यत्थ यत्थ पन लक्खणादीनि वुच्चन्ति, तत्थ तत्थ इमिनाव नयेन तेसं नानत्तं वेदितब्बं.

वचनत्थविजाननेन विदितचित्तसामञ्ञस्स उत्तरि चित्तविभागो वुच्चमानो सोभेय्याति वचनत्थविजाननमेव ताव आदिम्हि युत्ततरन्ति तं ताव कथेतुकम्यताय पुच्छति ‘‘तस्स पन को वचनत्थो’’ति. पञ्चविधा हि पुच्छा – (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.४४९; सं. नि. अट्ठ. २.२.१; अ. नि. अट्ठ. १.१.१७०) अदिट्ठजोतनापुच्छा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा विमतिच्छेदनापुच्छा अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छाति. तत्थ यं अञ्ञातं अदिट्ठं, तस्स ञाणाय दस्सनाय पञ्हाकरणं अदिट्ठजोतनापुच्छा नाम. यं पन ञातं दिट्ठं, तस्स अञ्ञेहि पण्डितेहि संसन्दनत्थाय पञ्हाकरणं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा नाम. पकतिया पन संसयपक्खन्दनस्स अत्तनो संसयसमुग्घाटनत्थं पञ्हाकरणं विमतिच्छेदनापुच्छा नाम. ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वा’’तिआदिना (सं. नि. ३.७९; महाव. २१) अनुमतिग्गहणत्थं पञ्हाकरणं अनुमतिपुच्छा नाम. ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना. कतमे चत्तारो’’तिआदिना (दी. नि. २.३७३; सं. नि. ५.४०२-४०४) पन तंतंधम्मानं देसनाधिप्पायेन पञ्हाकरणं कथेतुकम्यतापुच्छा नाम.

तासु पुरिमा तिस्सो आचरियानं न सम्भवन्ति. न हि ते गन्थकरणत्थाय आरभित्वा इदानि अदिट्ठं जोतेन्ति, दिट्ठं संसन्देन्ति, संसयं वा पक्खन्दन्ति तब्बिसोधनपुब्बकमेव गन्थकरणे अभिनिवेसनतो. इतरा पन द्वे सम्भवन्ति. तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छा. अपिच चोदनं समुट्ठापेन्ता आचरिया अञ्ञं चोदकं परिकप्पेत्वा तस्स वचनवसेन समुट्ठापेन्तीति तंवसेनेत्थ अदिट्ठजोतनाविमतिच्छेदनापुच्छापि लब्भन्तेवाति दट्ठब्बं. तस्साति तस्स चित्त-सद्दस्स. चित्ते हि अधिगते तस्स वाचको सद्दोपि सहचरियतो अधिगतोव होतीति तस्स इध त-सद्देन परिग्गहो. केचि पन ‘‘तस्स चित्तस्सा’’ति अत्थं वदन्ति, तं ‘‘तस्स को वचनत्थो’’ति इमिना न समेति. न हि चित्तस्स ‘‘को वचनत्थो’’ति पुच्छा सम्भवतीति.

इदानि यथापुच्छितमत्थं विस्सज्जेतुं ‘‘वुच्चते’’ति ताव पटिञ्ञं कत्वा ‘‘सब्बसङ्गाहकवसेना’’तिआदिना विस्सज्जनमारद्धं. तत्थ सब्बसङ्गाहकवसेनाति हेट्ठिमन्ततो चक्खुविञ्ञाणादयो उपादाय सब्बेसं आरम्मणविजाननसभावत्ता तेसं सब्बेसमेव सङ्गाहकवसेन, न पन वक्खमाननिब्बचनेसु विय यथालाभवसेनाति अत्थो. चिन्तेतीति विजानाति. चिन्तेन्ति तेन गोचरन्ति वा चित्तं. सम्पयुत्तधम्मानं कत्तुतासमारोपनेन हिस्स करणभावो लब्भति. सब्बसङ्गाहकवसेन ताव अत्थं दस्सेत्वा इदानि यथालाभवसेनपि दस्सेतुं ‘‘अत्तसन्तानं वा चिनोतीतिपी’’तिआदि वुत्तं. सब्बचित्तसाधारणत्ता हि चित्त-सद्दस्स यत्थ यत्थ यथा यथा अत्थो लब्भति, तत्थ तत्थ तथा तथा गहेतब्बो. यस्स पन चित्तस्स यथावुत्तअत्थविसेसो न लब्भति, तं रुळ्हीवसेन चित्तन्ति वेदितब्बं. यथा किलञ्जादीहि कतम्पि तालपण्णेहि कतसरिक्खकताय रुळ्हीसद्देन ‘‘तालवण्ट’’न्त्वेव वुच्चतीति. अत्तसन्तानन्ति सकसन्तानं, जवनसन्तानन्ति अत्थो. अत्त-सद्दस्स हि परपच्चनीकवचनत्ता अत्तनो सन्तानोति सदिसवसेन उप्पज्जमानो जवनसन्तानो वुच्चति. तं चिनोति रासिं करोतीति अयमत्थो सासेवनकानं जवनचित्तानं वसेन दट्ठब्बो. तानि हि पुरेजातानि पच्छाजातानं आसेवनपच्चया हुत्वा अत्तनो जवनसन्तानस्स पगुणबलवभावकरणेन तं चिनन्ति नाम. वा-सद्दो असब्बसङ्गाहकत्थविकप्पने. पि-सद्दो किरियासम्पिण्डनत्थे. अथ वा ‘‘सब्बसङ्गाहकवसेना’’ति इमस्स इधापि सम्बन्धो होतीति इदम्पि सब्बसङ्गाहकवसेन वुत्तन्ति गय्हमाने अत्तसन्तानन्ति विञ्ञाणवचनस्स अत्त-सद्दस्स सकत्थवुत्तित्तायेव तंवसेन चित्तसन्तानन्ति अत्थो. अनन्तरादिपच्चयवसेन हि चित्तसन्तानस्स अब्बोच्छिन्नप्पवत्तिकरणतो सब्बमेव चित्तजातं चित्तसन्तानं चिनोति नाम. इमस्मिं पनत्थे वा-सद्दो किरियाविकप्पनत्थो. पि-सद्दो ‘‘चित्त’’न्ति इमस्स आकड्ढनत्थोति दट्ठब्बं. पुरिमपक्खे पन चित्तन्ति अधिकारतोव गहेतब्बं.

९. विचित्तं करोति, विचित्तस्स वा करणन्ति विचित्तकरणं, ततो विचित्तकरणा, विचित्तचित्तकम्मादीनं करणतोति अत्थो. लोकस्मिञ्हि यं किञ्चि चित्तकम्मादिभेदं विचित्तं सिप्पजातं, सब्बं तं चित्तेनेव चिन्तेत्वा करीयतीति. तेनाह भगवा – ‘‘दिट्ठं वो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तन्ति? एवं, भन्ते. तम्पि खो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तं चित्तेनेव चिन्तित’’न्ति (सं. नि. ३.१००). स्वायमत्थो सविञ्ञत्तिकानं बात्तिंसचित्तानमुपलब्भति. सासवकुसलाकुसलं वा विचित्तगतिआदिकरणतो वा विचित्तकरणट्ठेन चित्तं. ननु च विचित्तगतिआदयो कम्मवसेन निप्फज्जन्ति. यथाह –

‘‘कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं गतिया नानाकरणं पञ्ञायति अपदा द्विपदा चतुप्पदा बहुप्पदा रूपिनो अरूपिनो सञ्ञिनो असञ्ञिनो नेवसञ्ञीनासञ्ञिनो, कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं उपपत्तिया नानाकरणं पञ्ञायति उच्चनीचता हीनपणीतता सुगतदुग्गतता, कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं अत्तभावे नानाकरणं पञ्ञायति सुवण्णदुब्बण्णता सुजातदुज्जातता सुसण्ठितदुस्सण्ठितता, कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं लोकधम्मे नानाकरणं पञ्ञायति लाभालाभे यसायसे निन्दापसंसायं सुखदुक्खे’’ति (ध. स. अट्ठ. १).

तस्मा कम्मभेदनिब्बत्तत्ता गतिआदीनं चित्तता. कम्मन्ति च चेतसिकधम्मभूता चेतना, अभिज्झादयो च वुच्चन्ति, न चित्तन्ति. कथं चित्तस्स विचित्तगतिआदिकरणन्ति? वुच्चते – कम्मस्स चित्तसन्निस्सितत्ता तन्निप्फादितम्पि चित्तेनेव कतं होति, यथा राजयोधेन पराजितो सत्तुरञ्ञा जितोति वुच्चति. विचित्तं करणमस्साति वा विचित्तकरणं. ततो एकट्ठानिकवज्जितञ्हि चित्तं पच्चेकं पटिसन्धादिविचित्तकिरियवन्तताय, सब्बमेव वा चित्तं आवज्जनादिअञ्ञमञ्ञविसदिसकिरियवन्तताय विचित्तकरणं युत्तन्ति. सब्बविकप्पेसुपि ‘‘रूपभवो रूप’’न्तिआदीसु विय उत्तरपदलोपो चित्तपरियायेन च विचित्त-सद्देन वा विग्गहो वि-सद्दलोपो वा दट्ठब्बो. अथ वा ‘‘विचित्तकरणा’’ति इदं चित्तविचित्तभावस्स ञापकहेतुनिदस्सनं. तेन यस्मा इदं विचित्तकरणं, तस्मा तस्स विचित्तस्स निप्फादकं सयम्पि तथेव विचित्तन्ति विञ्ञातब्बन्ति एवं करणविचित्तताय विचित्तत्ता चित्तन्ति अत्थो. ठपेत्वा तं करणविचित्तताय विचित्तभावं अत्तनो एव जातिभूमिसम्पयोगादिवसेन विचित्तताय चित्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो चित्तताय वा’’ति. तत्थ यस्मा अञ्ञदेव कुसलं, अञ्ञं अकुसलं, अञ्ञं अब्याकतं, अञ्ञं कामावचरं, अञ्ञं रूपावचरादिभेदं, अञ्ञं सरागं, अञ्ञं वीतरागं, अञ्ञं सदोसं, अञ्ञं वीतदोसं, अञ्ञं समोहं, अञ्ञं वीतमोहं, अञ्ञं रूपारम्मणं, अञ्ञं सद्दादिआरम्मणं, रूपारम्मणेसु च अञ्ञं नीलारम्मणं, अञ्ञं पीतादिआरम्मणं. एवं सद्दारम्मणादीसुपि यथासम्भवं. सब्बेसु चेव तेसु अञ्ञं हीनं, अञ्ञं मज्झिमं, अञ्ञं पणीतं, हीनादीसु च अञ्ञं छन्दाधिपतेय्यं, अञ्ञं चित्ताधिपतेय्यं, अञ्ञं वीरियाधिपतेय्यं, अञ्ञं वीमंसाधिपतेय्यन्ति एवमादिना जातिभूमिसम्पयुत्तआरम्मणहीनमज्झिमपणीतअधिपतिआदीनं वसेन विचित्तमनेकप्पकारं, तस्मा इमाय अत्तविचित्तताय वा चित्तन्ति वुच्चतीति.

कामञ्चेत्थ एकमेव चित्तं एवं विचित्तं नाम न होति, विचित्तानं पन अन्तोगधत्ता एतेसु यं किञ्चि एकम्पि विचित्तताय चित्तन्ति वत्तुं वट्टति समुदायवोहारेन अवयवस्सापि वोहरियमानत्ता यथा पब्बतनदीसमुद्दादीनमेकदेसा दिट्ठा पब्बतादयो दिट्ठाति, यथा च एकेकचित्तसम्पयुत्तापि वेदनादयो रासट्ठेन खन्धवोहारेन ‘‘वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो’’तिआदिना वुच्चन्ति. अपिचेत्थ विपाकविञ्ञाणं कम्मकिलेसेहि चितन्ति चित्तं, तं किलेससहायेन कम्मुना फलभावेन निब्बत्तितं तेहि चितं नाम होति. होतु ताविदं लोकियविपाकं सन्धाय, लोकुत्तरं पन पत्वा कथन्ति? वुच्चते – ‘‘कतमे धम्मा कुसला, यस्मिं समये लोकुत्तरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति…पे… तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना अरियमग्गचेतनायपि अविज्जूपनिस्सयभावस्स पकासितत्ता लोकुत्तरकुसलस्सापि अनुसया उपनिस्सया होन्तीति तन्निब्बत्तितस्स विपाकस्स कम्मकिलेससञ्चिततापरियायो लब्भतीति. चितं तायतीति वा चित्तं. कम्मादिसञ्चितोपि हि अत्तभावो विञ्ञाणूपरमे मतोति वुच्चति. यथाह –

‘‘आयु उस्मा च विञ्ञाणं, यदा कायं जहन्तिमं;

अप्पविद्धो तदा सेति, निरत्थंव कलिङ्गर’’न्ति. (सं. नि. ३.९५);

सो पनायं चित्त-सद्दो किञ्चापि अनेकत्थेसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘चित्तो च गहपती’’तिआदीसु (अ. नि. २.१३३; ४.१७६) पञ्ञत्तियं आगतो. ‘‘सब्बो लोको परचित्तेन अचित्तो’’तिआदीसु विञ्ञाणे. ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकनिकायम्पि समनुपस्सामि, एवं चित्त’’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.१००) विचित्ते, नानप्पकारेति अत्थो. ‘‘चरणं नाम चित्त’’न्तिआदीसु चित्तकम्मके. इध पन चतुब्बिधधम्मे निद्देसतो पकरणवसेन यथावुत्तवचनत्थयुत्तो विञ्ञाणवचनोव दट्ठब्बोति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पञ्ञत्तियम्पी’’तिआदि. पञ्ञापीयति एतायाति पञ्ञत्ति, तस्सं नामपञ्ञत्तियन्ति अत्थो. चित्तोति हि एकस्स गहपतिनो नामं. पि-सद्दो वक्खमानसम्पिण्डनत्थो. विञ्ञाणेति सविपाकाविपाकभेदे चित्ते. तञ्हि विजाननट्ठेन ‘‘विञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. यथाह – ‘‘विजानातीति खो, भिक्खवे, विञ्ञाणं, तस्मा विञ्ञाणन्ति वुच्चती’’ति. चित्तसम्मुतीति चित्तवोहारो. दट्ठब्बाति विञ्ञातब्बा. इधाति इमस्मिं चतुब्बिधधम्मनिद्देसट्ठाने. विञ्ञुनाति विजानता, आभिधम्मिकेनाति अत्थो.

विभागवन्तानं धम्मानं सभावविभावनं विभागेन विना न होतीति चित्तस्स विभागं दस्सेतुं ‘‘सारम्मणतो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ आलम्बन्ति तं निस्साय पवत्तन्तीति आरम्मणं, पच्चयो, गोचरो च. तथा हि ‘‘लभति मारो आरम्मणं, लभति मारो ओतार’’न्तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) पच्चयो ‘‘आरम्मण’’न्ति वुच्चति. ‘‘निमित्तं अस्सासपस्सासा, अनारम्मणमेकचित्तस्सा’’तिआदीसु (पटि. म. १.१५९) गोचरो. इध पन उभयम्पि वट्टति सब्बस्सेव चित्तस्स सप्पच्चयसगोचरत्ता. सह आरम्मणेन वत्तति तदविनाभावतोति सारम्मणं. भावप्पधाननिद्देसवसेन चेत्थ सारम्मणभावो सारम्मण-सद्देन वुत्तो यथा ‘‘इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं (खु. पा. ६.३). चक्खु सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तनियेन वा’’तिआदीसु (सं. नि. ४.८५) रतनअत्तत्तनियादिभावो रतनादीहि सद्देहीति, ततो सारम्मणभावतोति अत्थो. एवमञ्ञत्थापि यथानुरूपं दट्ठब्बं. एकविधन्ति एकप्पकारं, एककोट्ठासन्ति अत्थो.

सविपाकाविपाकतोति विपाकुप्पादनसभावस्स विज्जमानाविज्जमानभावतो. विपाक-सद्दो हि द्वीसु अत्थेसु पवत्तति. कत्थचि विपक्कभावमापन्नेसु अरूपधम्मेसु, कत्थचि विपाकुप्पादनसभावे. तथा हेस ‘‘विपाका धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका ३) विपक्कभावमापन्नेसु अरूपधम्मेसु पवत्तति. ‘‘विपाकधम्मधम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका ३) विपाकुप्पादनसभावे. इध पन विपाकुप्पादनसभावो दट्ठब्बो. इतरथा हि अभिञ्ञाकुसलादीनं सविपाक-पदे असङ्गहितभावापत्ति सिया. तथा हि यदि विपक्कभावमापन्ना एव धम्मा इध गहिता सियुं, ते यस्स सन्ति, तं सविपाकमितरमविपाकन्ति अभिञ्ञाकुसलस्स चेव कदाचि अविपाकस्स दिट्ठधम्मवेदनीयादिकम्मस्स भावनायपहातब्बाकुसलस्स च विपाकुप्पत्तिया अभावतो अविपाक-पदसङ्गहो सिया, एवञ्च सति ‘‘अविपाकं अब्याकत’’न्ति वक्खमानत्ता नेसं अब्याकतभावो आपज्जति, न चेतमिट्ठं कुसलाकुसलनिद्देसेयेव तेसं निद्देसतो. विपाकुप्पादनसभावे पन गहिते तंसभावो नाम अनुपच्छिन्नाविज्जमानतण्हानुसयस्मिं सन्ताने सब्यापारप्पवत्ति एवाति तस्सा तेसुपि अत्थिताय असतिपि विपाकुप्पादने सविपाक-पदसङ्गहो सिद्धोति न कोचि इट्ठविघातो आपज्जति. येन पन कारणेन अभिञ्ञाकुसलादिकमविपाकं, यो चेत्थ वत्तब्बो विनिच्छयो, तं सब्बं तस्स तस्स आगतट्ठानेयेव दस्सयिस्साम.

कतमं पनेत्थ सविपाकं, कतममविपाकन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘तत्थ सविपाक’’न्तिआदि. अब्याकतन्ति विपाककिरियावसेन दुविधमब्याकतं. तेसु विपाकचित्तं ताव आदासतले मुखनिमित्तं विय निरुस्साहत्ता विपाकुप्पादने असमत्थं. किरियचित्तेसु च यदेतं खीणासवसन्तानेयेव नियतमट्ठारसविधं विञ्ञाणं, तं उपच्छिन्नभवमूलाय सन्ततियं पवत्ततीति समुच्छिन्नमूलाय लताय पुप्फं विय फलदायी न होति. आवज्जनद्वयं पन अनुपच्छिन्नभवमूलेपि सन्ताने पवत्तमानं अनासेवनभावेन दुब्बलत्ता मोघपुप्फमिव बीजभावे असमत्थं अफलमेव. इति सब्बमेतं अब्याकतं विपाकारहताभावतो अविपाकन्ति वुत्तं ‘‘अविपाकं अब्याकत’’न्ति. जायन्ति एत्थ असदिसापि सदिसाकाराति जाति, समानाकारो, कुसलाकुसलाब्याकतानं जाति कुसलाकुसलाब्याकतजाति, तस्सा भेदतो तिविधं कुसलं अकुसलं अब्याकतन्ति. वचनत्थपुच्छाय पयोजनं वुत्तमेव.

१०. ‘‘कुच्छितान’’न्तिआदि विस्सज्जनं. तत्थ कुच्छितानन्ति निन्दितानं, असुचि विय नागरिकेहि विञ्ञूहि गरहितब्बानं पापधम्मानन्ति अत्थो. सलनतोति हिंसनतो, अपनयनतो वा. कुसलञ्हि यथानुरूपं तदङ्गादिवसेन अकुसलधम्मे पजहन्तं ते हिंसति, अपनयतीति वा वुच्चति. अथ वा सलनतो संवरणतो, पिदहनतोति अत्थो. कुसलधम्मवसेन हि अकुसलप्पवत्तिनिवारणेन, अप्पवत्तिधम्मतापादनेन च मनच्छट्ठेसु द्वारेसु अप्पवत्तिया संवुता पिहिता होन्ति. कुसानन्ति रागादिअसुचिसम्पयोगेन नानाविधदुक्खहेतुताय च कुच्छितेनाकारेन अप्पहीनभावेन सन्ताने सयन्ति पवत्तन्तीति कुसा, पापधम्मा. अथ वा कुच्छितानं पाणातिपातादीनं सावज्जधम्मानं सानतो निसानतो तेजनतो कुसा, दोसलोभादयो. दोसादीनञ्हि वसेन चेतनाय तिक्खभावप्पत्तिया पाणातिपातादीनं महासावज्जताति. तेसं लवनेन छिन्दनेन यथानुरूपं पजहनेनाति अत्थो. कुसेनाति कुच्छितानं सानतो तनुकरणतो, ओसानकरणतो वा ‘‘कुसा’’ति लद्धनामेन ञाणेन. लातब्बत्ताति आदातब्बत्ता, सहजातउपनिस्सयभावेन सन्ताने पवत्तेतब्बत्ता. ञाणञ्हि तिहेतुककुसलं सहजातभावेन चेव उपनिस्सयभावेन च, दुहेतुककुसलं उपनिस्सयभावेनेव सन्ताने पवत्तेति. एवञ्च कत्वा कोसल्लसम्भूतट्ठो कुसलट्ठोति सब्बकुसलानं साधारणवसेन अत्थो वुच्चति. अथ वा कुसेनाति जातिसद्दताय एकवचननिद्देसो, कुसेहीति पन अत्थो. पुञ्ञकिरियावसेन हि पवत्तानि सद्धादीनि इन्द्रियानि यथावुत्तनयेन ‘‘कुसानी’’ति वुच्चन्ति, तेहि लातब्बत्ता वुत्तनयेन पवत्तेतब्बत्ता. अपिचेत्थ –

‘‘कुसो विय लुनातीति, कुसा विय लुनाति वा;

कुसलं कुं सलेतीति, लुनाति कुसमिच्चपी’’ति.

तत्थ यथा कुसो गहितो उभयभागगतं हत्थपदेसं लुनाति, एवमिदम्पि उप्पन्नानुप्पन्नवसेन उभयभागगतं किलेसपक्खं लुनाति छिन्दति, सेय्यथापि – ‘‘अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति, वायमति, उप्पन्नानं…पे… पहानाया’’ति आगतं सम्मप्पधानं. तस्मा कुसो विय लुनातीति कुसलं. कुसा विय लुनातीति एत्थ ‘‘कु’’इति भूमि वुच्चति, धम्मानं अधिट्ठानभावेन तंसदिसताय इध रूपारूपक्खन्धो वुत्तो. अत्तनो निस्सयभूतस्स तस्स एतरहि, आयतिञ्च अनुदहनतो विनासनतो कुं सायन्तीति कुसा, रागादयो, ते विय अत्तनो निस्सयं लुनाति छिन्दतीति कुसलं. पयोगसम्पादिता हि कुसलधम्मा अच्चन्तमेव रूपारूपधम्मे अप्पवत्तिकरणेन समुच्छिन्दन्ति अनुपादिसेसनिब्बानधातुपापनतोति. वुत्तनयेन पन ‘‘कु’’न्ति लद्धनामस्स रूपारूपक्खन्धस्स सलनतो अपनयनतो कुं सलेतीति कुसलं. कुसं लुनातीति पन कुच्छिता एत्थ सयन्तीति कुसो, कायो, तं लुनाति यथावुत्तवसेनेवाति कुसलं.

११. इदानि कुसल-सद्दस्स अत्थुद्धारदस्सनत्थमाह ‘‘छेके कुसल-सद्दोय’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘कुसलो त्वं रथस्स अङ्गपच्चङ्गानं (म. नि. २.८७), कुसलानच्चगीतस्स, सिक्खिता चातुरित्थियो’’तिआदीसु (जा. २.२२.९४) छेके दिट्ठो, छेकपरियायो पवीणत्थोति अत्थो. ‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामय’’न्तिआदीसु (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९) आरोग्ये. ‘‘कतमो पन, भन्ते, कायसमाचारो कुसलो? यो खो, महाराज, कायसमाचारो अनवज्जो’’ति (म. नि. २.३६१) च ‘‘अपरं पन, भन्ते, एतदानुत्तरियं, यथा भगवा धम्मं देसेति कुसलेसु धम्मेसू’’ति (दी. नि. ३.१४५) च एवमादीसु अनवज्जे. ‘‘कुसलानं धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं वड्ढति (दी. नि. ३.८०), कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता’’ति (ध. स. ४३१) च आदीसु इट्ठविपाके. अनवज्जादिकेति अनवज्जइट्ठविपाके, ‘‘अनवज्जादिके’’ति च अत्तना वक्खमानलक्खणस्स अनुरूपत्ता वुत्तं, न पन आरोग्यत्थस्स असम्भवतो. किलेसरोगस्स हि अभावतो कुसलं आरोग्यं होति.

वज्जा रागादयो, ते यस्स न सन्ति, तं अनवज्जं, इट्ठो विपाको चतुक्खन्धसङ्खातो यस्स, तं इट्ठविपाकं, इट्ठविपाकता चस्स तंसभाववन्तताय दट्ठब्बा, न तस्स अवस्सं इट्ठविपाकसम्भवतोयेव, लक्खीयति अनेनाति लक्खणं, अनवज्जञ्च तं इट्ठविपाकञ्चाति अनवज्जइट्ठविपाकं. तं लक्खणमस्साति अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणं.

ननु च कुसलमेव अनवज्जइट्ठविपाकं, वुत्तनियामेन पन अनवज्जइट्ठविपाकतो अञ्ञं कुसलं सिया. न हि सयमेव अत्तनो लक्खणन्ति सक्का वत्तुन्ति? नायं दोसो परिञ्ञातापरिञ्ञातवचनत्थभावभेदे एकस्सापि लक्खितब्बलक्खणभावपरिकप्पनतो. ‘‘अनवज्जइट्ठविपाक’’न्ति हि परिञ्ञातवचनत्थं. ‘‘कुसल’’न्ति अपरिञ्ञातवचनत्थं. एवञ्च येन सभावेन परिञ्ञातवचनत्थस्स सद्दस्स अत्थो होति, येन च अपरिञ्ञातवचनत्थस्स, तेसं परिञ्ञातापरिञ्ञातवचनत्थसभावानं भेदेन तंसमङ्गिस्स कुसलस्स एकस्सापि भेदो परिकप्पीयति यथा ‘‘पुरे भवं पटु आसि, पटुतरो एतरही’’ति गुणभेदेन, वत्थुभेदेन च परिकप्पीयति, तस्मा परिञ्ञातवचनत्थभावेन लक्खणं, अपरिञ्ञातवचनत्थभावेन लक्खितब्बन्ति एवं परिकप्पितभेदे परिग्गय्हमाने न कोचि दोसो आपज्जति.

अथ वा लक्खीयतीति लक्खणं, अनवज्जइट्ठविपाकञ्च तं लक्खणञ्चाति अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणं, यं अनवज्जइट्ठविपाकं हुत्वा लक्खीयति, तं कुसलन्ति अत्थो. अथ वा अनवज्ज-सद्देन अनवज्जभावो वुत्तो, इट्ठविपाकसद्देन इट्ठविपाकभावो, तस्मा अनवज्जो च इट्ठविपाको च अनवज्जइट्ठविपाकं, तं लक्खणमेतस्साति करणत्थे, कम्मत्थे वा लक्खण-सद्देन अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणन्ति अनवज्जइट्ठविपाकसभाववन्तं, अनवज्जइट्ठविपाकभावेन लक्खितब्बं वाति अत्थो. किं पनेत्थ कारणं पदद्वयपरिग्गहेन, ननु एकेनेव पदेन अधिप्पेतत्थसिद्धि सिया. किञ्चापि हि ‘‘अनवज्जलक्खण’’न्ति वुत्ते ‘‘अपरं पन, भन्ते, एतदानुत्तरियं, यथा भगवा धम्मं देसेति कुसलेसु धम्मेसू’’तिआदीसु (दी. नि. ३.१४५) विय वज्जरहितत्ता अब्याकतस्सापि पसङ्गो सियाति इट्ठविपाक-पदं वत्तब्बमेव, ‘‘इट्ठविपाकलक्खण’’न्ति पन वुत्ते इतरं न वत्तब्बं अब्याकतस्स विपाकारहभावेन इट्ठविपाकतापसङ्गभावतो? सच्चमेतं, अनवज्ज-पदेन कुसलस्स पवत्तिसुखतं, इट्ठविपाक-पदेन च विपाकसुखतं दस्सेतुं पदद्वयं वुत्तं. अनवज्जपदञ्हि अत्तनो पवत्तिसभाववसेन लक्खणवचनं, इतरं कालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतावसेनाति. अथ वा कुसलस्स अत्थविसुद्धिं दस्सेतुं पुरिमपदं वुत्तं, परिसुद्धविपाकतं दस्सेतुं पच्छिमं. पुरिमं वा कुसलस्स अकुसलसभावतो निवत्तनं, पच्छिमं अब्याकतसभावतोति अलमतिपपञ्चेन. एत्थ च ‘‘अनवज्ज…पे… लक्खण’’न्ति वचनेन कुसलस्स सामञ्ञलक्खणं वुत्तं अनवज्जइट्ठविपाकसभावस्स कुसलजातिया साधारणत्ता. अकुसलादीनमसाधारणभावेन सभावलक्खणं वाति दट्ठब्बं.

अकुसलविद्धंसनरसन्ति यथानुरूपं अकुसलप्पजहनकिच्चं. कुसलञ्हि परित्तमहग्गतलोकुत्तरभेदभिन्नं यथाक्कमं तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदप्पहानवसेन अकुसलपक्खं पजहति. अथ तदङ्गादिप्पहानानं किं नानाकरणन्ति? वुच्चते – दानादिपुञ्ञकिरियवत्थुगतेन तेन तेन कुसलङ्गेन तस्स तस्स मच्छेरादिअकुसलङ्गस्स पहानं तदङ्गप्पहानं, तं दीपालोकेन अन्धकारविद्धंसनं विय दट्ठब्बं, कामावचरकुसलानं परित्तानुभावताय तेहि अत्तनो ठितिक्खणे विद्धंसितानमकुसलानं तदपगमे सति पुन आगमेन वोत्थरणतो. तेसं तेसं नीवरणधम्मानं विक्खम्भनसङ्खातं पवत्तिनिवारणवसेन पहानं विक्खम्भनप्पहानं, तं घटप्पहारेन जलतले सेवालवियूहनं विय दट्ठब्बं. यथा हि बलवता घटप्पहारेन दूरीकतं सेवालं तस्मिं अपनीतेपि तंपहारवेगेन सहसा न ओत्थरति, एवमेव उपचारप्पनाभेदेन झानेन विक्खम्भिता कामच्छन्दादयो तदप्पवत्तिकालेपि तस्स बलेन सहसा न ओत्थरन्तीति. अनुप्पत्तिधम्मतापादनसङ्खातं सम्मा उच्छेदवसेन पहानं समुच्छेदप्पहानं, तं पन असनिसम्पातेन रुक्खादीनं समूलविद्धंसनं विय दट्ठब्बं. न हि अरियमग्गेन समुच्छिन्नकिलेसा अनुसयमत्तकेनापि सन्ताने पवत्तन्ति. यथा पन एकवारप्पवत्तेनपि इन्दग्गिना सह मूलेहि विद्धंसिता रुक्खादयो न पुन विरुहन्ति, एवमेवं एकचित्तक्खणिकेनपि तेन अत्तनो उप्पादमत्तेनेव अनुसयमत्तट्ठायिनोपि किलेसा सब्बेन सब्बं विद्धंसितायेव होन्ति.

वोदानं विसुद्धि, संकिलेसमलविमुत्तीति अत्थो, तथा हुत्वा पच्चुपट्ठानमस्साति वोदानपच्चुपट्ठानं, परिसुद्धाकारेन योगिनो ञाणस्स उपट्ठातीति वुत्तं होति.

एवं कुसलस्स वज्जरहितइट्ठविपाकसभावेहि लक्खणं, किच्चउपट्ठानाकारवसेन च रसपच्चुपट्ठानानि वत्वा पुन वज्जपटिपक्खभाववसेन च लक्खणं, सम्पत्तिफलवसेन च रसादिकं दस्सेतुं ‘‘वज्जपटिपक्खत्ता’’तिआदि वुत्तं. तत्थ वज्जानं पटिपक्खभावो वज्जपटिपक्खत्तं, ततो. एतेन ‘‘अनवज्जलक्खण’’न्ति एत्थ अ-कारो पटिपक्खत्थोति दस्सेति, तेन पनस्स अब्याकततो निवत्तनं कतं. इतरथा हि नास्स वज्जं, वज्जतो अञ्ञं वा अनवज्जन्ति अब्याकतस्सापि तंलक्खणतापसङ्गो सिया. ‘‘वज्जपटिपक्खत्ता’’ति पन वुत्ते यस्मा कुसलाकुसलानमेव पहायकप्पहातब्बभावेन आलोकन्धकारानं विय अञ्ञमञ्ञं उजुविपच्चनीकभावो, तस्मा कुसलमेव वज्जपटिपक्खत्ता अनवज्जलक्खणं, न अञ्ञन्ति अयमत्थो सिद्धो होति. वोदानभावरसन्ति वोदानभावसम्पत्तिकं, किलेसमलेहि असंकिलिट्ठभावेन सम्पज्जनकन्ति अत्थो. पच्चुपट्ठापीयति उपनीयति कारणेन, अत्तनो वा कारणं पटिच्च, तप्पटिबद्धभावेन पटिमुखं वा उपट्ठातीति पच्चुपट्ठानं, इट्ठो विपाको पच्चुपट्ठानमस्साति इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं.

असति योनिसोमनसिकारे कुसलस्स अनुप्पज्जनतो, सति च तस्मिं उप्पज्जनतो तस्स सो आसन्नकारणन्ति आह ‘‘योनिसोमनसिकारपदट्ठान’’न्ति. तत्थ योनिसो पथेन उपायेन मनसिकारो योनिसोमनसिकारो, अत्थतो पन सानुसयसन्तानवतो छन्नं द्वारानमापाथगतेस्वारम्मणेसु पतिरूपदेसवासादिसम्पत्तिया कुसलधम्मानं पच्चयभावेन भवङ्गं आवट्टेत्वा उप्पन्नमावज्जनं योनिसोमनसिकारो नाम. वुत्तपटिपक्खवसेन अयोनिसोमनसिकारोपि दट्ठब्बो. यं पन निरनुसयसन्तानसमङ्गिस्स किरियचित्तानं पच्चयभावेन उप्पन्नं, तं ठपेत्वा निरवज्जधम्मं सावज्जधम्मस्स कस्सचि पच्चयभावानुपगमनतो योनिसोमनसिकारपक्खं वा भजेय्य. खीणासवसन्तानगतत्ता योनिसोअयोनिसोभावमनपेक्खित्वा आपाथगतारम्मणेसु उप्पत्तिमत्तं विना न कस्सचि कुसलाकुसलभावस्स पच्चयो होतीति तदुभयवसेन नवत्तब्बत्ता अब्याकतमनसिकारोति वा सङ्खं गच्छेय्याति.

सावज्जानिट्ठविपाकलक्खणमकुसलन्ति एत्थापि ‘‘वज्जा रागादयो, ते यस्स सन्ति, तं सावज्जं, अनिट्ठो विपाको यस्स, तं अनिट्ठविपाक’’न्तिआदिना वुत्तनयानुसारेन पटिपक्खयोजना दट्ठब्बा. रसादितो पनेतं अनत्थजननरसं, संकिलेसपच्चुपट्ठानं. अथ वा गारय्हभावतो सावज्जलक्खणमेव, संकिलेसभावरसं, अनिट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं, अयोनिसोमनसिकारपदट्ठानं. वचनत्थतो पन न कुसलन्ति अकुसलं, कुसलपटिपक्खन्ति अत्थो. पटिपक्खत्थे हि अयं अकारो, न पन अञ्ञत्थे, नापि अभावे. इतरथा हि तिकं न सिया, दुकं, चतुक्कं वा आपज्जेय्य. तथा हि यदि कुसलतो अञ्ञमकुसलं सिया, तदा अब्याकतस्सापि ततो अञ्ञभावेन अकुसल-सद्दसङ्गहोति कुसलाकुसलजातिभेदतो दुविधन्ति दुकं वत्तब्बं. यदि च कुसलाभावो अकुसलं, तेन न काचि जाति गय्हतीति कुसलाब्याकतजातिभेदतो दुकमेव वत्तब्बं. अथ सिया ‘‘अभावोपि विसुं गहेतब्बो’’ति, एवं सति तस्स जातिया अभावतो जाति-सद्देन सह सम्बन्धो न सिया. विज्जमानस्स हि जाति नाम होति. यथेव वा कुसलस्स अभावो, एवं अब्याकतस्सापि अभावो अत्थीति अनब्याकतजातिपि वत्तब्बाति चतुक्कं आपज्जेय्य. न चेतमिट्ठं कुसलादिवसेन तिविधजातिया एव इच्छितत्ता, पाळियञ्च ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्मा’’ति तिकवसेनेव वुत्तत्ता ‘‘कुसलपटिपक्ख’’न्ति पन वुच्चमाने मित्तपटिपक्खो अमित्तो विय, लोभपटिपक्खो अलोभो विय च यं धम्मजातं कुसलस्स उजुविपच्चनीकभूतं, तं अकुसलन्ति तस्स वसेन तिकं उपपन्नं होति, उजुविपच्चनीकता चस्स सावज्जानिट्ठविपाकत्ता, तेन पहातब्बभावतो च वेदितब्बा, न पन कुसलविनासनतो. न हि अकुसलेन कुसलं पहीयति, महाबलत्ता पन कुसलमेव तं पजहति. कुसलञ्हि महाबलं, अकुसलं दुब्बलं. तेनेवाह ‘‘अबला नं बलीयन्ति, मद्दन्तेनं परिस्सया’’ति (सु. नि. ७७६), तस्मा कुसलमेव यथावुत्तनयेन अकुसलस्स पहायकं, नाकुसलं इतरस्साति वेदितब्बं.

तदुभय…पे… अब्याकतन्ति यं धम्मजातं कुसलं विय न अनवज्जइट्ठविपाकलक्खणं, नापि अकुसलं विय सावज्जानिट्ठविपाकलक्खणं, अथ खो अविपाकत्ता तदुभयविपरीतलक्खणं, तं अब्याकतन्ति अत्थो. ननु च ‘‘तदुभयविपरीतलक्खण’’न्ति वुत्ते सुखदुक्खवेदनानं विपरीता उपेक्खावेदना विय इट्ठानिट्ठविपाकानं विपरीतो अञ्ञो कोचि विपाको यस्स अत्थि, तं अब्याकतन्ति आपज्जतीति? नापज्जति तथा असम्भवतो. यथा हि आलोकन्धकारानं विपरीतो अञ्ञो कोचि नत्थि, एवमिट्ठानिट्ठविपाकानं विपरीतो न कोचि विपाको अत्थीति. अथ वा तं-सद्दो इध इट्ठानिट्ठविपाकनिरपेक्खं कुसलाकुसलमत्तमेव पच्चामसतीति कुसलाकुसलानं सविपाकत्ता तदुभयविपरीतलक्खणं, तं अविपाकलक्खणन्ति अत्थोति अलमेत्थ अनुयोगेन. कुसलाकुसलभावेन न ब्याकतन्ति अब्याकतं. कुसलाकुसलञ्हि वत्वा अब्याकतस्स वुत्तत्ता कुसलाकुसलभावेनेव अवुत्तत्ताति विञ्ञायति, न पकारन्तरेन. तथा अवचनञ्च तस्स तदुभयविपरीतलक्खणत्तायेव, न पन अवत्तब्बत्तामत्तेनाति दट्ठब्बं. अथ वा वि-सद्दो विरोधिवचनो. आ-सद्दो अभिमुखभावप्पकासनो, तस्मा अत्तनो पच्चयेहि अञ्ञमञ्ञं विरोधाभिमुखतं कतं लक्खणविरोधतो पहायकप्पहातब्बभावतो वाति ब्याकतं, कुसलाकुसलं. ततो अञ्ञं अब्याकतं. तञ्हि लक्खणतो अञ्ञमञ्ञं कुसलाकुसलं विय न तस्स विरुद्धं. न हि अविपाकतं अनिट्ठविपाकता विय, इट्ठविपाकताय इट्ठविपाकता विय च अनिट्ठविपाकताय इट्ठानिट्ठविपाकताहि विरुज्झति, न चापि अब्याकतं कुसलाकुसलेसु किञ्चि पजहति, न च केनचि पहातब्बन्ति. ‘‘तदुभयविपरीतलक्खणमब्याकत’’न्ति विञ्ञायमाने अहोसि कम्मं, नाहोसि कम्मविपाको, नत्थि कम्मविपाको, न भविस्सति कम्मविपाकोति इमिना तिकेन सङ्गहितस्स गतिउपधिकालप्पयोगविपत्तीहि अविपाकस्स दिट्ठधम्मवेदनीयादिकम्मस्स भावनायपहातब्बस्स अकुसलस्स च अभिञ्ञाकुसलस्स च विपाकुप्पादनाभावतो ‘‘सिया नु खो अब्याकतभावो वा’’ति कदाचि कोचि चिन्तेय्याति तन्निवारणत्थमाह ‘‘अविपाकारहं वा’’ति, विपाकं दातुं नारहति तत्थ सामत्थियाभावतोति अविपाकारहं. इदं वुत्तं होति – दिट्ठधम्मवेदनीयादयो ताव पच्चयवेकल्लादीहि कारणेहि अविपाका, सचे पनेते तब्बिदूरा अस्सु, तदा विपाकदाने समत्थताय विपाकारहायेव, तं पन न तथा, अथ खो येन केनचि आकारेन विपाकदाने असमत्थतायेव विपाकारहं न होति, तं अब्याकतं नामाति.

इदानि एवं तिकवसेन निद्दिट्ठेसु कुसलादीसु पठमं ताव कुसलचित्तं विभजन्तो ‘‘तत्थ कुसलचित्त’’न्तिआदिना तस्स गणनपरिच्छेदं दस्सेति. एकवीसतिविधन्ति अट्ठ कामावचरानि, पञ्च रूपावचरानि, चत्तारि अरूपावचरानि, चत्तारि लोकुत्तरानीति एवं सङ्खेपतो एकवीसतिविधं. भूमितो चतुब्बिधन्ति कामरूपारूपलोकुत्तरभूमिसङ्खातानं चतुन्नं भूमीनं वसेन तत्थ पवत्तमानं चित्तम्पि चतुब्बिधं होति. तत्थ भवन्ति एत्थाति भूमि, ठानं, अवत्था च. अवत्थापि हि अवत्थवन्तानं पवत्तिट्ठानं विय गय्हति. एवञ्हि नेसं सुखग्गहणं होति. अवत्थाति चेत्थ धम्मानं कामतण्हादीहि परिच्छिन्नापरिच्छिन्नभावो. तत्थ पुरिमा तिस्सो भूमियो उभयवसेन वेदितब्बा, इतरा अवत्थावसेनेव. न हि लोकुत्तरधम्मानं कामभवादितो अञ्ञं ठानमुपलब्भतीति.

अञ्ञत्थ पवत्तमानस्सापि वक्खमाननयेन कामभूमिपरियापन्नत्ता भूमितो एकविधन्ति. सवत्थुकावत्थुकभेदतोति चक्खादीनि पञ्च, हदयञ्चाति छ वत्थूनि. कुसलस्स पन चक्खादिनिस्सितत्ताभावतो हदयवत्थु इध वत्थूति अधिप्पेतं. तेन सहितं एकन्तेन तन्निस्सितप्पवत्तितोति सवत्थुकं, कामरूपधातुयं पवत्तमानविञ्ञाणं. तत्थ हि अरूपस्स रूपपटिबन्धप्पवत्ति, अरूपधातुयं पन रूपाभावतो वत्थुविरहितमेव पवत्ततीति तत्थ पवत्तमानं अवत्थुकं. हीन…पे… तिविधन्ति एत्थ पच्चयतो, फलतो च मज्झिमपणीतेहि निहीनं, तेसं वा गुणेहि परिहीनन्ति हीनं, अत्तनो पच्चयेहि पधानभावं नीतन्ति पणीतं, उभिन्नं वेमज्झे भवं मज्झिमं. तत्थ हीनेन छन्देन चित्तेन वीरियेन वीमंसाय वा पवत्तितं हीनं, मज्झिमेहि छन्दादीहि पवत्तितं मज्झिमं, पणीतेहि पणीतं. छन्दादीनं पन हीनादिभावो अधिमुत्तिवसेन दट्ठब्बो. हीनाधिमुत्तिवसेन हि नेसं हीनता, पणीताधिमुत्तिवसेन पणीतता, तदुभयवेमज्झवसेन मज्झिमता. यसकामताय वा कतं कुसलं हीनं, पुञ्ञफलकामताय मज्झिमं, ‘‘पुञ्ञं नामेतं साधूहि कत्तब्बमेवा’’ति एवं अरियभावं निस्साय कतं पणीतं. ‘‘अहमस्मि दानपति, इमे पनञ्ञे दानदासादयो’’तिआदिना अत्तुक्कंसनपरवम्भनाहि उपक्किलिट्ठं पवत्तितं वा हीनं, तथा अनुपक्किलिट्ठं मज्झिमं, मग्गफलपदट्ठानं पणीतं. भवभोगसम्पत्तिनिमित्तं वा कतं हीनं, सावकपच्चेकबोधिपारमितावसेन अत्तनो विमोक्खत्थाय कतं मज्झिमं, सम्मासम्बोधिपारमितावसेन सब्बेसं विमोक्खत्थाय कतं पणीतन्ति.

सोमनस्सु…पे… भेदतोति भेद-सद्दो पच्चेकं सम्बन्धितब्बो ‘‘सोमनस्सुपेक्खाभेदतो ञाणभेदतो पयोगभेदतो’’ति. तत्थ पयोगभेदतोति सङ्खारभेदतोति अत्थो. ननु च सोमनस्सुपेक्खाभेदो ताव युत्तो तेसं भिन्नसभावत्ता. ञाणप्पयोगभेदो पन कथन्ति? वुच्चते – ञाणप्पयोगकतो भेदो ञाणप्पयोगभेदो तेसं भावाभावमुपादाय पवत्तत्ता. इदानि तमेव सोमनस्सुपेक्खादिभेदं विभागेन दस्सेतुं ‘‘सेय्यथिद’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘सोमनस्ससहगत’’न्तिआदिना विस्सज्जेति. तत्थ सेय्यथिदन्ति तं कतमं, तं कथन्ति वा अत्थो.

सोभनं मनो, सोभनं वा मनो एतस्साति सुमनो, तस्स भावो सोमनस्सं, मानसिकसुखवेदनायेतं अधिवचनं, सोमनस्सेन उप्पादतो याव निरोधा सहगतं पवत्तं संसट्ठं सम्पयुत्तन्ति अत्थो. अथ वा सोमनस्सेन सह एकुप्पादादिभावं गतन्ति सोमनस्ससहगतं. जानाति यथासभावं पटिविज्झतीति ञाणं, तेन समं एकुप्पादादीहि पकारेहि युत्तन्ति ञाणसम्पयुत्तं. नास्स सङ्खारो अत्थीति असङ्खारं, असङ्खारमेव असङ्खारिकं. सह सङ्खारेन पवत्तमानं ससङ्खारं, तदेव ससङ्खारिकं. सङ्खारोति चेत्थ अत्तनो, परस्स वा पुब्बप्पयोगो ‘‘सङ्खरोति तिक्खभावसङ्खातेन मण्डनविसेसेन सज्जेति, सङ्खरीयति वा सज्जीयति चित्तं एतेना’’ति कत्वा. तत्थ दानादिपुञ्ञकरणकाले मच्छेरमलथिनमिद्धादीहि उपक्किलेसेहि संसीदमाने चित्ते उपक्किलेसवूपसमवसेन, चित्तस्स च उस्साहजननवसेन तीसु द्वारेसु पवत्तो सम्मावायामो अत्तनो पयोगो नाम. कुसलकरणे निरुस्साहस्स पन ‘‘अम्भो, सप्पुरिस, कुसलकरणं नाम पण्डितेहि आसेवितमग्गो, तत्थ तयापि पटिपज्जितुं वट्टति, तस्मा दानं देहि, सीलं रक्ख, तञ्हि ते अत्थाय हिताय सुखाय भविस्सती’’तिआदिना कुसलकरणत्थाय उस्साहजननवसेन परेसं कायवचीद्वारेसु पवत्ता आणत्ति परप्पयोगो नाम. तेसु पन पुरिमो पुब्बभागप्पवत्तचित्तसन्ताने, पच्छिमो परेसं चित्तसन्तानेयेव सम्भवतीति तन्निब्बत्तितो चित्तस्स तिक्खभावसङ्खातो विसेसो इध उपचारतो सङ्खारोति वेदितब्बो. तेनाहु आचरिया –

‘‘पुब्बप्पयोगसम्भूतो, विसेसो चित्तसम्भवी;

सङ्खारो इति सङ्खार-सभावञ्ञूहि कित्तितो’’ति.

अथ वा ‘‘ससङ्खारिकमसङ्खारिक’’न्ति च एतं केवलं सङ्खारस्स भावाभावमत्तापेक्खाय वुत्तं, न तस्स सहप्पवत्तिसब्भावाभावतोति भिन्नसन्तानप्पवत्तिनोपि सङ्खारस्स इदमत्थिताय तंवसेन निब्बत्तं चित्तं सङ्खारो अस्स अत्थीति ससङ्खारिकं सह-सद्दस्स विज्जमानत्थपरिदीपनतो ‘‘सलोमको सपक्खको’’तिआदीसु विय. तब्बिपरीतं पन तदभावतो यथावुत्तवसेनेव असङ्खारिकं. अथ वा सङ्खरणं, सङ्खरीयति वा एतेन आगन्तुकसम्भूतेन चित्तसंसीदनसभावापनयनवसेनेव सज्जीयति, सङ्खरोति वा तं यथावुत्तवसेनेवाति सङ्खारोति उजुकमेव पुब्बप्पयोगजनितो तिक्खभावो वुच्चति, तदभावतो असङ्खारिकं, सभावतिक्खन्ति अत्थो. तंसहगताय ससङ्खारिकं, अथ वा मच्छेरमलादीहि सङ्खरीयतीति सङ्खारो, चित्तस्स संसीदनसभावो, सो यस्स नत्थीति असङ्खारिकं, इतरं ससङ्खारिकं. पणीतउतुभोजनादिको वा बलवपच्चयो सङ्खारो ‘‘सङ्खरोति चित्तं तिक्खभावेन, सङ्खरीयति वा तं एतेना’’ति कत्वा. अ-कारस्स वुड्ढत्थवुत्तिताय वुड्ढिप्पत्तो सङ्खारो अस्साति असङ्खारिकं, बलवपच्चयवन्तन्ति अत्थो. वुड्ढिपरिदीपकेन पन अ-कारेन अविसेसितत्ता ससङ्खारिकं सप्पच्चयं दुब्बलपच्चयन्ति अधिप्पायो. ञाणेन विप्पयुत्तं विरहितन्ति ञाणविप्पयुत्तं.

उपेक्खतीति उपेक्खा, वेदियमानापि आरम्मणं अज्झुपेक्खति, मज्झत्ताकारसण्ठितियाति अत्थो. अथ वा इट्ठे, अनिट्ठे च आरम्मणे पक्खपाताभावेन उपपत्तितो युत्तितो इक्खति अनुभवतीति उपेक्खा. अथ वा उपेता सुखदुक्खानं अविरुद्धा इक्खा अनुभवनन्ति उपेक्खा. अविरुद्धत्तायेव हेसा तेसं अनन्तरम्पि पवत्तति. सुखदुक्खवेदना पन विसुं विसुं विरुद्धसभावत्ता नाञ्ञमञ्ञं अनन्तरं पवत्तन्ति. तेनेव हि पट्ठाने सोमनस्सस्स अनन्तरं दोमनस्सस्स, दोमनस्सस्स अनन्तरं सोमनस्सस्स च उप्पत्ति पटिसिद्धा. अयञ्च अत्थो लोभसहगतचित्तसम्पयुत्तवेदनायपि लब्भति, पुरिमा पन द्वे न तथा. न हि लोभसहगतादीनं मज्झत्ताकारेन अज्झुपेक्खनं, उपपत्तितो इक्खनं वा अत्थीति. उपेक्खासहगतन्ति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

ननु च अञ्ञेपि फस्सादयो सम्पयुत्तधम्मा अत्थीति सोमनस्सादीनं वसेनेव पन अट्ठविधता कस्मा गहिताति? भेदकरभावतो. फस्सादीनञ्हि सब्बचित्तसाधारणत्ता, सद्धादीनञ्च सब्बकुसलसाधारणत्ता न तेहि चित्तस्स विभागो, सोमनस्सादयो पन कत्थचि चित्ते होन्ति, कत्थचि न होन्तीति पाकटोव तेहि चित्तस्स विभागोति. कस्मा पनेते कत्थचि चित्ते होन्ति, कत्थचि न होन्तीति? कारणस्स सन्निहितासन्निहितभावतो. किं पन नेसं कारणन्ति? वुच्चते – तत्थ सोमनस्ससहगतभावो ताव आरम्मणवसेन होति. इट्ठारम्मणस्मिञ्हि सोमनस्ससहगतचित्तमुप्पज्जति. ननु च इट्ठारम्मणं लोभस्स वत्थु रज्जनीयत्ताति कथं तत्थ कुसलं उप्पज्जतीति? नयिदमेकन्तिकं इट्ठेपि आरम्मणे नियमितादिवसेन कुसलस्स उप्पज्जनतो. यस्स हि ‘‘कुसलमेव मया कत्तब्ब’’न्ति कुसलकरणेयेव चित्तं नियमितं होति, अकुसलप्पवत्तितोव निवत्तेत्वा कुसलकरणेयेव परिणामितं, अभिण्हकरणेन च कुसलं समुदाचिण्णं, पटिरूपदेसवाससद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातचतुचक्कूपनिस्सयवसेन, योनिसो च आभोगो पवत्तति, तस्स इट्ठेपि आरम्मणे अलोभसम्पयुत्तमेव चित्तमुप्पज्जति, न लोभसम्पयुत्तं. होति चेत्थ –

‘‘नियामपरिणामेहि, समुदाचिण्णताय च;

ञाणपुब्बङ्गमाभोगा, इट्ठेपि कुसलं सिया’’ति.

अपिच सद्धाबहुलतादीहि च कारणेहि चित्तस्स सोमनस्ससहगतता वेदितब्बा. अस्सद्धानं, हि मिच्छादिट्ठिकानञ्च एकन्तमिट्ठारम्मणभूतं तथागतरूपम्पि दिस्वा सोमनस्सं न उप्पज्जति. ये च कुसलप्पवत्तियं आनिसंसं न पस्सन्ति, तेसं परेहि उस्साहितानं कुसलं करोन्तानम्पि सोमनस्सं न उप्पज्जति, तस्मा सद्धाबहुलता विसुद्धिदिट्ठिता आनिसंसदस्साविताति इमेहिपि कारणेहि चित्तस्स सोमनस्ससहगतता होति.

अपिच ये ते एकादस धम्मा पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति. सेय्यथिदं – बुद्धानुस्सति धम्मानुस्सति संघानुस्सति सीलानुस्सति चागानुस्सति देवतानुस्सति उपसमानुस्सति लूखपुग्गलपरिवज्जनं सिनिद्धपुग्गलसेवना पसादनीयसुत्तन्तपच्चवेक्खणा तदधिमुत्तताति इमेहिपि कारणेहि चित्तस्स सोमनस्ससहगतभावो वेदितब्बो. बुद्धादिगुणे अनुस्सरन्तस्स हि याव उपचारुप्पादा सकलसरीरं फरमाना पीति उप्पज्जति. तथा दीघरत्तं अक्खण्डतादिवसेन अत्तना रक्खितं चतुपारिसुद्धिसीलं पच्चवेक्खन्तस्स, गिहिनो दससीलं पञ्चसीलं पच्चवेक्खन्तस्स, दुब्भिक्खभयादीसु पणीतं भोजनं सब्रह्मचारीनं दत्वा ‘‘एवंनाम दानं अदासि’’न्ति अत्तनोचागं पच्चवेक्खन्तस्स, गिहिनोपि तथारूपे काले सीलवन्तानं दिन्नदानं पच्चवेक्खन्तस्स, येहि गुणेहि समन्नागता देवा देवत्तं गता, तथारूपानं गुणानं अत्तनि अत्थितं पच्चवेक्खन्तस्स, समथविपस्सनाहि विक्खम्भितकिलेसे सट्ठिपि सत्ततिपि वस्सानि असमुदाचरन्ते दिस्वा ‘‘अहो मय्हं किलेसा न समुदाचरन्ती’’ति चिन्तेन्तस्स, चेतियदस्सनथेरदस्सनेसु असक्कच्चकिरियाय संसुचितलूखभावेन बुद्धादीसु पसादसिनेहाभावेन गद्रभपिट्ठे रजसदिसे लूखपुग्गले परिवज्जन्तस्स, बुद्धादीसु पसादबहुले मुदुचित्ते सिनिद्धपुग्गले पटिसेवन्तस्स, रतनत्तयगुणपरिदीपके पसादनीयसुत्तन्ते पच्चवेक्खन्तस्स, ठाननिसज्जादीसुपि पीतिउप्पादनत्थं तन्निन्नतादिवसेन पवत्तेन्तस्स येभुय्येन पीति उप्पज्जति. पीतिया च सोमनस्सेन सह अविनाभावतो तदुप्पत्तिया तस्सापि उप्पत्ति नियताति एवं पीतिकारणानिपि सोमनस्सकारणानीति दट्ठब्बानि. किञ्च – अगम्भीरपकतिता, सोमनस्सपटिसन्धिकताति इमेहि द्वीहि कारणेहि सोमनस्ससहगतता होति. यो हि अगम्भीरपकतिको होति, अप्पमत्तकेपि हितोपकरणे तुस्सति, यो च सोमनस्सपटिसन्धिको अप्पसन्नेसु आरम्मणेसुपि अप्पटिक्कूलदस्सावी, तस्स येभुय्येन सोमनस्ससहगतचित्तं उप्पज्जति. यथावुत्तानं पन सोमनस्सकारणानमभावेन मज्झत्तारम्मणताय च उपेक्खासहगतता वेदितब्बा.

ञाणसम्पयुत्तस्स पन कम्मतो उपपत्तितो इन्द्रियपरिपाकतो किलेसदूरीभावतोति इमेहि कारणेहि होति. यो हि परेसं हितज्झासयेन धम्मं देसेति हीनुक्कट्ठादीनि च नळकारमुद्दागणनादीनि सिप्पायतनानि, वड्ढकीकसिवाणिज्जादीनि च कम्मायतनानि, विसहरणादीनि च विज्जायतनानीति एवं निरवज्जसिप्पायतनादीनि सिक्खापेति, सयं वा सिक्खति, धम्मकथिकस्स सक्कारं कत्वा धम्मं कथापेति, ‘‘आयतिं पञ्ञवा भविस्सामी’’ति पत्थनं पट्ठपेत्वा नानप्पकारं पुञ्ञकम्मं करोति, तस्सेवं नानप्पकारं पञ्ञासंवत्तनिककम्मं सम्पादेन्तस्स तं कम्मं उपनिस्साय उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति. तथा अब्यापज्जे लोके उप्पन्नस्स उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं होति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘तस्स तत्थ सुखिनो धम्मपदानि पिलवन्ति, दन्धो, भिक्खवे, सतुप्पादो, अथ सो सत्तो खिप्पमेव विसेसभागी होती’’ति (अ. नि. ४.१९१).

तथा पञ्ञादसकं सम्पत्तस्स इन्द्रियपरिपाकं निस्साय उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं होति. येन पन समथविपस्सनाभावनाहि किलेसा विक्खम्भिता, तस्स किलेसदूरीभावं निस्साय उप्पज्जमानं चित्तं ञाणसम्पयुत्तं उप्पज्जति. यथाह –

‘‘योगा वे जायते भूरि, अयोगा भूरिसङ्खयो’’ति. (ध. प. २८२).

अपिच ये ते धम्मा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति. सेय्यथिदं – परिपुच्छकता वत्थुविसदकिरिया इन्द्रियसमत्तपटिपादना दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा तदधिमुत्तताति इमेहि कारणेहि ञाणसम्पयुत्तभावो होति. तथा हि यो पञ्ञवन्ते उपसङ्कम्म खन्धधातुआयतनइन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गझानङ्गसमथविपस्सनादीनं परिपुच्छाबहुलो होति, तस्स तंवसेन उप्पन्नं सुतमयञाणं आदिं कत्वा उप्पज्जमानं चित्तं ञाणसहगतं होति. येन पन नखकेसचीवरसेनासनादीनि अज्झत्तिकबाहिरवत्थूनि पुब्बे अविसदानि छेदनमलहरणादिना विसदानि कतानि, तस्सेवं विसदवत्थुकस्स उप्पन्नेसु चित्तचेतसिकेसु विसदं ञाणं होति परिसुद्धानि दीपकपल्लकादीनि निस्साय उप्पन्नदीपसिखाय ओभासो विय. यस्स च सद्धिन्द्रियादीसु अञ्ञतरं बलवं होति, इतरानि मन्दानि, ततो तानि सकसककिच्चं कातुं न सक्कोन्ति, तस्मा सो तस्स बोज्झङ्गविभङ्गे आगतनयेन तेन तेन आकारेन समत्तं पटिपादेति, तस्सेवं इन्द्रियानं समत्तं पटिपादेन्तस्स विपस्सनाञाणादीनं वसेन चित्तं ञाणसहगतं होति. यो पन दुप्पञ्ञपुग्गले परिवज्जेति, पञ्ञवन्तपुग्गले वा पयिरुपासति, खन्धादीसु ओगाळ्हं भगवतो गम्भीरञाणचरियं वा पच्चवेक्खति, ठाननिसज्जादीसु तदधिमुत्तचित्तो वा विहरति, इमेसम्पि उप्पज्जमानं कुसलं ञाणसम्पयुत्तं होति. अपिच बुद्धादिगुणानुस्सरणेनपि चित्तं ञाणसहगतं होति. यथाह –

‘‘यस्मिं, महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोस…पे… न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतं आरब्भ. उजुगतचित्तो खो पन, महानाम, अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदेति, सुखिनो चित्तं समाधियति, समाहितो यथाभूतं पजानाती’’तिआदि (अ. नि. ६.१०; ११.११).

एवं बुद्धानुस्सतिआदयोपि रागादिमलविसोधनेन ञाणुप्पत्तिहेतुकायेवाति दट्ठब्बं. किञ्च – तिहेतुकपटिसन्धिकता ञाणुप्पत्तिकारणं. पटिसन्धिपञ्ञा हि आदितो पट्ठाय भवङ्गसन्ततिवसेन बहुलं पवत्तमाना सन्तानपरिभावनेन ञाणुप्पत्तिया सविसेसउपनिस्सयो होति. असङ्खारिकत्तं पन सप्पायउतुभोजनआवासादिपच्चयेहि होतीति. होन्ति चेत्थ –

‘‘इट्ठारम्मणता सद्धाबाहुल्यं दिट्ठिसुद्धि च;

फलदस्साविता चेव, पीतिबोज्झङ्गहेतुयो.

‘‘एकादस तथा धम्मा, अगम्भीरसभावता;

सोमनस्सयुत्ता सन्धि, इच्चेते सुखहेतुयो.

‘‘अभावो सुखहेतूनं, मज्झत्तारम्मणन्ति च;

उपेक्खुप्पत्तिहेतु च, एवं ञेय्या विभाविना.

‘‘कम्मूपपत्तितो चेव, तथा इन्द्रियपाकतो;

किलेसूपसमा धम्म-विचयस्स च हेतुहि.

‘‘सत्तधम्मेहि बुद्धादि-गुणानुस्सरणेन च;

सप्पञ्ञसन्धितो चेव, चित्तं ञाणयुतं सिया.

‘‘उतुभोजनआवास-सप्पायादीहि हेतुहि;

असङ्खारिकभावोपि, विञ्ञातब्बो विभाविना’’ति.

एवं वेदनाञाणप्पयोगभेदतो अट्ठविधं कामावचरचित्तं निद्दिसित्वा इदानि तं निगमेन्तो आह ‘‘इदं…पे… नामा’’ति.

१२. येन पनत्थेन इदं ‘‘कामावचर’’न्ति वुच्चति, तं दानि दस्सेतुं ‘‘उद्दानतो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ उद्दानतोति उद्देसतो, सङ्खेपतोति अत्थो. किञ्चापि अवसिट्ठकिलेसादयो विय किलेसकामोपि अस्सादेतब्बताय वत्थुकामे सङ्गहितो ञाणं विय ञेय्येति सङ्खेपतो एकोयेव कामो सिया, तथापि किलेसकामो वत्थुकामभावं गच्छन्तो कामनीयट्ठेन गच्छति, न कामनवसेन. कामनवसेन च पन किलेसकामोव होति, न पन वत्थुकामोति आह ‘‘क्लेसवत्थुवसा’’तिआदि. को पनेत्थ वत्थुकामो, को किलेसकामोति चोदनं मनसि निधाय ‘‘छन्दो कामो, रागो कामो, छन्दरागो कामो, सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो’’ति (महानि. १) एवं निद्देसपाळियं आगता निद्दिट्ठा कामतण्हाव इध किलेसकामो. वत्थुकामोति च ‘‘मनापिका रूपा…पे… मनापिका फोट्ठब्बा…पे… सब्बेपि कामावचरा धम्मा…पे… सब्बेपि रूपावचरा…पे… सब्बेपि अरूपावचरा…पे… कामा’’ति (महानि. १) तत्थेव निद्दिट्ठा सविञ्ञाणाविञ्ञाणप्पभेदा तेभूमकधम्माति दस्सेन्तो आह ‘‘किलेसो…पे… वट्टक’’न्ति. ‘‘छन्दरागोवा’’ति अवधारणेन किलेसभावेन निरुळ्हेसु लोभदोसमोहादीसु दससु दोसमोहादयो नव किलेसे पटिक्खिपति. कामरूपारूपतण्हाय वत्थु पतिट्ठानं, कारणभूतन्ति वा वत्थु.

१३. कथं पन किलेसकामो नाम, कथञ्च वत्थुकामोति आह ‘‘किलेसकामो’’तिआदि. कामेतीति वत्थुकामं पत्थेति. कामीयतीति किलेसकामेन पत्थीयति. इति-सद्दो ‘‘तस्मा’’ति इमस्स अत्थे. च-सद्दो एव-कारत्थे, तेन यस्मा किलेसकामो कामेतीति कामो, वत्थुकामो च कामीयतीति, तस्मा एव किलेसकामो, वत्थुकामो चाति दुविधोपि एस कामो कारकद्वये कत्तरि, कम्मनि च सिज्झति, कत्तुभावं, कम्मभावञ्च पच्चनुभोतीति अत्थो. अथ वा दुविधोति द्विन्नं कामानं वाचकतो दुविधो. ‘‘कामो’’ति अयं सद्दो कारकद्वये सिज्झति यथावुत्तकारकयुगळे निप्फज्जति, कत्तरि, कम्मनि च ‘‘कामो’’ति पदसम्भवो होतीति अत्थो. वो-कारो पन निपातमत्तं ‘‘एवं वो कालामा’’तिआदीसु (अ. नि. ३.६६) विय. अथ वा वोकारकद्वयेति खन्धद्वयेति अत्थो. किलेसकामो हि सङ्खारसभावत्ता सङ्खारक्खन्धे, वत्थुकामो च वक्खमाननयेन पञ्चकामगुणभूतो रूपसभावत्ता रूपक्खन्धेति एवं दुविधोपेस कामो खन्धद्वये सिज्झति निप्फज्जति, अन्तोभावं गच्छतीति.

१४. सम्पज्जनानि सम्पत्तियो, तासं वसेन विसयविसयीभावेन अञ्ञमञ्ञं समोसरणवसेन, सम्पापुणनवसेनाति अत्थो. इमिना पन इदं दीपेति – यत्थ दुविधोपि कामो विसयविसयीभावेन सहितो पवत्तति, सोयेव एकादसविधो पदेसो कामावचरसञ्ञितो. यत्थ पन रूपारूपधातुयं केवलं वत्थुकामोव पवत्तति, न सो पदेसो कामावचरो नामाति. ननु च दुविधोपि सहितो रूपारूपधातूसु पवत्तति, रूपारूपावचरधम्मानं वत्थुकामत्ता, तदारम्मणभूतानञ्च रूपारूपतण्हानं तंयोगेन किलेसकामभावसिद्धितोति? नयिदमेवं ओरम्भागियभूतस्स बहलकिलेसस्सेव कामरागस्स इध किलेसकामभावेन अधिप्पेतत्ता. ‘‘उद्दानतो दुवे कामा’’ति सब्बे कामे उद्दिसित्वापि हि ‘‘पदेसो चतुपायान’’न्तिआदिना विसयनियमनेन ‘‘दुविधोपि अय’’न्ति एत्थ कामेकदेसभूतो नीवरणावत्थाय कथितो कामरागो किलेसकामभावेन, तब्बत्थुकायेव धम्मा वत्थुकामभावेन गहिता, न रूपारूपतण्हा, तब्बत्थुकधम्मा चाति ञापीयति. एवञ्च कत्वा उपरि वक्खमाना ससत्थावचरूपमा उपपन्ना होति, यथावुत्तानमेव कामानं इध अधिप्पेतत्ता रूपारूपधातूसु विमानकप्परुक्खवत्थालङ्कारपरित्तकुसलादिभेदेसु कामावचरधम्मेसु पवत्तो छन्दरागो किलेसकामो नाम न होति, न च तब्बत्थुभूतं विमानकप्परुक्खादिपरित्तधम्मजातं वत्थुकामो नामाति सिद्धं. तेनेवाह ‘‘कामो वा कामसञ्ञा वा ब्रह्मलोके न विज्जती’’ति. कामावचरसत्तसन्तानगततण्हाय विसयभावे सति पन तंयोगेन रूपारूपधातूसुपि पवत्तमानो परित्तधम्मो वत्थुकामोयेवाति वेदितब्बं. अथ वा निद्देसे आगतनयेन निरवसेसो किलेसकामो कामतण्हाभवतण्हाविभवतण्हानिरोधतण्हापभेदो इध पवत्तति. वत्थुकामेसुपि अप्पकं रूपारूपविपाकमत्तं ठपेत्वा सब्बोयेव इध पवत्ततीति अनवसेसप्पवत्तिं सन्धाय ‘‘कामोयं दुविधोपि चा’’ति वुत्तं. किञ्चापि एवं वुत्तं, तेसु पन बहलकिलेसकामभूतो बहलकामरागो च तब्बत्थुका पञ्च कामगुणा च इध गहिताति दस्सनत्थं ‘‘सम्पत्तीनं वसेना’’ति वुत्तं. सम्पज्जनवसेन, समिज्झनवसेनाति अत्थो. अवचरतीति पवत्तति. इति-सद्दो हेतुम्हि, यस्मा दुविधोपि अयं कामो अवचरति, तस्मा कामो एत्थ अवचरतीति कामावचरसञ्ञितोति अत्थो.

१५. सग्गमोक्खहेतुभूता पुञ्ञसम्मता अया येभुय्येन अपेताति अपाया. निरयादिवसेन चत्तारो अपाया चतुपाया. छन्नन्ति चातुमहाराजिकतावतिंसयामातुसितानिम्मानरतिपरनिम्मितवसवत्तिसङ्खातानं छन्नं देवलोकानं. मेरुपादवासिनो पन असुरा तावतिंसेसुयेव सङ्गय्हन्तीति न तेहि सद्धिं सत्तन्नन्ति वुत्तं. मनसो उस्सन्नताय मनुस्सा, सतिसूरभावब्रह्मचरिययोग्यतादिगुणवसेन उपचितमानसताय उक्कट्ठगुणचित्ततायाति अत्थो, ते पन निप्परियायतो जम्बुदीपवासिनो वेदितब्बा. यथाह –

‘‘तीहि, भिक्खवे, ठानेहि जम्बुदीपका मनुस्सा उत्तरकुरुके च मनुस्से अधिग्गण्हन्ति देवे च तावतिंसे. कतमेहि तीहि? सूरा सतिमन्तो इध ब्रह्मचरियवासो’’ति (अ. नि. ९.२१).

तेहि पन समानरूपादिताय सद्धिं परित्तदीपवासीहि इतरमहादीपवासिनोपि ‘‘मनुस्सा’’इच्चेव पञ्ञायिंसु. लोकिया पन मनुनो अपच्चभावेनेव ‘‘मनुस्सा’’ति वदन्ति. एकादसविधोति चतुरापायेसु तिरच्छानपेत्तिविसयानं विसुं परिच्छिन्नस्स ओकासस्स अभावेपि यत्थ ते अरञ्ञसमुद्दपब्बतपादादिके निबद्धवासं वसन्ति, तादिसस्स ठानस्स गहितत्ता एकादसविधो.

१६. ननु चेत्थ अञ्ञेसम्पि धम्मानं पवत्तिसम्भवतो कामस्सेव अवचरणवसेन कथं नामलाभोति आह ‘‘अस्साभिलक्खितत्ता’’तिआदि. तत्थ अस्साति इमस्स दुविधस्स कामस्स. अभिलक्खितत्ताति एकादसविधे पदेसे पाकटत्ता. अथ वा अस्साति करणत्थे सामिवचनं, तस्मा अनेन दुविधेन कामेन एकादसविधस्स पदेसस्स अभिलक्खितत्ता, पञ्ञापितत्ताति अत्थो. अथ वा उपयोगत्थे सामिवचनवसेन अस्स एकादसविधस्स पदेसस्स तेन दुविधेन अभिलक्खितत्ताति अत्थो. सह सत्थेहीति ससत्था, यत्थ ते अवचरन्ति, सो ससत्थावचरो, पदेसो. सो विय. यथा हि यस्मिं पदेसे ससत्था पुरिसा अवचरन्ति, सो विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु द्विपदचतुप्पदादीसु अवचरन्तेसु तेसं तत्थ पाकटत्ता, तेहि वा अभिलक्खितत्ता ‘‘ससत्थावचरो’’त्वेव पञ्ञायति, एवं विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु रूपावचरादीसु अवचरन्तेसु अभिलक्खणवसेन अयं पदेसो ‘‘कामावचरो’’त्वेव सञ्ञितोति. एस नयो रूपारूपावचरेसु.

१७-८. ननु च चित्तं कामावचरन्ति वुत्तं, यथावुत्तनयेन पन पदेसस्स गहितत्ता कथं तत्थ अवचरन्तं कामावचरं नामाति आह ‘‘स्वाय’’न्तिआदि. सो अयं कामावचरो ‘‘कामो’’ति सञ्ञितोति सम्बन्धो. रूपभवो रूपन्ति यथा रूपभवो रूपं. अवुत्तोपि हि यथासद्दो एवं-सद्दसन्निट्ठानतो लब्भति. यथा ‘‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’’ति एत्थ ‘‘रूपभवूपपत्तिया’’ति वत्तब्बे रूपभवो ‘‘रूप’’न्ति सञ्ञितोति अयमेत्थ अत्थो. कथं पनेस एवं सञ्ञितोति आह ‘‘उत्तरस्सा’’तिआदि. अथ वा यथा उत्तरस्स पदस्स लोपं कत्वा उदीरितो एस रूपभवो ‘‘रूप’’न्ति सञ्ञितो, एवं स्वायं कामावचरो कामोति सम्बन्धो. तस्मिं कामेति तस्मिं उत्तरपदलोपवसेन कामसञ्ञिते पदेसे. इदन्ति इदं अट्ठविधं चित्तं. अधिकारवसेन पन तस्स गहणेपि सब्बेसमेव परित्तचित्तानमयमत्थो लब्भति सब्बेसम्पि कामे अवचरणतो. सदाति सब्बकालं, बाहुल्येनाति अधिप्पायो. इमिना पन इदं दीपेति – यथा सङ्गामे येभुय्येन अवचरन्तो ‘‘सङ्गामावचरो’’ति लद्धनामो हत्थी अञ्ञत्थ अवचरन्तोपि बाहुल्लप्पवत्तिवसेन ‘‘सङ्गामावचरो’’त्वेव पञ्ञायति, एवमिदं अञ्ञत्थ अवचरन्तम्पि कामलोके बाहुल्लवुत्तितो ‘‘कामावचर’’मिच्चेव वुत्तन्ति. तेन पन ननु चेतं रूपारूपभवेसुपि अवचरणतो रूपावचरादिनामम्पि लभेय्याति इदं चोदनं परिहरति. होति चेत्थ –

‘‘कामेवचरतीत्येतं, कामावचरसञ्ञितं;

सेसे अवचरन्तम्पि, सङ्गामावचरो यथा’’ति.

इति-सद्दो हेतुम्हि. च-सद्दो वत्तब्बन्तरसमुच्चये. तेन यस्मा उत्तरपदलोपेन कामावचरो ‘‘कामो’’ति सञ्ञितो, यस्मा च तस्मिं कामे इदं चित्तं सदा अवचरति, तस्मा ‘‘कामावचर’’मिच्चेव कथितं, न पन कामावचरावचरं, नापि रूपारूपावचरन्ति वाति अधिप्पायो. कामघातिनाति देसनाञाणेन विनेय्यसन्तानगतस्स किलेसकामस्स हननसीलेन सम्मासम्बुद्धेन.

१९. पटिसन्धिं …पे… अवचारयतीति वाति अथ वा यस्मा यत्थ कत्थचि उप्पन्नम्पि कामे भवेयेव पटिसन्धिं अवचारयति, तस्मा इदं कामे अवचारयतीति ‘‘कामावचर’’न्ति कथितं चा-सद्दस्स रस्सत्तं कत्वाति अत्थो. एवं उत्तरपदलोपवसेन पदसम्भवं दस्सेत्वा इदानि विनापि उत्तरपदलोपं कामावचर-सद्दस्स सम्भवं दस्सेतुं ‘‘परियापन्नन्ति तत्र वा’’ति वुत्तं. तत्राति तस्मिं कामभवे. परियापन्नन्ति अन्तोगधं. अयं पनेत्थ अधिप्पायो –

‘‘कतमे धम्मा कामावचरा? हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं कत्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्ती देवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. इमे धम्मा कामावचरा’’ति (ध. स. १२८७) –

वुत्तत्ता यथा मनुस्सित्थिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तोपि तिरच्छानगतिको तिरच्छानयोनियमेव परियापन्नत्ता ‘‘तिरच्छानो’’त्वेव वुच्चति, एवमिदं रूपारूपभवेसु उप्पन्नम्पि कामभवपरियापन्नत्ता ‘‘कामावचर’’मिच्चेव कथितन्ति. तप्परियापन्नता चस्स अवीचिपरनिम्मितपरिच्छिन्नोकासनिन्नाय कामतण्हाय विसयभावतोति वेदितब्बा. तथा हि वुत्तं आचरियधम्मपालत्थेरेन निक्खेपकण्डेपि ‘‘‘एत्थावचरा’ति वचनं अवीचिपरनिम्मितपरिच्छिन्नोकासाय कामतण्हाय विसयभावं सन्धाय वुत्त’’न्ति. पदसम्भवो पनेत्थ एवं वेदितब्बो – कामतण्हा कामो, सो एत्थ आरम्मणकरणवसेन अवचरतीति कामावचरन्ति. ननु चेत्थ कतमा कामतण्हा, या कामावचरधम्मारम्मणा तण्हा. कतमे कामावचरधम्मा, ये कामतण्हाविसयाति एवं इतरीतरनिस्सयतादोसो आपज्जतीति? नापज्जति, अवीचिआदिएकादसोकासनिन्नताय यंकिञ्चि तण्हं कामतण्हाभावेन गहेत्वा तंसभावाय तण्हाय विसयभावेन कामावचरधम्मानं उपलक्खेतब्बभावतो. अथ वा किलेसवत्थुवसेन दुविधोपि कामो यथारहं सहजातवसेन एत्थ अवचरतीति कामावचरं, आरम्मणकरणवसेन वा दुविधेपि कामे एतं अवचरतीति कामावचरं. अथ वा मञ्चनिस्सितकेसु उक्कुट्ठिं करोन्तेसु निस्सयनिस्सितानं अभेदस्स बुद्धिया गहितत्ता निस्सितकेसु निस्सयूपचारवसेन ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति वुच्चति, एवमेतम्पि कामावचरभवे पवत्तनवसेन तन्निस्सितत्ता निस्सयवोहारेन ‘‘कामावचर’’न्ति वुच्चति. होति चेत्थ –

‘‘कामोवचरतीत्येत्थ, कामेवचरतीति वा;

ठानूपचारतो वापि, तं कामावचरं भवे’’ति.

२०. पुज्जफलनिब्बत्तनतो, अत्तसन्तानं पुननतो च पुञ्ञानि, कत्तब्बताय किरिया, तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थुताय वत्थूनि चाति पुञ्ञकिरियवत्थूनि. गणनतो दसपरिमाणत्ता दस च तानि पुञ्ञकिरियवत्थूनि चाति दस पुञ्ञकिरियवत्थूनि, तेसं वसेनाति दसपुञ्ञक्रियवत्थुवसेन, दसपुञ्ञकिरियवत्थुभावेन तंमयं हुत्वाति अत्थो. एव-कारेन पन रूपारूपलोकुत्तरं विय न केवलं भावनावसेनेवाति दस्सेति. अथ वा दसपुञ्ञकिरियवत्थुवसेनेव पवत्तति, न पन परेहि परिकप्पितपरपसंसादिपुञ्ञकिरियवत्थुवसेनाति एव-सद्देन अवधारणं. यतो वक्खति ‘‘सब्बानुस्सतिपुञ्ञञ्चा’’तिआदि.

२१. कानि पन तानि दसपुञ्ञकिरियवत्थूनि, येसं वसेन इदं अट्ठविधं चित्तं पवत्ततीति वुत्तन्ति इमं अनुयोगं सन्धाय तानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘दानं सील’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ दिय्यति एतेनाति दानं, परिच्चागचेतना. इध पन चित्ताधिकारवसेन तंसम्पयुत्तं गहेतब्बं. तथा ‘‘सीला’’दीसुपि. सीलतीति सीलं, कायवचीकम्मानि समादहतीति अत्थो. सुसिल्यवसेन हि कायकम्मादीनि अविप्पकिण्णानि सम्पति, आयतिञ्च हितसुखावहानि सम्मा ठपितानि समाहितानि होन्ति, सीलयति उपधारेतीति वा सीलं. उपधारणं पनेत्थ कुसलानं अधिट्ठानभावो. भावेति कुसलधम्मे आसेवति वड्ढेति एतायाति भावना. अत्तनो सन्ताने निप्फन्ना पत्ति दिय्यति एतेनाति पत्तिदानं. तंतंकिच्चकरणे ब्यावटस्स भावो वेय्यावच्चं. देसेति एतायाति देसना. पत्तिं अनुमोदति एतेनाति पत्तानुमोदो. पुब्बपदलोपेन पन ‘‘अनुमोदो’’ति वुत्तं. दिट्ठिया उजुभावो दिट्ठिजुत्तं, सम्मादिट्ठिया उजुकरणन्ति अत्थो. अत्तनो, परस्स वा हितज्झासयवसेन सम्मा सुणन्ति एतायाति संसुति. पूजावसेन अपचायति सामीचिं करोति एतेनाति अपचायो. पुञ्ञकिरियवत्थूनं पभेदो पुञ्ञकिरियवत्थुप्पभेदो. मज्झपदलोपवसेन पन ‘‘पुञ्ञवत्थुप्पभेदो’’ति वुत्तं यथा आजञ्ञयुत्तो रथो ‘‘आजञ्ञरथो’’ति. अयं तावेत्थ पदविचारो.

अयं पन विनिच्छयो – तत्थ सेखपुथुज्जनानं परं उद्दिस्स पूजानुग्गहकामताय अत्तनो विज्जमानवत्थुपरिच्चजनवसेन पवत्ता चेतना दानमयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. खीणासवानम्पि तथा पवत्ता दानमेव, सा पन पुञ्ञकिरिया नाम न होतीति न इध अधिप्पेता. पुज्जफलनिब्बत्तनतो, हि अत्तसन्तानं पुननतो च पुञ्ञं, न च खीणासवसन्ताने पवत्ता फलनिब्बत्तिका होति, न च तं पुनाति विसुद्धसन्तानप्पवत्तत्ताति. एवं सेसेसुपि.

या पन निच्चसीलउपोसथसीलादिवसेन पञ्चसीलं अट्ठसीलं दससीलं समादियन्तस्स, असमादियन्तस्सपि कुलचारित्तवसेन सम्पत्तकायदुच्चरितादीहि विरमन्तस्स, उपसम्पदमाळके संवरं समादियन्तस्स, पातिमोक्खं परिपूरेन्तस्स, आपाथगतविसयेसु चक्खादीनि इन्द्रियानि थकेन्तस्स, चीवरादिके च पच्चये पच्चवेक्खन्तस्स, कुहनादिवत्थुतो आजीवं परिसोधेन्तस्स पवत्ता चेतना, अयं सीलमयपुञ्ञकिरियवत्थुनाम. एत्थाह – ‘‘दानं नामेतं मय्हं कुलवंसो कुलचारित्त’’न्ति एवं चारित्तसीले ठत्वा देन्तस्स पवत्ता दानमयपुञ्ञकिरियवत्थु किं, उदाहु सीलमयन्ति? सीलमयमेव चारित्तसीलभावतो. देय्यधम्मपरिच्चागवसेन पवत्तापि हेसा पुब्बाभिसङ्खारस्स अपरभागे चेतनाय च तथा पवत्तत्ता सीलमयमेव पुञ्ञकिरियवत्थु, न दानमयं. पूजानुग्गहकामताय हि दिन्नं दानमयन्ति.

‘‘चक्खु अनिच्च’’न्तिआदिना पन चक्खादिके तिलक्खणं आरोपेत्वा सम्मसन्तस्स पवत्ता गोत्रभुवोदानपरियोसाना विपस्सनाचेतना, कसिणादीसु आरम्मणेसु अप्पनं अप्पत्ता गोत्रभुपरियोसाना परिकम्मचेतना चाति अयं भावनामयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. अप्पनाप्पत्तापि भावनायेव, सा पन न कामावचराति इध न गहिता. निरवज्जविज्जायतनकम्मायतनसिप्पायतनानं सिक्खनचेतनापि भावनामयेयेव समोधानं गच्छतीति आचरिया. या चेत्थ देय्यधम्मं खयतो वयतो सम्मसित्वा ददतो पवत्ता, सापि पुब्बे विय उभयभागे चेतनानं तथा पवत्तत्ता भावनामयपुञ्ञकिरियवत्थुयेवाति वेदितब्बं.

दानादिकं यं किञ्चि सुचरितकम्मं कत्वा ‘‘असुकस्स च नाम पत्ति होतु, सब्बसत्तानं वा होतू’’ति एवं अत्तना कतस्स परेहि साधारणभावं पच्चासीसनवसेन पवत्ता पत्तिदानमयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. किं पनेवं पत्तिं ददतो पुञ्ञक्खयो होतीति? न होति, यथा पन एकं दीपं जालेत्वा ततो दीपसहस्सं जालेन्तस्स पठमदीपो खीणोति न वत्तब्बो, पुरिमालोकेन पन सद्धिं पच्छिमालोकस्स एकीभावे अतिमहाव होति, एवमेव पत्तिं ददतो परिहानि नाम न होति, वुड्ढियेव पन होतीति दट्ठब्बा. कथं पनेसा दिन्ना नाम होतीति? ‘‘इदं मे पुञ्ञकम्मं सब्बसत्तानं, असुकस्स वा परिणमतू’’ति एवं पुब्बभागे, पच्छापि वा वचीभेदं करोन्तेन मनसा एव वा चिन्तेन्तेन दिन्ना नाम होति. केचि पन ‘‘यं मया कतं सुचरितं, तस्स फलं ‘दम्मी’ति वुत्तेपि पत्ति दिन्नाव होती’’ति वदन्ति. कुसलकम्माधिकारत्ता पन परेहि च कम्मस्सेव अनुमोदितब्बत्ता कम्ममेव दातब्बं, अनुमोदेन्तेनपि कम्ममेव अनुमोदितब्बन्ति इदमेत्थ आचरियानं सन्निट्ठानं.

चीवरादीसु पच्चासारहितस्स असंकिलिट्ठेन अज्झासयेन समणब्राह्मणानं वत्तपटिवत्तकरणवसेन, गिलानुपट्ठानवसेन च पवत्ता वेय्यावच्चमयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम.

आमिसकिञ्चक्खादिनिरपेक्खचित्तस्स अत्तनो पगुणं धम्मं विमुत्तायतनसीसे ठत्वा देसेन्तस्स, तथेव निरवज्जविज्जायतनादिकं उपदिसन्तस्स च पवत्ता देसनामयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. परेहि कतं यं किञ्चि सुचरितकम्मं दिन्नमदिन्नम्पि वा इस्सामच्छेरमलं पहाय ‘‘साधु सुट्ठू’’ति अनुमोदन्तस्स पवत्ता अनुमोदनपुञ्ञकिरियवत्थु नाम, ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिना कम्मस्सकताञाणवसेन दिट्ठिं उजुं करोन्तस्स पवत्ता दिट्ठिजुकम्मपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. यदि एवं ञाणविप्पयुत्तचित्तस्स दिट्ठिजुकम्मपुञ्ञकिरियता न लब्भतीति? नो न लब्भति पुरिमपच्छिमचेतनानम्पि तंतंपुञ्ञकिरियास्वेव सङ्गण्हनतो. तथा हि वक्खति –

‘‘पुरिमा मुञ्चना चेव, परा तिस्सोपि चेतना;

होति दानमयं पुञ्ञं, एवं सेसेसु दीपये’’ति.

तस्मा किञ्चापि उजुकरणवेलायं ञाणसम्पयुत्तमेव चित्तं होति, पुरिमपच्छाभागे पन ञाणविप्पयुत्तम्पि होतीति तस्सापि दिट्ठिजुकम्मपुञ्ञकिरियभावो उप्पज्जति.

अपरे पनाहु – विञ्ञाणपञ्ञाणवसेन दस्सनं दिट्ठि, चित्तं पञ्ञा च. दिट्ठिया उजुभावो दिट्ठिजुत्तं. किं तं? कुसलञ्च विञ्ञाणं कम्मस्सकताञाणादि च सम्मादस्सनं. तत्थ कुसलविञ्ञाणेन ञाणुप्पादेपि अत्तनो सुचरितानुस्सरणपरगुणपसंसासरणगमनानं सङ्गहो, कम्मस्सकताञाणेन कम्मपथसम्मादिट्ठियाति. दानादिसम्पयुत्तं पन ञाणं दानादीस्वेव अन्तोगधन्ति वेदितब्बं. ‘‘एवमिमं धम्मं सुत्वा तत्थ वुत्तनयेन पटिपज्जन्तो लोकियलोकुत्तरगुणविसेसं अधिगमिस्सामि, बहुस्सुतो वा हुत्वा परे धम्मदेसनाय अनुग्गण्हिस्सामी’’ति एवं अत्तनो, परेसं वा विमुत्तायतनसीसेन सद्धम्मं सुणन्तस्स पवत्ता सवनमयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. निरवज्जविज्जायतनादिसवनचेतनापि एत्थेव सङ्गय्हति. पूजारहे, गरुट्ठानिये, महल्लके च दिस्वा आसना वुट्ठहन्तस्स पत्तचीवरपटिग्गहणमग्गदानअभिवादनअञ्जलिकम्मकरणआसनपुप्फगन्धादिअभिहारं करोन्तस्स च पवत्ता बहुमानचेतना अपचितिसहगतपुञ्ञकिरियवत्थु नाम. वेय्यावच्चापचायनानञ्हि अयं विसेसो – वयसा, गुणेन च जेट्ठानं, गिलानानञ्च तंतंकिच्चकरणं वेय्यावच्चं, सामीचिकिरिया अपचायनन्ति.

२२-३. एवं अट्ठकथाय आगतनयेन दसपुञ्ञकिरियवत्थूनि दस्सेत्वा इदानि सुत्ते आगतनयेन दानं सीलं भावनाति तीणियेव दस्सेतुं तेसु इतरेसम्पि सङ्गहं दीपेन्तो आह ‘‘गच्छन्ति सङ्गह’’न्तिआदि. तत्थ पत्तिदानानुमोदना दाने सङ्गहं गच्छन्ति तंसभावत्ता. दानम्पि हि इस्सामच्छेरानं पटिपक्खं, एतेपि, तस्मा समानपटिपक्खताय दानेन सह एकलक्खणत्ता एते दानमयपुञ्ञकिरियवत्थुम्हि सङ्गहं गच्छन्ति. वेय्यावच्चापचायना सीलमये पुञ्ञे सङ्गहं गच्छन्ति चारित्तसीलसभावत्ता. देसनासवनदिट्ठिउजुका पन कुसलधम्मासेवनतो भावनतो भावनामये सङ्गहं गच्छन्ति. केचि पन ‘‘देसेन्तो, सुणन्तो च देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा लक्खणं पटिविज्झ देसेति, सुणाति च, तानि च देसनासवनानि पटिवेधमेव आहरन्तीति देसनासवनं भावनामये सङ्गहं गच्छती’’ति वदन्ति. धम्मदानभावतो ‘‘देसना दानमये सङ्गहं गच्छती’’तिपि सक्का वत्तुं. तथा दिट्ठिजुकम्मं सब्बत्थापि सब्बेसं नियमनलक्खणत्ताति. दानादीसु हि यं किञ्चि ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्ताय सम्मादिट्ठियाव विसोधितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति. एवञ्च कत्वा दीघनिकायट्ठकथायं ‘‘दिट्ठिजुकम्मं पन सब्बेसं नियमनलक्खण’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) वुत्तं. महासंघिया पन अभयगिरिवासिनो च दिट्ठिजुकम्मं विसुं पुञ्ञकिरियभावेन न गण्हन्ति. तथा हि ते दानं सीलं भावना संसुति देसनानुस्सतिमोदनं वेय्यावच्चपूजासरणप्पत्तिपसंसा चाति अत्तना कतपुञ्ञानुस्सरणं बुद्धादीसु सरणगमनं परगुणपसंसाति इमानि तीणि पक्खिपित्वा दिट्ठिजुकम्मं अग्गहेत्वा द्वादस पुञ्ञकिरियवत्थूनि पञ्ञापेन्ति. पुन तीणेवाति पठमं दसापि समाना पुन सङ्खेपतो तीणेव सम्भोन्ति.

२४. इदानि परेहि निद्दिसियमानानं पुञ्ञानुस्सरणादीनं अत्तना निद्दिट्ठेस्वेव समोधानं दस्सेतुं ‘‘सब्बानुस्सतिपुञ्ञञ्चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बस्सेव अत्तना कतसुचरितस्स अनुस्सरणं सब्बानुस्सतिपुञ्ञं नाम. पसंसाति परेहि कताय पुञ्ञकिरियाय, सम्मापटिपत्तिया च विप्पसन्नचित्तेन पसंसनं, सन्तुस्सनन्ति अत्थो. सरणत्तयन्ति एत्थ सरन्ति हिंसन्तीति सरणानि, बुद्धादीनि तीणि रतनानि. तानि हि सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुग्गतिपरिक्किलेसं हिंसन्ति विनासेन्ति. तयो अवयवा अस्साति तयं, तीहि अवयवेहि युत्तसमुदायस्सेतं अधिवचनं, सरणानं तयं सरणत्तयं, तीणि सरणानीति वुत्तं होति. न हि अवयवविनिमुत्तो समुदायो नाम कोचि अत्थीति. इध पन सरणत्तयग्गहणेन उपचारतो, उत्तरपदलोपतो वा सरणगमनं अधिप्पेतं. न हि सरणत्तयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम होति. अत्थतो पनेतं ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो संघो’’तिआदिना बुद्धादीसु पसादपटिलाभवसेन पवत्ता चेतना दिट्ठिजुकम्मस्मिं सङ्गहं यन्ति तंवसेनेव तेसं इज्झतो. न हि विपरीतदिट्ठिकस्स इमानि तीणि सम्भवन्ति, तस्मा ते एकन्तेन दिट्ठिजुकम्मपुञ्ञकिरियवत्थुस्मिं सङ्गहं गच्छन्ति, न विसुं पुञ्ञकिरियभावेन गहेतब्बाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘नत्थि संसयो’’ति. दिट्ठिजुकम्मस्स भावनामयसङ्गहेपि सङ्खेपनयेन भावनामये सङ्गय्हन्ति, वित्थारनयेन पन ‘‘कत्थ नु खो’’ति संसयो सियाति इमेसं भावनामयसङ्गहो न वुत्तो. दिट्ठिजुकम्मस्स वा सब्बेसं महप्फलभावनियामकत्तेन मूलभूतत्ता तस्स पधानभावं दस्सेतुं विसुं तत्थ सङ्गय्हन्तीति वुत्तं. अपरे पन ‘‘सङ्गण्हन्तो सङ्गण्हाति, गण्हन्तो ‘मुञ्चती’ति वचनतो सरणगमनस्स सीलसमादाने विय गहणं सम्भवतीति सीलमये सङ्गय्हती’’ति वदन्ति. ‘‘सरणगमनं पणिपातभावतो अपचितिसहगते सङ्गय्हती’’ति केचि.

२५. इदानि यथावुत्तपुञ्ञकिरियवत्थूनं पुरिमपच्छिमभागवसेन पवत्तमानापि चेतना तत्थ तत्थेव सङ्गहं गच्छन्तीति दस्सेतुं ‘‘पुरिमा मुञ्चना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पुरिमाति दानत्थाय देय्यधम्मं धम्मेन समेन उप्पादेन्तस्स, उप्पन्नं ‘‘परिच्चजिस्सामी’’ति चिन्तेन्तस्स, दक्खिणेय्यं परियेसन्तस्स च याव वत्थुनो पटिग्गाहकस्स हत्थे विस्सज्जनं, परिणामनं वा, ताव पवत्ता पुब्बभागचेतना. पटिग्गाहकस्स पन हत्थे विस्सज्जनचेतना, परिणामनचेतना वा मुञ्चनचेतना नाम. सायेव निग्गहीतलोपेन ‘‘मुचना’’ति वुत्ता. ‘‘मुञ्चना’’इतियेव वा पाठो. पराति अत्तना विस्सट्ठवत्थुम्हि आलयं अकत्वा ‘‘साधु सुट्ठु अग्गं दानं मे दिन्न’’न्ति सोमनस्सचित्तेन पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्ना अपरभागचेतना. तिस्सोपि चेतनाति इति अयञ्च पुरिमा चेतना, अयञ्च मुञ्चनचेतना, अयञ्च अपरचेतनाति तिस्सोपि चेतना एकतो हुत्वा दानमयं पुञ्ञं होति, दानमयपुञ्ञकिरियवत्थु नाम होतीति अत्थो. ‘‘पुञ्ञ’’न्ति पदं अपेक्खित्वा ‘‘होती’’ति एकवचननिद्देसो. इदानि यथावुत्तमत्थं सेसेसुपि अतिदिसन्तो आह ‘‘एवं सेसेसु दीपये’’ति. सेसेसूति सीलादीसु पुञ्ञकिरियवत्थूसु एवं यथावुत्तनयेन ‘‘सीलं ‘रक्खिस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स, ‘पब्बजिस्सामी’ति विहारं गच्छन्तस्स पवत्ता पुरिमचेतना, सीलं समादियन्तस्स, पब्बजन्तस्स, सीलं परिपूरेन्तस्स उप्पन्ना मज्झिमचेतना, ‘पूरितं मे’ति पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्ना अपरचेतनाति एवं तिस्सोपि चेतना एकतो हुत्वा सीलमयपुञ्ञकिरियवत्थु नामा’’तिआदिना दीपये, पकासेय्याति अत्थो. ननु च अत्तना कतपुञ्ञानुस्सरणचेतना दिट्ठिजुकम्मसङ्गहिता, अयञ्च अपरचेतना सायेवाति कथमस्सा तत्थ सङ्गहोति? नायं दोसो, विसयभेदेन उभिन्नम्पि विसेससब्भावतो. पुञ्ञानुस्सरणञ्हि अत्तना कतपुञ्ञविसयमेव. अयं पन तब्बत्थुविसयाति पाकटोयेव द्विन्नं विसेसोति.

एत्तावता च यं वुत्तं ‘‘दसपुञ्ञकिरियवत्थुवसेनेव पवत्तती’’ति, तत्थ दसपुञ्ञकिरियवत्थूनि सरूपतो, सङ्गहतो च निद्दिसित्वा इदानि तथापवत्तमानस्स चस्स पाटेक्कं पवत्ताकारविसयं दस्सेतुं ‘‘इदानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अयन्ति वक्खमाननिदस्सनं. दातब्बो धम्मो देय्यधम्मो, अन्नादिदसविधं वत्थु. वुत्तञ्हि –

‘‘अन्नं पानं वत्थं यानं, मालागन्धविलेपनं;

सेय्यावसथपदीपेय्यं, दानवत्थू दसाविमे’’ति.

पटिग्गाहको आदि येसं देसकालमित्तादीनं ते पटिग्गाहकादयो, देय्यधम्मस्स, पटिग्गाहकादीनञ्च सम्पत्ति सम्पन्नता देय्यधम्मपटिग्गाहकादिसम्पत्ति. तत्थ देय्यधम्मस्स पणीतमनापभावो धम्मेन समेन उप्पन्नभावो देय्यधम्मसम्पत्ति. पटिग्गाहकानं अग्गदक्खिणेय्यभावो पटिग्गाहकसम्पत्ति. दुल्लभअन्नपानादिको देसो देससम्पत्ति. तादिसोव कालो कालसम्पत्ति. दुल्लभअन्नपानादिके हि देसे, काले वा दिन्नं अज्झासयस्स बलवताय महप्फलं, सोमनस्सहेतुकञ्च होति, तस्मा ते दानस्स सम्पत्तिवसेन वुत्ता. मित्तसम्पत्ति पन कल्याणमित्तभावो. कल्याणमित्तञ्हि निस्साय दानादीसु चित्तं ओदग्यप्पत्तं होति. परिचारिकसम्पत्ति पन अनाणत्तियापि तंतंकिच्चसम्पादने अप्पमत्तस्स परिचारिकजनस्स पटिलाभो. अञ्ञं वा सोमनस्सहेतुन्ति सद्धाबहुलताविसुद्धिदिट्ठितादिभेदं अञ्ञं सोमनस्सकारणं वा. आगम्माति उपागम्म, पटिच्चाति अत्थो. हट्ठपहट्ठोति सोमनस्सवसेन हट्ठो चेव पहट्ठो च. उभयेनपि अधिकसोमनस्सं वुत्तं. अत्थि…पे… पवत्तन्ति ‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठं, अत्थि हुतं, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, अत्थि अयं लोको, अत्थि परो लोको, अत्थि माता, अत्थि पिता, अत्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना, ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरन्ती’’ति (म. नि. १.४४१) एवं पवत्तं दसविधं सम्मादिट्ठिवत्थुवसेन चेव धम्मविचयसम्बोज्झङ्गट्ठानियादीनं वसेन च पवत्तं. आदि-सद्देन हि न केवलं नवन्नंयेव सम्मादिट्ठिवत्थूनं गहणं, अथ खो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गट्ठानियानम्पि सङ्गहो. सम्मा ञायेन पवत्ता दिट्ठि, पसत्था वा दिट्ठीति सम्मादिट्ठि, तं. पुरक्खत्वाति पुब्बङ्गमं कत्वा. तञ्च खो सहजातपुब्बङ्गमवसेन ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’तिआदीसु (ध. प. १-२) विय सम्पयोगस्स अधिप्पेतत्ता.

अनुस्साहितोति लोभमच्छरियादिवसेन पुञ्ञकिरियाय सङ्कोचं अनापज्जनतो अत्तना, परेन वा केनचि अनुस्साहितो हुत्वा. सभावतो हि पुञ्ञप्पवत्तिदस्सनमिदं. परेहीति पन परपाकटुस्साहदस्सनवसेन वुत्तं. पठमन्ति देसनाक्कमेन, इध निद्दिट्ठक्कमेन वा पठमं. महाकुसलचित्तन्ति सोमनस्ससहगततादिअङ्गपारिपूरिया महन्तं कुसलचित्तं. अथ वा पच्छिमभविकबोधिसत्तानं पटिसन्धिआकड्ढनतो महन्तं पूजितं कुसलचित्तन्ति महाकुसलचित्तं. सब्बेसम्पि हि सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं पटिसन्धि मेत्तापुब्बङ्गमस्स तिहेतुकसोमनस्समयस्स असङ्खारिकचित्तस्स विपाकोति वुत्तं. एत्थ ‘‘देय्यधम्म…पे… हट्ठपहट्ठो’’ति एत्तावता इमस्स सोमनस्ससहगतभावमाह, ‘‘सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा’’ति ञाणसम्पयुत्तभावं, ‘‘अनुस्साहितो’’ति पन इमिना असङ्खारिकभावन्ति दट्ठब्बं.

वुत्तनयेनेवाति ‘‘देय्यधम्मपटिग्गाहकादिसम्पत्तिं, अञ्ञं वा सोमनस्सकारणं आगम्मा’’ति एवं वुत्तनयेन. उस्साहितोति देय्यधम्मे सापेक्खादिताय, सीलसम्पदादीसु अनधिमुत्ततादीहि च पुञ्ञकिरियाय सङ्कोचापज्जनतो अत्तना, परेन वा केनचि उस्साहितो. परेहीति पन वुत्तनयमेव. करोति दानादीनि पुञ्ञानीति सम्बन्धो. तमेवाति सोमनस्ससहगतादिना तंसदिसताय वुत्तं. होति हि तंसदिसेपि तंवोहारो यथा च ‘‘सायेव तित्तिरी, तानियेव ओसधानी’’ति. एत्थ पन ‘‘उस्साहितो’’ति इमिना ससङ्खारिकतं दस्सेति. सेसं वुत्तनयमेव. इमस्मिं पनत्थेति इमस्मिं ससङ्खारिकसद्दाभिधेय्ये, उस्साहितब्बचित्तसङ्खाते अत्थे तंविसयेति अत्थो. पुब्बप्पयोगस्साति पुञ्ञकिरियाय सङ्कोचे जायमाने ततो विवेचेत्वा समुस्साहनवसेन पवत्तस्स चित्तप्पयोगस्स. पुब्ब-ग्गहणं पनेत्थ तथापवत्तपुब्बाभिसङ्खारवसेन सो पयोगो होतीति कत्वा वुत्तं, न तस्स पुब्बकालिकतायाति वुत्तोवायमत्थो.

पटिपत्तिदस्सनेनाति भिक्खू दिस्वा देय्यधम्मपरिच्चजनवन्दनादिपटिपत्तिदस्सनेन. बलन्ति अनन्तीति बाला, अस्सासितपस्सासितमत्तेनेव जीवन्ति, न पञ्ञाजीवितेनाति अधिप्पायो. बालायेव बालका. ते पन इध ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्ताय सम्मादिट्ठिया अभावेन असञ्जातबुद्धिनो दारका. पाकटवसेन चेत्थ बालक-ग्गहणं. सहसा करणादिकाले पन इतरेसम्पि ञाणविप्पयुत्तं होतीति. सोमनस्सं जातं एतेसन्ति सोमनस्सजाता, जातसोमनस्साति अत्थो. सहसाति सीघं सीघं दातुकामताय उप्पत्तिसमकालमेव.

एत्थ च ‘‘पटिपत्तिदस्सनेना’’ति इमिना परेसं पयोगाभावमाह, ‘‘जातपरिचया’’ति अत्तनो पयोगाभावं. उभयेनापि इमस्स असङ्खारिकभावं दीपेति. ‘‘बालका, सहसा’’ति च इमेहि ञाणविप्पयुत्तभावमाह, ‘‘भिक्खू…पे… जाता’’ति सोमनस्ससहगतभावं. अथ वा ‘‘पटिपत्ति…पे… परिचया’’ति इमिना असङ्खारिकभावस्स ‘‘बालका भिक्खू…पे… जाता’’ति च इमेहि ञाणविप्पयुत्तसोमनस्ससहगतभावस्स च दीपितत्ता ‘‘सहसा’’ति वचनेन यथावुत्तमेव ञाणविप्पयुत्तअसङ्खारिकभावं पकासेति. एवं सति पटिलोमतो सोमनस्ससहगतादिभावो दस्सितो होति. अनुलोमतो पन ‘‘सोमनस्सजाता’’ति इमिना सोमनस्ससहगतभावं, सहसा-ग्गहणेन ञाणविप्पयुत्तासङ्खारिकभावं दीपेति. ‘‘पटिपत्ति…पे… दिस्वा’’ति एत्तावता पन सोमनस्ससहगतादिभावस्स कारणं वुत्तन्ति. तेति ते ञातका, ते बालकाति वा अत्थो. ‘‘सोमनस्सहेतूनं अभावं आगम्मा’’ति इदं निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. मज्झत्तारम्मणं तथारूपे चेतोभिसङ्खारादयोपि हि उपेक्खासहगतताय कारणमेवाति. चित्तस्स सोमनस्साभावे पुग्गलस्सपि सोमनस्सरहितता होतीति ‘‘चतूसुपि…पे… होन्ती’’ति पुग्गलाधिट्ठानं कत्वा वुत्तं, सोमनस्सरहिता होन्ति पुञ्ञं करोन्ताति अधिप्पायो. ‘‘एव’’न्तिआदि निगमनं.

इमेसु पन अट्ठसु विञ्ञाणेसु सोमनस्ससहगततो उपेक्खासहगतं बलवतरं, ञाणविप्पयुत्ततो ञाणसम्पयुत्तं, ससङ्खारिकतो असङ्खारिकं सदिसं बलवतरं. विसदिसं पन वेदनाञाणप्पयोगवसेन बलवं, दुब्बलञ्च होति. सोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकतो हि उपेक्खासहगततिहेतुकससङ्खारिकं बलवतरं, उपेक्खासहगतदुहेतुकअसङ्खारिकतो सोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकं बलवतरं. इति चतुत्थचित्ततो ततियचित्तं बलवतरं, ततो अट्ठमचित्तं, ततो सत्तमचित्तं, ततो दुतियचित्तं, ततो पठमचित्तं, ततो छट्ठचित्तं, ततो पञ्चमचित्तन्ति एवमिमेसं बलवबलवतरभावो वेदितब्बो.

२६. एवं पाळियं आगतनयेन वेदनाञाणप्पयोगभेदतो अट्ठविधतं निद्दिसित्वा इदानि अट्ठकथायं आगतपुञ्ञकिरियादीनं वसेनपि पभेदं दस्सेतुं ‘‘दस पुञ्ञक्रियादीन’’न्तिआदि वुत्तं. आदि-सद्देन छन्नं आरम्मणानं, चतुन्नं अधिपतीनं, तिण्णं कम्मानं, हीनादिभेदस्स च सङ्गहो दट्ठब्बो. तेनेवाहु –

‘‘कमेन पुञ्ञवत्थूहि, गोचराधिपतीहि च;

कम्महीनादितो चापि, गणेय्य नयकोविदो’’ति.

२७. इदानि तथापवत्तमानस्स तस्स यो यो तेसं तेसं वसेन लब्भमानो गणनपरिच्छेदो, तं सम्पिण्डित्वा दस्सेतुं ‘‘सत्तरस सहस्सानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थेवं गणना वेदितब्बा – इमानि ताव अट्ठ विञ्ञाणानि दसन्नं पुञ्ञकिरियवत्थूनं वसेन पवत्तनतो पच्चेकं दस दसाति कत्वा असीति चित्तानि होन्ति, तानि च छसु आरम्मणेसु पवत्तनतो छग्गुणितानि सासीतिकानि चत्तारि सतानि होन्ति, तानि चतुन्नं अधिपतीनं सहयोगवसेन चतुग्गुणितानि सहस्सं, वीसाधिकानि च नव सतानि होन्ति, तानि च कायवचीमनोसङ्खातानं तिण्णं कम्मानं वसेन तिगुणितानि ससट्ठिसत्तसताधिकानि पञ्च सहस्सानि होन्ति, तानि च हीनमज्झिमपणीतभेदतो तिगुणितानि सासीतिकद्विसताधिकानि सत्तरस सहस्सानि होन्तीति. ननु च ञाणविप्पयुत्तचित्तानं वीमंसाधिपतिसहयोगाभावतो अधिपतिवसेन सहस्सं, सासीतिकानि च छ सतानि होन्तीति तानि कम्मादीनं वसेन सम्पिण्डितानि वीससताधिकानि पन्नरस सहस्सानि भवन्तीति? सच्चमेतं, सोतपतितवसेन पन तं अनादियित्वा अधिपतिगणना गहिताति न तस्स वसेन गणनहानि कताति दट्ठब्बं.

ननु च ‘‘सविपाकं कुसल’’न्ति वुत्तं, तं पन कथं, कुहिं, किं फलतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘तं पना’’तिआदि. यस्मा तिहेतुकं कुसलं तिहेतुकं वा दुहेतुकं वा पटिसन्धिं देति, नाहेतुकं पटिसन्धिं देति. यदा च तिहेतुकं पटिसन्धिं जनेति, तदा पवत्ते सोळस विपाकानि अभिनिप्फादेति. यदा द्विहेतुकं, तदा द्वादस. दुहेतुकं पन दुहेतुकमहेतुकञ्च पटिसन्धिं जनेति, न तिहेतुकं. यदा च दुहेतुकं जनेति, तदा पवत्तियं द्वादस. यदा अहेतुकं, तदा अट्ठ. ये पन आगमनतो विपाकस्स सङ्खारभेदमिच्छन्ति, तेसं मतेन तिहेतुकं द्वादस, दस वा विपच्चति, दुहेतुकं दस, अट्ठ वा, तस्मा वुत्तं ‘‘यथानुरूप’’न्ति. नानाविधसम्पत्तिट्ठानभावतो सोभना, गन्तब्बतो गति चाति सुगति, कामावचरभवोव सुगति कामावचरसुगति. तस्सं कामावचरसुगतियं. भवभोगसम्पत्तिन्ति एत्थ च भवतीति भवो, उपपत्तिभवसङ्खातानं विपाकक्खन्धकटत्तारूपानमेतं गहणं, भुञ्जितब्बतो भोगो, पवत्तियं पटिलभितब्बसम्पत्ति, भवोति वा पटिसन्धि, भोगो सेसविपाककटत्तारूपेहि सह पवत्तियं पटिलभितब्बा सम्पत्ति, भवो च भोगो च भवभोगो, तेयेव सम्पन्नभावतो सम्पत्ति, तेसं वा सम्पत्ति भवभोगसम्पत्ति, तं अभिनिप्फादेति, जनकवसेन च उपनिस्सयवसेन च साधेतीति अत्थो. एत्थ च भवभोगसम्पत्तीनं निरवसेसतो लब्भमानट्ठानं सन्धाय ‘‘कामावचरसुगतिय’’न्ति वुत्तं. सहेतुकविपाकवज्जं पन पवत्तिविपाककटत्तारूपसभावं भवसम्पत्तिं, एकच्चभोगसम्पत्तिञ्च, भोगसम्पदमेव वा अविसेसेन सुगतियं दुग्गतियम्पि अभिनिप्फादेतियेव. नागसुपण्णादीनम्पि हिस्स देवसम्पत्तिसदिसं मनुञ्ञं भोगजातं, तब्बिसयानि च विपाकचित्तानि, सुवण्णतासुस्सरतादि च तं सब्बं कामावचरकुसलस्सेव फलं. न हि अकुसलस्स इट्ठफलं अत्थि. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं अकुसलस्स इट्ठो कन्तो विपाको संविज्जती’’ति.

कामावचरकुसलवण्णना निट्ठिता.

रूपावचरकुसलवण्णना

इदानि यस्मा कामावचरकुसलानन्तरं उद्दिट्ठस्स रूपावचरकुसलस्स निद्देसावकासो अनुप्पत्तो, तस्मा तं दस्सनत्थं ‘‘इतरेसू’’तिआदि आरद्धं. तत्थ इतरेसूति यथावुत्तकामावचरकुसलतो इतरेसु, रूपावचरादीसूति अत्थो. सवत्थुकतो एकविधं एकन्तेन वत्थुसन्निस्सितत्ता. न हि अरूपधातुयं रूपावचरधम्मा लब्भन्ति रूपविरागभावनाय निब्बत्तत्ता पुन रूपावचरज्झानसमापत्तिया अभावतो.

हीनमज्झिमपणीतभेदतोति एत्थ पुब्बे विय अधिपतीनं हीनादिभावेहि झानस्स हीनादिभावो योजेतब्बो. अथ वा पटिलद्धमत्तमनासेवितं हीनं परिदुब्बलभावतो, नातिसुभावितं अपरिपुण्णवसिभावं मज्झिमं, अतिविय सुभावितं पन सब्बसो परिपुण्णवसिभावं पणीतं. तथा उळारपुञ्ञफलकामतावसेन पवत्तितं हीनं, लोकियाभिञ्ञत्थाय पवत्तितं मज्झिमं, विवेककामताय अरियभावे ठितेन पवत्तितं पणीतं. अत्तहिताय वा पवत्तितं हीनं, केवलं अलोभज्झासयेन पवत्तितं मज्झिमं, परहिताय पवत्तितं पणीतं. वट्टज्झासयेन वा पवत्तितं हीनं, विवेकज्झासयेन पवत्तितं मज्झिमं, विवट्टज्झासयेन लोकुत्तरपादकत्थं पवत्तितं पणीतं.

पटिपदादिभेदतोति दुक्खपटिपदादन्धाभिञ्ञादीनं पटिपदाभिञ्ञानं भेदेन. पटिपदावचनेनेव वा तदविनाभावतो अभिञ्ञापि लब्भति. तथा हेत्थ पटिपदाचतुक्कन्ति वोहरन्तीति आदि-सद्देन अधिपतिआदीनं सङ्गहो दट्ठब्बो, तस्मा पटिपदादिभेदतोति पटिपदाभेदतो, अधिपतिभेदतो, आरम्मणभेदतो, हानभागियादिभेदतोति अत्थो. तत्थ पटिपदाभेदतो ताव दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञं, सुखपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, सुखपटिपदं खिप्पाभिञ्ञन्ति एवं चतुब्बिधं होति. तत्थ दुक्खा पटिपदा अस्साति दुक्खपटिपदं. दन्धा अभिञ्ञा अस्साति दन्धाभिञ्ञं. एस नयो ‘‘दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञ’’न्तिआदीसुपि.

तत्थ अप्पहीननीवरणस्स, अविक्खम्भितझाननिकन्तिकस्स च ञाणकिच्चस्स अपरिब्यत्तताय परिनिट्ठितसकलपुब्बकिच्चस्स ‘‘पथवी पथवी’’ति वा ‘‘आपो आपो’’ति वा एवं पवत्तपठमसमन्नाहारतो पट्ठाय याव तस्स तस्स झानस्स उपचारुप्पत्तिया नीवरणप्पहानं, निकन्तिविक्खम्भनञ्च होति, ताव पवत्ता पुब्बभागभावना पटिपदा नाम ‘‘पटिपज्जति झानं एताया’’ति कत्वा. पहीननीवरणस्स, पन विक्खम्भितझाननिकन्तिकस्स च ञाणकिच्चस्स परिब्यत्तभावतो उपचारज्झानं आदिं कत्वा याव अप्पनाय उप्पत्ति, ताव पवत्ता पञ्ञा पुब्बभागपञ्ञाय विसिट्ठभावतो अभिञ्ञा नाम, तस्मा यो आदितो किलेसे झाननिकन्तिञ्च विक्खम्भेन्तो दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो विक्खम्भेति, विक्खम्भितकिलेसझाननिकन्ति च अप्पनापरिवासं वसन्तो चिरेन अङ्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दुक्खपटिपदं, दन्धाभिञ्ञञ्च झानं होति. यो पन ससङ्खारेन किलेसादिके विक्खम्भेत्वा न चिरेन अङ्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दुक्खपटिपदं, खिप्पाभिञ्ञञ्च. यो किलेसादिके विक्खम्भेन्तो सुखेन अकिलमन्तो विक्खम्भेति, अप्पनापरिवासं पन चिरायति, तस्स सुखपटिपदं, दन्धाभिञ्ञं. यो पन सुखेनेव किलेसादिके विक्खम्भेत्वा सीघमेव अप्पनं पापुणाति, तस्स सुखपटिपदं, खिप्पाभिञ्ञन्ति वेदितब्बं.

सो पनायं पटिपदाभिञ्ञानं भेदो किलेसिन्द्रियाधिकारवसेन वेदितब्बो. यस्स हि रागादयो किलेसा तिब्बा होन्ति, सद्धापञ्चमकानि च इन्द्रियानि मुदूनि. यो च समथविपस्सनासु अकताधिकारो, तस्स पवत्तझानं दुक्खपटिपदं, दन्धाभिञ्ञञ्च होति. तस्स हि किलेससमुदाचारतिब्बताय नीवरणविक्खम्भनस्स किच्छेन कसिरेन समिज्झनतो पटिपदा दुक्खा असुखा, तस्सेव सद्धादीनं इन्द्रियानं मुदुताय अभिञ्ञापि दन्धा मन्दा असीघप्पवत्तिनी होति. भवन्तरे वा समथे अकताधिकारत्ता पटिपदा दुक्खा, विपस्सनाय अकताधिकारत्ता अभिञ्ञापि दन्धा. यो पन वुत्तविपरीतो होति, तस्स किलेसानं अतिब्बसमुदाचारताय, इन्द्रियानञ्च तिखीणताय समथविपस्सनासु कताधिकारताय यथाक्कमं सुखपटिपदा, खिप्पाभिञ्ञा च होति. भवन्तरे कतपरिचयस्स हि यथा पगुणं कत्वा विस्सट्ठगन्थो अप्पमत्तकेन पयोगेन सुप्पवत्ति वाचुग्गतो च होति, एवं भावना अप्पकसिरेनेव इज्झतीति. स्वायं अकतो, कतो च अधिकारो समथनिस्सितो पटिपदायं वुत्तो समाधिप्पधानत्ता पटिपदाय. विपस्सनानिस्सितो अभिञ्ञाय ञाणप्पधानत्ता अप्पनायाति दट्ठब्बं.

यो पन तिब्बकिलेसो तिक्खिन्द्रियो विपस्सनायमेव वा कताधिकारो होति, तस्स वुत्तनयेन दुक्खा पटिपदा, खिप्पा पन अभिञ्ञा होति, तब्बिपरीतस्स सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञाति. तस्मा किलेसानं तिब्बमन्दभावतो, इन्द्रियानं तिखिणमुदुभावतो, पुब्बपरिचयस्स च सम्भवासम्भववसेनाति एवं किलेसिन्द्रियाधिकारवसेन इमासं भेदो वेदितब्बो.

अपिच यानि परतो सप्पायासप्पायानि, पलिबोधुपच्छेदादीनि पुब्बकिच्चानि, अप्पनाकोसल्लानि च आगमिस्सन्ति, तेसु यो उपचाराधिगमतो पुब्बे, पच्छा च असप्पायसेवी होति, तस्स दुक्खा पटिपदा, दन्धा च अभिञ्ञा होति. उभयत्थ सप्पायसेविनो सुखा पटिपदा, खिप्पा च अभिञ्ञा. यो पन ततो पुब्बभागे असप्पायं सेवित्वा अपरभागे सप्पायसेवी होति, तस्स दुक्खा पटिपदा, खिप्पा अभिञ्ञा. तब्बिपरीतस्स सुखा पटिपदा, दन्धा अभिञ्ञा च वेदितब्बा.

तथा पलिबोधुपच्छेदादिपुब्बकिच्चं असम्पादेत्वा भावनमनुयुञ्जन्तस्स सपरिपन्थताय दुक्खा पटिपदा, विपरियायेन अपरिपन्थताय सुखा. अप्पनाकोसल्लानि असम्पादेन्तस्स ञाणस्स अविसदताय दन्धा अभिञ्ञा होति, सम्पादेन्तस्स विपरियायतो खिप्पा अभिञ्ञाति. किञ्च – तण्हाविज्जातिभवनवसेन एतासं भेदो वेदितब्बो. तण्हाभिभूतस्स हि दुक्खा पटिपदा होति तस्सा समाधिस्स उजुपटिपक्खत्ता समथपटिपदाय परिपन्थकभावतो, अनभिभूतस्स तदभावतो सुखा. अविज्जाभिभूतस्स च तस्सा पञ्ञाय उजुपटिपक्खभावतो दन्धा अभिञ्ञा, इतरस्स खिप्पा अभिञ्ञाति. सो पनायं पटिपदाभेदो केवलं समथभावनावसेन पटिलद्धज्झानस्स, मग्गाधिगमवसेन पटिलद्धज्झानस्स पन नत्थि दुक्खपटिपदादिभेदो. केचि पन मग्गवसेनेव तस्स पटिपदादिभेदं वण्णेन्ति ‘‘मग्गस्स हि दुक्खपटिपदादिभावे तस्मिं दुक्खपटिपदादिक’’न्ति.

अधिपतिभेदादीसु पन छन्दाधिपतेय्यं चित्ताधिपतेय्यं वीरियाधिपतेय्यं वीमंसाधिपतेय्यन्ति एवं अधिपतिभेदतो, परित्तं परित्तारम्मणं, परित्तं अप्पमाणारम्मणं, अप्पमाणं परित्तारम्मणं, अप्पमाणं अप्पमाणारम्मणन्ति एवं आरम्मणभेदतो, हानभागियं ठितिभागियं विसेसभागियं निब्बेधभागियन्ति एवं हानभागियादिभेदतो च चतुब्बिधता वेदितब्बा. तत्थ ‘‘छन्दवतो चे झानं निब्बत्तिस्सति, मय्हम्पि निब्बत्तिस्सती’’ति एवं छन्दं धुरं कत्वा उप्पन्नं छन्दाधिपतेय्यं. एस नयो ‘‘चित्ताधिपतेय्या’’दीसुपि. अप्पगुणं पन उपरिझानस्स पच्चयो भवितुं असक्कोन्तं परित्तं, सुप्पसरावमत्तेसु अवड्ढितारम्मणेसु निब्बत्तं परित्तारम्मणं. वुत्तपटिपक्खतो पन यथाक्कमं अप्पमाणारम्मणादीनि वेदितब्बानि. हानभागियादिविसेसं सयमेव वक्खति.

झानङ्गयोगभेदतोति कत्थचि पञ्च झानङ्गानि, कत्थचि चत्तारि, कत्थचि तीणि, कत्थचि द्वे, कत्थचि अपरानि द्वेति एवं झानङ्गानं सम्पयोगभेदतो. ननु चेत्थ कामावचरकुसले विय सङ्खारभेदो कस्मा न गहितो. इदम्पि हि केवलं समथानुयोगवसेन पटिलद्धं ससङ्खारं, मग्गाधिगमवसेन पटिलद्धमसङ्खारं, तस्मा ‘‘झानङ्गसङ्खारयोगभेदतो दसविध’’न्ति वत्तब्बन्ति? नयिदमेवं, मग्गाधिगमवसेन सत्तितो पटिलद्धस्सापि अपरभागे परिकम्मवसेनेव उप्पज्जनतो, तस्मा सब्बस्सपि झानस्स परिकम्मसङ्खातपुब्बाभिसङ्खारेन विना केवलं अधिकारवसेन अनुप्पज्जनतो ‘‘असङ्खार’’न्तिपि वत्तुं न सक्का, अधिकारेन च विना केवलं परिकम्माभिसङ्खारेनेव अनुप्पज्जनतो ‘‘ससङ्खार’’न्तिपि वत्तुं न सक्काति झानङ्गयोगभेदतो पञ्चविधता च वुत्ताति.

कामच्छन्दो ब्यापादो थिनमिद्धं उद्धच्चकुक्कुच्चं विचिकिच्छाति इमानि पञ्च नीवरणानि विप्पहीनानि एतस्साति कामच्छन्द…पे… विप्पहीनं. ‘‘अग्याहितो’’ति एत्थ आहित-सद्दस्स विय विप्पहीन-सद्दस्सेत्थ परवचनं दट्ठब्बं. कामच्छन्दादीहि वा विप्पहीनं विसंयुत्तं तेसं पहायकभावेनाति कामच्छन्द…पे… विप्पहीनं. तत्थ कामेतीति कामो, छन्दनट्ठेन छन्दो चाति कामच्छन्दो, बहलकामरागस्सेतं अधिवचनं. ब्यापादादीनमत्थं वक्खति. यस्मा कामच्छन्दादीसु अप्पहीनेसु झानं नुप्पज्जति, तस्मा तानिस्स पहानङ्गानीति वेदितब्बानि. ननु अञ्ञेपि अकुसला धम्मा इमिना झानेन पहीयन्ति, अथ कस्मा पञ्चेव पहानङ्गवसेन वुत्तानीति? विसेसेन झानन्तरायकरत्ता. कामच्छन्दवसेन हि नानाविसयपलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति. कामच्छन्दाभिभूतं वा नानाविसयसमुपब्यूळ्हाय कामधातुया पहानपटिपदं न पटिपज्जति, ब्यापादेन च आरम्मणे पटिहञ्ञमानं न समाहितं पवत्तति, थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति, उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति, विचिकिच्छाउपहतं झानाधिगमपटिपदं नारोहति ‘‘सम्मासम्बुद्धो नु खो, न नु खो, पथवी पथवी’’तिआदिना पवत्तमनसिकारेन ‘‘झानं सिया नु खो, न नु खो’’तिआदिना विचिकिच्छन्तस्स झानाधिगमपटिपदाय असंसिज्झनतो. यतो वक्खति –

‘‘भागी अस्समहं अद्धा, इमाय पटिपत्तिया;

पविवेकसुखस्साति, कत्वा उस्साहमुत्तम’’न्ति.

तस्मा समाधिआदीनं उजुविपच्चनीकभावेन विसेसेन झानाधिगमस्स अन्तरायकरणतो एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानि. होति चेत्थ –

‘‘पच्चनीका यतो पञ्च, समाधादीनमेत्थ हि;

झानन्तरायिका तस्मा, पहानङ्गे नियामिता’’ति.

एवमिदं पहानङ्गवसेन दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गवसेन दस्सेतुं ‘‘वितक्क…पे… सम्पयुत्त’’न्ति वुत्तं. तत्थ वितक्कादयो वचनत्थलक्खणादिवसेन उपरि आगमिस्सन्ति. यस्मा पन इमेसु उप्पन्नेसु झानं उप्पन्नं नाम होति, तेनस्स इमानि सम्पयोगङ्गानीति वेदितब्बानि, तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन नेमिआदिअङ्गसमुदाये रथादिवोहारो होति, एवं झानङ्गसमुदाये झानवोहारो. वुत्तम्पि हेतं विभङ्गे ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५६९). कस्मा पन अञ्ञेसुपि फस्सादीसु सम्पयुत्तधम्मेसु विज्जमानेसु इमानियेव पञ्च झानङ्गवसेन वुत्तानीति? वुच्चते – उपनिज्झानकिच्चवन्तताय, कामच्छन्दादीनं उजुपटिपक्खभावतो च. वितक्को हि आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुबन्धति. एवं झानाधिगमस्स विसेसपच्चयभूतेहि तेहि अविक्खेपाय समादहितपयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसमुट्ठाना पीति पीणनं, सुखञ्च उपब्रूहनं करोति. अथ नं ससम्पयुत्तधम्मं एतेहि अभिनिरोपनानुबन्धनपीणनउपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता समाधानकिच्चेन अत्तानं अनुवत्तापेन्ती एकत्तारम्मणे समं, सम्मा च आधियति, इन्द्रियसमतावसेन समं, पटिपक्खधम्मानं दूरीभावेन लीनुद्धच्चाभावेन सम्मा च ठपेतीति एवमेतेसमेव उपनिज्झानकिच्चं आवेणिकं. कामच्छन्दादिपटिपक्खभावेन पन सयमेव वक्खति. एवं उपनिज्झानकिच्चवन्तताय, कामच्छन्दादीनं उजुपटिपक्खभावतो च इमेयेव पञ्च झानङ्गभावेन ववत्थिताति. यथाहु –

‘‘उपनिज्झानकिच्चत्ता, कामादिपटिपक्खतो;

सन्तेसुपि च अञ्ञेसु, पञ्चेव झानसञ्ञिता’’ति.

देसनाक्कमतो, महग्गतधम्मेसु पठमं अधिगन्तब्बतो च पठमं, पठमं समापज्जितब्बन्तिपि पठमन्ति वदन्ति. तं पन न एकन्तलक्खणं झानपटिलोमादिवसेन समापज्जने असम्भवतो.

पुरिमपच्छिमचित्तेसु उप्पज्जमानस्सापि अप्पनाक्खणे अनुप्पज्जनतो वितक्को विप्पहीनो एतस्स, ततो वा एतं विप्पहीनन्ति वितक्कविप्पहीनं. भावनाय हि पहीनत्ता वितक्को झानक्खणे नुप्पज्जति. असंकिलिट्ठसभावत्ता पन उपचारभावनाय च तं पहातुं असमत्थभावतो पुरिमभागे, पच्छाभागे च अपच्चनीकचित्तप्पवत्तितो उप्पज्जतियेवाति.

ननु च ‘‘असंकिलिट्ठसभावत्ता’’ति वुत्तं, अथ कथं झानेन एस पहीयति? न हि कुसलेहि असंकिलिट्ठधम्मस्स पहानं अत्थि रागादिसंकिलिट्ठानं पापधम्मानमेतस्स उजुपटिपक्खभावतोति? वुच्चते – असंकिलिट्ठसभावस्सापि एतस्स ओळारिकताय दुब्बलभावतो झानक्खणे अनुप्पत्तिसभावापादनत्थं तत्थ निकन्तिविक्खम्भनवसेन दुतियज्झानभावना होतीति तस्सा बलेन तं झानक्खणे अनुप्पज्जन्तं निकन्तिविक्खम्भनवसेन वा विक्खम्भितं पहीनं नाम होति. यदि एवं उपचारेनपि निकन्ति विक्खम्भीयतीति तत्थपिस्स पहानं सिया, यथा पठमज्झानस्स उपचारे नीवरणानीति? नयिदमेवं, नीवरणप्पहानस्स विय वितक्कारम्मणिकनिकन्ति विक्खम्भनस्स उपचारेन सातिसयं अनिप्फज्जनतो. सातिसयञ्हि तत्थ निकन्तिप्पहानं अप्पनाय एव होति, तस्मा यदवोचुम्हा ‘‘उपचारभावनाय च तं पहातुं असमत्थभावतो’’ति, तं सुट्ठु उपपरिक्खित्वा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘विचारविप्पहीन’’न्तिआदीसुपि वुत्तनयानुसारेन अत्थो दट्ठब्बो. दुतियज्झानेयेव पहीनस्स वितक्कस्स इध अप्पवत्तिमत्तदस्सनत्थं ‘‘वितक्कविचारविप्पहीन’’न्ति वितक्क-ग्गहणं कतं. एवं ‘‘वितक्कविचारपीतिविप्पहीन’’न्तिआदीसुपि.

यथासम्भवन्ति पथवीकसिणादीसु यं यं आरम्मणं यस्स यस्स सम्भवति, तदनतिक्कमतो. कसिणानापानेसु हि पञ्चेव झानानि पवत्तन्ति, असुभकायगतासतीसु पठमज्झानं, अनुपेक्खाब्रह्मविहारेसु पञ्चमज्झानवज्जानि, उपेक्खाब्रह्मविहारे पञ्चमज्झानन्ति.

पथवीकसिणादीसूति एत्थ आदि-ग्गहणेन केवलं आपोकसिणादीनमेव, अथ खो असुभादीनम्पि अप्पनावहकम्मट्ठानानं सङ्गहोति दट्ठब्बं. एत्थ च अभिभायतनविमोक्खझानानि पवत्ताकारमत्ततो भिन्नानि, आरम्मणतो पन कसिणायतनानेव होन्तीति कसिणायतनझानेहेव तानि सङ्गहितानि. ‘‘यथासम्भवं…पे… अनेकविध’’न्ति वा वचनेन रूपावचरज्झाने सब्बोपि लब्भमानकभेदो सङ्गहितोति अभिभायतनविमोक्खझानानि विसुं न वुत्तानि, तानि पन सरूपतो एवं वेदितब्बानि.

तत्थ ञाणुत्तरस्स योगावचरस्स पथवीकसिणादिआरम्मणं अभिभवित्वा ‘‘न मेत्थ अप्पनानिब्बत्तने भारो’’ति पटिपन्नस्स निमित्तुप्पत्तितो उद्धं दुतियततियवीथियं, चतुत्थपञ्चमवीथियं वा पटिलद्धं झानं अभिभायतनं नाम. तञ्हि आरम्मणं अभिभवतीति अभिभू, योगिनो सुखविसेसानं अधिट्ठानताय, मनायतनधम्मायतनपरियापन्नताय वा आयतनन्ति अभिभायतनं, अभिभवितब्बं वा अभिभू, आलम्बणं, तं आयतनमस्साति अभिभायतनं. अथ वा आलम्बणाभिभवनतोयेव अभिभू, परिकम्मं, ञाणं वा, तं आयतनं कारणमस्साति अभिभायतनं. परिकम्मं, ञाणं वा आलम्बणं अभिभवित्वा पवत्तमानं उपचारुप्पत्तितो पञ्चमवीथिमनतिक्कमित्वा अप्पनं निब्बत्तेति. पञ्चमवीथितो परं निब्बत्तं पन अभिभवितुकामताय निब्बत्तितम्पि अभिभायतनं नाम न होति. सामञ्ञगतिया पन कसिणायतनमेव होति. इममेव हि सीघतरप्पवत्तिं सन्धाय अट्ठकथायं ‘‘तानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेती’’ति (ध. स. अट्ठ. २०४) वुत्तं. ननु च अट्ठकथायं यथारुतवसेनेव अत्थो कस्मा न गय्हति. ‘‘सह निमित्तुप्पादेनेवा’’ति (ध. स. अट्ठ. २०४) हि वुत्तत्ता निमित्तुप्पत्तिया सहुप्पन्नं झानमभिभायतनन्ति विञ्ञायतीति? नयिदमेवं, निमित्तुप्पादेन सह अप्पनाय असम्भवतो. निमित्तुप्पादोति हि इध पटिभागनिमित्तस्स उप्पत्ति तदारम्मणस्स वा उपचारज्झानस्स, किं ताव पटिभागनिमित्तुप्पत्तिया सह अप्पनाय निब्बत्ति उपचारज्झाने असति तस्सा असम्भवतो, नापि उपचारज्झानेन सह एकवीथियं निब्बत्ति तस्सा उपचारभावनापबन्धसेवितब्बभावेन तदा असम्भवतो, तस्मा नातिचिरायनप्पवत्तिदस्सनत्थं समीपिम्हि समीपकारीयूपचारेन अट्ठकथायं तथा वुत्तन्ति वेदितब्बं. यदि निमित्तुप्पत्तितो नातिचिरप्पवत्तमभिभायतनं, कथं तस्स दन्धाभिञ्ञाखिप्पाभिञ्ञाभेदो पाळियं वुत्तोति? वुच्चते – चतुत्थपञ्चमजवनवीथियं उप्पन्नं चिरकालनिब्बत्तिताय दन्धाभिञ्ञं, दुतियततियवीथियं उप्पन्नं तब्बिपरीतलक्खणताय खिप्पाभिञ्ञन्ति. केचि पन ‘‘अभिभायतनं नाम वसिभावप्पत्तमेव, नेतर’’न्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, वसिभावप्पत्तिया निमित्तुप्पत्तितो दूरतरभावेन ‘‘सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेती’’ति अट्ठकथावचनेन सह विरुज्झनतो.

अपिच वसिभावप्पत्तं झानं अभिभवनकारणनिरपेक्खं वसिभावबलेनेव सक्कच्चं समापज्जितुं न सक्काति न तं अभिभायतनं नाम होति, तस्मा अप्पत्तवसिभावा पठमुप्पन्नायेव अभिभायतनन्ति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. यदि एवं कथं ‘‘अप्पमाणं परित्तारम्मणं, अप्पमाणं अप्पमाणारम्मण’’न्ति (ध. स. २१२-२१३) अभिभायतनदेसनायं वुत्तं. वसिभावप्पत्तञ्हि झानं अप्पमाणन्ति वुच्चति. इदञ्च उप्पन्नमत्तत्ता परित्तमेवाति? नायं दोसो. पठमं अभिभायतनवसेन पटिलद्धज्झानं पच्छा वसिभावप्पत्तम्पि अभिभायतननाममेव लभतीति वसिभावप्पत्तमभिभायतनं अप्पमाणं, इतरं परित्तं.