अब्याकतवण्णना
अञ्ञमञ्ञविसिट्ठानं कुसलाकुसलानं पाकन्ति विपाकं, विपक्कभावमापन्नानमरूपधम्मानमेतमधिवचनं. यथा हि लोके सालिबीजादीनं फलानि तंसदिसानि निब्बत्तानि विपक्कानि नाम होन्ति, विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्ति, न मूलङ्कुरपत्तदण्डनळादीनि, एवं कुसलाकुसलानं फलानि अरूपधम्मभावेन, सारम्मणभावेन च तंसदिसानि विपक्कभावमापन्नानीति विपाकनिरुत्तिं लभन्ति, न पन कम्माभिनिब्बत्तापि रूपधम्मा कम्मविसदिसत्ता. विपाकमेव चित्तं विपाकचित्तं. करणमत्तं किरिया फलदानासम्भवतो. येन पन कारणेन तस्स फलदानं न सम्भवति, तं हेट्ठा वुत्तमेव. किरिया एव चित्तं किरियचित्तं. विपाकस्स कामावचरादिभावो कुसले वुत्तनयेन यथासम्भवं वेदितब्बो. अलोभादिसम्पयुत्तहेतूहि सह वत्तनतो सहेतुकं. तदभावतो अहेतुकं. निब्बत्तकहेतुवसेन सिज्झमानम्पि हेतं सम्पयुत्तहेतुवसेनेव ‘‘सहेतुकमहेतुक’’न्ति वुच्चति, इतरथा ववत्थानाभावतो.
सककुसलं वियाति अत्तनो जनकं कामावचरकुसलं विय. जनकजनितब्बसम्बन्धवसेन हि तं तं कुसलं तस्स तस्स विपाकस्स सकं नामं होति.
‘‘सककुसलं विया’’ति वुत्तत्ता पवत्ताकारआरम्मणादितो चस्स तंसदिसता आपज्जेय्याति तंनिवारणत्थमाह ‘‘यथा पना’’तिआदि. छसु आरम्मणेसूति परित्तादिअतीतादिअज्झत्तादिभेदेसु छसु रूपादिआरम्मणेसु. भवन्तरपटिसन्धानतो पटिसन्धि. अविच्छेदप्पवत्तिहेतुभावेन भवस्स अङ्गन्ति भवङ्गं. निब्बत्तितभवतो परिगञ्ञताय चुतिहेतुताय चुति. परित्तधम्मपरियापन्नेसूति कामावचरधम्मपरियापन्नेसु. कामावचरधम्मा हि किलेसविक्खम्भनादीसु असमत्थभावेन परित्तानुभावताय, ओळारिकाहि वा कामतण्हादीहि परितो गहितत्ता ‘‘परित्ता’’ति वुच्चन्ति. विपाकस्स सङ्कप्पेत्वा आरम्मणग्गहणाभावतो कम्मानुरूपमेव पवत्ततीति परित्तकम्मविपाको परित्तारम्मणेयेव पवत्तितुमरहति, न महग्गतअप्पमाणारम्मणेति वुत्तं ‘‘परित्तधम्मपरियापन्नेसू’’ति. यदि एवं महग्गतविपाकोपि महग्गतारम्मणेयेव आपज्जतीति? नापज्जति, सञ्ञायत्तारम्मणस्स समाधिप्पधानस्स कम्मस्स अप्पनापत्तस्स तादिसेनेव विपाकेन भवितब्बत्ता. वण्णलक्खणादिकञ्हि अग्गहेत्वा लोकसञ्ञानुरोधेनेव गहिते पथवादिके परिकम्मसञ्ञाय समुप्पादितं पटिभागनिमित्तसङ्खातमारम्मणं सञ्ञावसं सञ्ञायत्तं होति, तस्मा तदारम्मणस्स समाधिप्पधानस्स अप्पनापत्तस्स कम्मस्स विपाकेन समाधिप्पधानअप्पनापत्तेहि विय सञ्ञायत्तारम्मणताय निब्बिसेसेनेव भवितब्बं. परित्तविपाको पन महग्गतअप्पमाणपञ्ञत्तारम्मणकम्मनिब्बत्तोपि होति, सो परतो आगमिस्सति.
मुखनिमित्तं वियाति मुखं पटिच्च उप्पन्ननिमित्तं विय. यथा हि तं निरीहं अपरं मुखनिमित्तं उप्पादेतुं, अञ्ञं वा किञ्चि अत्तनो बलेन कातुं न सक्कोति, एवमेतम्पि विपाकुप्पादनादीसु न उस्सहति. तेनाह ‘‘निरुस्साह’’न्ति. उस्साहोति चेत्थ अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामानानुसयस्मिं सन्ताने विपाकुप्पादनसमत्थतासङ्खातो, आसेवनपच्चयभावसङ्खातो, विञ्ञत्तिजनकतासङ्खातो च ब्यापारो. सो विपाके नत्थि कम्मवेगुक्खित्तत्ता पतितं विय हुत्वा पवत्तमानस्स तस्स एकन्तेन दुब्बलभावतोति तं निरुस्साहं.
विपच्चनट्ठानन्ति विपच्चनवसेन पवत्तनट्ठानं, पटिसन्धिभवङ्गचुतितदारम्मणवसेन चतुकिच्चानमेतेसं पवत्तिओकासोति अत्थो. तत्थ चुतिभवङ्गानं अन्तराळं पटिसन्धिकिच्चानं ठानं, पटिसन्धिआवज्जनानं, तदारम्मणावज्जनानं, जवनावज्जनानं, वोट्ठब्बनावज्जनानञ्च अन्तराळं भवङ्गकिच्चानं ठानं, तदारम्मणपटिसन्धीनं, जवनपटिसन्धीनं, भवङ्गपटिसन्धीनं वा अन्तराळं चुतिकिच्चानं ठानं, जवनभवङ्गानं अन्तराळं तदारम्मणकिच्चानं ठानन्ति दट्ठब्बं. यस्मा पनेतं ठानं धम्मानं तंतंकिच्चवसेन पाकटं होति, तस्मा ठानं वेदितब्बन्ति ठानं उद्धरित्वा पाकटकिच्चवसेनेव तं पकासेतुं ‘‘इमानिही’’तिआदि वुत्तं. अथ वा किच्चम्पि किच्चवन्तानं पवत्तिट्ठानभावेन गय्हतीति ठानन्तिपि किच्चमेव उद्धटन्ति तं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘इमानि ही’’तिआदि वुत्तं.
३२. अण्डजजलाबुजयोनिसम्भवानं मनुस्सानं, विनिपातिकासुरानञ्च अहेतुकपटिसन्धियापि सब्भावतो आह ‘‘दुहेतुकतिहेतून’’न्ति. पटिसन्धिविञ्ञाणसम्पयुत्ता द्वे अलोभादयो हेतू येसं ते दुहेतुका. एस नयो तिहेतुकेसुपि. तत्थ दुहेतुकानं ञाणविप्पयुत्तानि चत्तारि, तिहेतुकानं ञाणसम्पयुत्तानि चत्तारि पटिसन्धियो होन्ति, तथा भवङ्गचुतियोपि. येन येन हि चित्तेन पटिसन्धि होति, तं तदेव भवङ्गचुतिवसेनपि पवत्तति. तदारम्मणं पन अविसेसेन दट्ठब्बं दुहेतुकानम्पि तिहेतुकतदारम्मणस्स इच्छितत्ता. ननु चेतं असमपेक्खिताभिधानं आचरियेनेव इमस्स पटिसिद्धत्ता. तथा हि वक्खति –
‘‘अहेतुपटिसन्धिस्स, न तदारम्मणं भवे;
दुहेतुकं तिहेतुं वा, दुहेतुपटिसन्धिनो’’ति. (अभिध. ४४३);
नयिदमसमपेक्खिताभिधानं पटिसन्धिजनककम्मं सन्धाय तत्थ पटिसिद्धत्ता. येन हि कम्मेन या पटिसन्धि आदिन्ना, न तं ततो अधिकतरं तदारम्मणं पवत्ते अभिनिप्फादेति. यं पन अञ्ञम्पि किञ्चि कम्मं तदालद्धावकासं सिया, न तं तत्थ ततो अधिकतरम्पि विपाकं न निब्बत्तेतीति अत्थि. ‘‘सहेतुकं भवङ्गं अहेतुकस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. ३.१.१०२) हि पट्ठानवचनेन अहेतुकस्सापि नानाकम्मेन सुगतियं सहेतुकतदारम्मणमनुञ्ञातं. तेनाहु आचरिया –
‘‘होति अञ्ञेन कम्मेन, सहेतुकं अहेतुन’’न्ति.
यथा च अहेतुकस्स सहेतुकं, एवं दुहेतुकस्स तिहेतुकम्पि इच्छन्ति. आचरियजोतिपालत्थेरो पन ‘‘सहेतुक’’न्ति अविसेसेन वुत्तत्ता अहेतुकानम्पि तिहेतुकतदारम्मणं इच्छति. वुत्तञ्हि तेन ‘‘सहेतुक’’न्ति अविसेसोपदेसेन दुहेतुकं, तिहेतुकञ्च गहेतब्बं. तथा हि अट्ठकथायं ‘‘अहेतुकस्सापि तिहेतुकतदारम्मणमभिहितं, यञ्चरहि अत्थसमासे अहेतुकानं तिहेतुकफलानि देती’’ति वुत्तं, तं कथं? सो एव पुच्छितब्बो, यो तस्स कत्ताति. अपरे पन ‘‘मूलसन्धिया जळत्ता तस्स तिहेतुकतदालम्बणं न लब्भतियेवा’’ति वदन्ति.
३३-४. ततोति पटिसन्धितो परं, दुतियचित्ततो पट्ठाय. सतिपि अन्तरन्तरा वीथिचित्तुप्पादे तदवसाने उप्पज्जमानस्स यावतायुकं अनिवत्तनतो वुत्तं ‘‘यावतायुक’’न्ति. बलवारम्मणेति अतिमहन्तविभूतारम्मणे. पञ्चद्वारे हि अतिमहन्तारम्मणे मनोद्वारे विभूतारम्मणे तदारम्मणमुप्पज्जति, न अञ्ञेसु. एकारम्मणप्पवत्तिया पटिसन्धादीनं तिण्णम्पि एकट्ठाने दस्सनत्थं उद्देसे तदारम्मणस्स अवसानकरणं, इध पन पवत्तिक्कमवसेन चुतिया अवसानकरणन्ति दट्ठब्बं.
३५-६. कम्मद्वारन्ति कायवचीकम्मद्वारस्स जनकवसेन न पवत्तन्तीति वुत्तं होति. तत्थ कायोति कायविञ्ञत्ति. कम्मन्ति तंसमुट्ठापिका चेतना, कायेन कतं कम्मं कायकम्मं. किञ्चापि हि कायो कम्मस्स चतुवीसतिया पच्चयेसु न केनचि पच्चयेन पच्चयो होति, तथापि तंसमुट्ठानस्स तस्स सब्भावेयेव कायकम्मादिवोहारोति तं तेन कतन्ति वुच्चति. कायकम्मस्स पवत्तिट्ठानभूतं द्वारं कायकम्मद्वारं. यदि एवं कम्मद्वारववत्थानं न सिया. कायद्वारेन हि सिद्धं कम्मं ‘‘कायकम्म’’न्ति वुच्चति. तं पन ‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानी’’ति (ध. स. अट्ठ. १ कायकम्मद्वार) वचनतो वचीद्वारेपि सिज्झतीति द्वारेन कम्मववत्थानं न सिया, तथा वचीकम्मं कायद्वारेपि सिज्झतीति कम्मेन द्वारववत्थानम्पि न सियाति? तं न, तब्बहुलवुत्तिया चेव येभुय्येन वुत्तिया च ववत्थितत्ता. कायकम्मञ्हि कायद्वारेयेव बहुलं पवत्तति, अप्पं वचीद्वारे, तस्मा कायद्वारे बहुलप्पवत्तनतो एतस्स कायकम्मभावो सिद्धो वनचरकादीनं वनचरकादिभावो विय. तथा कायकम्ममेव येभुय्येन कायद्वारे पवत्तति, न इतरं, तस्मा कायकम्मस्स येभुय्येन एत्थेव पवत्तितो अस्स कायकम्मद्वारभावो सिद्धो ब्राह्मणगामादीनं ब्राह्मणगामादिभावो वियाति नेत्थ कम्मद्वारववत्थाने कोचि विबन्धोति. वचीकम्मद्वारेपि एस पबन्धो यथासम्भवं दट्ठब्बो.
मनोकम्मद्वारं पन सयं मनोयेव समानं अत्तना सहगतचेतनाअनभिज्झादिकम्मानं पवत्तिद्वारभावेन मनोद्वारसङ्खं लभतीति न तं चित्तस्स उप्पत्तिद्वारवसेन गण्हाति. न हि सयं अत्ततोव पवत्तति. यदि पन चित्तसम्पयुत्ता कम्मद्वारभावेन अधिप्पेता, तदा तेसं कम्मद्वारभावो मनस्मिं न उपचारीयतीति सम्पयुत्तधम्मानं चित्ताधिपतिभावो चित्ते वियाति चित्तं ‘‘मनोकम्मद्वार’’न्ति वुच्चति. सभावतो पन कम्मद्वारं नाम सम्पयुत्तधम्मायेवाति चित्तं ततो पवत्तनतो मनोकम्मद्वारवसेन पवत्तति. अनन्तरपच्चयभूतस्स पन मनोकम्मद्वारभावे वत्तब्बमेव नत्थि. इध पन ‘‘अविञ्ञत्तिजनत्ता’’ति वचनेन कायवचीकम्मद्वारवसेनेव अप्पवत्तिया साधितत्ता मनोकम्मद्वारं न गहितमेव. न हि ‘‘अविञ्ञत्तिजनत्ता’’ति कारणं मनोकम्मद्वारवसेनपि अप्पवत्तिं साधेति. अथ वा ‘‘अविपाकसभावतो’’ति वचनेन मनोकम्मद्वारवसेनपि अप्पवत्ति साधिता होति. ‘‘कम्मद्वार’’न्ति एत्थ कम्मग्गहनेन नानक्खणिककम्मस्स अधिप्पेतत्ता तस्सापि गहणं दट्ठब्बं. इति इमेसु कायवचीकम्मद्वारसङ्खातेसु द्वीसु द्वारेसु, मनोकम्मद्वारेन सह तीसु एव वा यथा कुसलं पवत्तति, न एवं विपाको, यथा च कुसलं कायवचीमनोकम्मस्स आयूहनवसेन दानादिपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन पवत्तति, न एवमयं. अयं पन नेव कायवचीकम्मद्वारेसु पवत्तति विञ्ञत्तिसमुट्ठापकत्ताभावतो, न कम्मवसेन, मनोकम्मद्वारवसेनापि च पवत्तति विपाकुप्पादनभावाभावतो, न पुञ्ञकिरियवसेन पवत्तति दानादिवसेन अप्पवत्तनतोति दस्सेतुं ‘‘कम्मद्वारञ्च…पे… नो समा’’ति वुत्तं. एवन्ति दानादिवसेन.
३७. ‘‘परित्तारम्मणत्ता’’तिआदि सम्पयुत्तधम्मवसेन विसेसदस्सनं. यस्मा एते परित्तारम्मणा, करुणामुदिता च पञ्ञत्तारम्मणा सत्तपञ्ञत्तियं पवत्तनतो, तस्मा द्विन्नमालम्बणानं एकचित्तस्स विसयभावाननुगमनतो न तेसु करुणामुदिता कदाचिपि जायन्तीति अयमेत्थ पठमगाथाय अधिप्पायो.
३८. दुतियगाथाय पन हि-सद्दो यस्माति इमस्स अत्थे. यस्मा ‘‘पञ्च सिक्खापदा कुसला’’ति (विभ. ७१५) वुत्ता, तस्माति अत्थो. इदं वुत्तं होति – भगवता हि सिक्खापदविभङ्गे ‘‘पञ्च सिक्खापदा कुसला’’ति (विभ. ७१५) एवं ‘‘पाणातिपाता वेरमणी’’तिआदीनं पञ्चन्नं सिक्खापदानं कुसलभावो वुत्तो, ते च विरतिसभावा एव आदितो तिण्णं सिक्खापदानं, पच्छिमस्स च सम्माकम्मन्ते, इतरस्स सम्मावाचायं, पञ्चन्नम्पि मिच्छाजीवहेतुकपञ्चदुच्चरिततो विरमणवसेन पवत्तानं सम्माआजीवे च अन्तोभावतो, तस्मा ता एकन्तकुसलभूतानं कदाचि अब्याकते लभन्ति, इतरथा सद्धासतिआदयो विय ‘‘सिया कुसला, सिया अब्याकता’’ति वुच्चेय्युन्ति. यदि एवं लोकुत्तरफलेसु अट्ठ, सत्त वा मग्गङ्गा न लब्भन्तीति? नो न लब्भन्ति लोकियविरतीनमेव तत्थ एकन्तकुसलभावस्स वुत्तत्ता, लोकुत्तरविरतियो पन फलस्स मग्गपटिबिम्बभूतत्ता मग्गसदिसतो अट्ठङ्गिकताय, सत्तङ्गिकताय च भवितब्बन्ति न च एकन्तकुसलभावेन ववत्थापेतुं युत्ता. एवञ्च कत्वा उपरि लोकुत्तरफलेसुपि अट्ठङ्गिकतादिभेदो मग्गो उद्धटोति.
३९. ‘‘तथाधिपतिनो’’तिआदि अधिपतिवसेन विसेसदस्सनं. सब्बेसम्पि हि तेभूमककुसलानं अञ्ञो आयूहनकालो, अञ्ञो विपच्चनकालो, तस्मा न तानि अत्तनो विपाकेहि अधिपतिं गाहापेतुं सक्कोन्तीति न ते छन्दादीनि धुरं कत्वा पवत्तन्ति. लोकुत्तरकुसलानि च पन आयूहनकालस्स, विपच्चनकालस्स च अन्तराभावतो अत्तनो छन्दादीनं बलस्स अवूपसन्तकालेयेव विपाकं निब्बत्तेन्तीति अनन्तरपच्चया हुत्वा विपाकेहि अधिपतिं गाहापेतुं सक्कोन्तीति. एवञ्च कत्वा उपरि लोकुत्तरविपाकानं अधिपतियोगं वक्खति.
४०. यस्मा मोरवापिवासिमहादत्तत्थेरेन विपाकानं आगमनतो असङ्खारिकससङ्खारिकभावो इच्छितो, तिपिटकचूळनागत्थेरेन पच्चयतो, तस्मा उभिन्नम्पि मतिदस्सनत्थमाह ‘‘असङ्खारससङ्खारविधान’’न्तिआदि. पुरिमत्थेरो हि यथा मुखे चलिते आदासतले मुखनिमित्तं चलति, एवं असङ्खारिकस्स कुसलस्स विपाको असङ्खारिको, ससङ्खारिकस्स विपाको ससङ्खारिकोति आह, तस्मा तस्स मतिदस्सनत्थं ‘‘असङ्खार…पे… पुञ्ञतो’’ति वुत्तं. दुतियत्थेरो पन असङ्खारिकादीसु येन केनचिपि चित्तेन कम्मे आयूहिते आसन्नमरणस्स अत्तनो, परेसं वा पयोगेन विना असङ्खारेन अप्पयोगेन कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तपच्चुपट्ठाने पटिसन्धि उप्पज्जमाना असङ्खारिका. यस्स कस्सचि ससङ्खारेन सप्पयोगेन कम्मादिपच्चुपट्ठाने ससङ्खारिका. तथा भवङ्गचुतियोपि. तदारम्मणञ्च पणीतापणीतउतुभोजनादिपच्चयवसेन, अनन्तरनिरुद्धकुसलाकुसलस्स वसेन वा असङ्खारससङ्खारन्ति एवं पच्चयतो असङ्खारिकादिविधानतमाह, तस्मा तस्स मतिदस्सनत्थं ‘‘ञेय्यं पच्चयतो चेवा’’ति वुत्तं. इदमेव च पन आचरिया पसंसन्ति.
४१-२. हीनादीनं विपाकत्ताति अधिपतियोगाभावेपि हीनमज्झिमपणीतानं कुसलानं विपाकत्ता. एतेन आगमनतो हीनादिभावं विभावेति. विनेय्यसन्तानगतकिलेसमलविधमनेन तस्स पुननतो पुञ्ञो वादो वचीघोसो एतस्स, वुत्तनयेनेव पुञ्ञं वदतीति वा पुञ्ञवादी, तेन पुञ्ञवादिना. ‘‘एकन्तेन सवत्थुक’’न्ति वुत्तेपि रूपलोके पवत्ति अनिवारिताति आह ‘‘कामलोकस्मि’’न्ति. ‘‘न पनञ्ञत्थ जायते’’ति इमिना पन ब्यतिरेकतो लद्धमत्थं दस्सेतीति.
एवं ताव सहेतुकविपाके निद्दिसित्वा इदानि अहेतुके निद्दिसितुं ‘‘अहेतुकविपाकचित्तं पना’’तिआदि वुत्तं. कस्मा पन सहेतुकस्स कम्मस्स अहेतुकविपाको होतीति? वुच्चते – चक्खुविञ्ञाणादीनं ताव पञ्चन्नं आरम्मणाभिनिपातमत्तत्ता अलोभादिसम्पयोगो न सम्भवति, तथा मन्दतरकिच्चेसु सम्पटिच्छनसन्तीरणेसूति एवं हेतूनं उप्पत्तिया असम्भवतो च नेसं अहेतुकता दट्ठब्बा. उपेक्खादियोगे पन चक्खुविञ्ञाणादीनं ताव चतुन्नं इट्ठारम्मणेपि पवत्तमानानं वत्थारम्मणसङ्घट्टनाय दुब्बलभावतो उपेक्खासहगतता, कायविञ्ञाणस्स च ताय बलवभावतो सुखसहगतता होति. सम्पटिच्छनं पन आरम्मणघट्टनयोग्यभावेन ओळारिकत्ता, चतुचित्तक्खणातीतवसेन चिरजातत्ता च दुब्बलमत्तनो निस्सयेन सह असमानजातिकञ्च चक्खादिवत्थुं निस्साय उप्पन्नेहि चक्खुविञ्ञाणादीहि लद्धानन्तरपच्चयताय, अपुब्बनिस्सयताय च आरम्मणरसस्सादे दुब्बलन्ति इट्ठादीसु आरम्मणेसु उपेक्खासहगतमेव. सन्तीरणं पन वुत्तविपरीततो इट्ठारम्मणे सुखसहगतं, इट्ठमज्झत्ते च उपेक्खासहगतन्ति दट्ठब्बं. मनोविञ्ञाणधातु विय विसिट्ठमननकिच्चाभावतो मनोमत्ता निस्सत्तनिज्जीवादिअत्थेहि धातु चाति मनोधातु. सा हि सतिपि विञ्ञाणभावे मनोविञ्ञाणतो सम्भवस्स विसिट्ठमननकिच्चस्स अकरणतो मननमत्तायेव होति. वुत्तलक्खणविपरीततो पन मनो च तं विञ्ञाणञ्चाति मनोविञ्ञाणं, तदेव यथावुत्तट्ठेन धातूति मनोविञ्ञाणधातु.
विञ्ञाणपञ्चकं नियतारम्मणं यथाक्कमं रूपादिएकेकस्सेव आरम्मणकरणतो. सेसत्तयमनियतारम्मणं पञ्चारम्मणिकछळारम्मणिकभावतो.
दट्ठब्बताय दिट्ठं, रूपायतनं. सोतब्बताय सुतं, सद्दायतनं. मुनितब्बताय मुतं, सम्पत्तस्सेव गहेतब्बतायाति अत्थो, गन्धादित्तयस्सेतं नामं. चक्खादीहि विना केवलं मनसा एव विजानितब्बताय विञ्ञातं, धम्मायतनं. अनामट्ठकालविसेसवचनत्ता च नेसं अतीतानागतापि रूपादयो दिट्ठादिसद्देहि वुच्चन्ति. तेनेव हि ‘‘दट्ठब्बताया’’तिआदिना कालसामञ्ञेन नेसं निब्बचनं वुत्तं. दिट्ठं आरम्मणं यस्स तं दिट्ठारम्मणं. एवं सुतारम्मणादीसु.
चक्खुतो पवत्तन्ति चक्खुद्वारतोव पवत्तं सब्बवाक्यानं अवधारणफलत्ता. तेन मनोधातुआदीनं चक्खुविञ्ञाणभावो निवारितो होति तेसं द्वारन्तरतोपि पवत्तिसम्भवतो. अथ वा ‘‘चक्खुतो पवत्त’’न्ति इदं सञ्जातिप्पवत्तिं सन्धाय वुत्तं, न सञ्चरणप्पवत्तिं, तस्मा यथा कुण्डमुखतो उदकं सञ्चरणवसेन पवत्तति, न एवं पवत्तमिध गहितं. यथा पन चन्दकन्तपासाणतो उदकं सञ्जातिवसेन पवत्तति, एवं पवत्तमेव चक्खुतो पवत्तन्ति गहितं. यथा च किं? यथा कुच्छितो समुट्ठितं पित्तसेम्हरुहिरादि मुखतो सन्दन्तम्पि ‘‘मुखस्सवो’’ति न वुच्चति, मुखतोयेव पन समुट्ठहित्वा ततो सवन्तं खेळं ‘‘मुखस्सवो’’ति वुच्चति, एवं हदयवत्थुसन्निस्सयतो समुट्ठहित्वा चक्खुतो पवत्तमानं चक्खुविञ्ञाणं नाम न होति. चक्खुतोयेव पन समुट्ठहित्वा ततो पवत्तमानं चक्खुविञ्ञाणं नामाति. यो पन इममत्थं असल्लक्खेत्वा ब्यञ्जनमत्तस्सेव अभिनिविसित्वा तंद्वारप्पवत्तानं सेसानम्पि चक्खुविञ्ञाणभावं मञ्ञेय्य, तं निवारेतुं पकारन्तरेनपि विग्गहं दस्सेन्तो आह ‘‘चक्खुम्हि सन्निस्सित’’न्ति. यथा चक्खुतो पवत्तं, चक्खुसन्निस्सितं वा विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं, एवं सोतविञ्ञाणादीसुपि ‘‘सोततो पवत्तं, सोतस्मिं सन्निस्सितं वा विञ्ञाणं सोतविञ्ञाण’’न्तिआदिना योजनं अतिदिसन्तो आह ‘‘तथा सोतविञ्ञाणादीनी’’ति.
चक्खुसन्निस्सितं हुत्वा रूपस्स विजाननलक्खणमेतस्साति चक्खुसन्निस्सितरूपविजाननलक्खणं. तत्थ चक्खुसन्निस्सितवचनेन दिब्बचक्खादिकं अञ्ञं रूपारम्मणं विञ्ञाणं निवत्तेति. विजानन-ग्गहणेन चक्खुसन्निस्सिते फस्सादिधम्मे निवत्तेति. चक्खुरूप-ग्गहणेन निस्सयतो, आरम्मणतो च चित्तं विभावेति उभयाधीनवुत्तिकत्ता. यदि हि चक्खु नाम न सिया, अन्धापि रूपं पस्सेय्युं, न च पस्सन्ति. यदि च नीलादिरूपं नाम न सिया, देसादिनियमेन न भवितब्बं, अत्थेव च नियमो. एकन्तसारम्मणता च चित्तस्स वुत्ताति आरम्मणेन विना नीलादिआभासं चित्तं पवत्ततीति एवं पवत्तो वादो मिच्छावादोति गहेतब्बो. तेनाह भगवा ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदि (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५; सं. नि. ४.६०; कथा. ४६५). एत्थ सिया – किं पनेतं चक्खु, रूपञ्च विञ्ञाणस्स पच्चयो होन्तं एकमेव पच्चयो होति, उदाहु अनेकन्ति? चक्खु ताव एकम्पि, रूपं पन अनेकमेव सङ्गतं. किं कारणं? पच्चयभावविसेसतो. चक्खु हि चक्खुविञ्ञाणस्स निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तपच्चयेहि पच्चयो होन्तं अत्थिभावेनेव होति तस्मिं सति तस्स भावतो, असति अभावतो. यतो तं अत्थिअविगतपच्चयेहिस्स पच्चयोति वुत्तं, स्वायं पच्चयभावो न एकस्मिं न सम्भवतीति एकम्पि चक्खुविञ्ञाणस्स पच्चयो होति. रूपं पन यदिपि चक्खु विय पुरेजातअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होति पुरेतरं उप्पन्नं हुत्वा विज्जमानक्खणेयेव उपकारकत्ता, तथापि अनेकमेव सङ्गतं हुत्वा पच्चयो होति आरम्मणभावतो. यञ्हि तं आरम्मणं तस्स यथा तथा उपलब्भनीयवसेनेव आरम्मणपच्चयभावो, विञ्ञाणस्स च इन्द्रियाधीनवुत्तिकस्स आरम्मणसभावूपलद्धि न एकद्विकलापगतवण्णवसेन होति, नापि कतिपयकलापगतवण्णवसेन, अथ खो आभोगानुरूपं आपाथगतवण्णवसेनाति अनेकमेव रूपं संहच्चकारिताय विञ्ञाणस्स पच्चयो होतीति. अमुमेव हि विसेसं विभावेतुं ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे चा’’ति (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५; सं. नि. ४.६०; कथा. ४६५) पाळियं वचनभेदो कतोति. एवं सोतविञ्ञाणेपि यथारहं वत्तब्बं. घानविञ्ञाणादीनं पन सम्पत्तग्गाहताय अत्तनो निस्सयेन सह अल्लीनस्सेव गहणतो एककलापगतम्पि गन्धादिकं तेसं उप्पत्तिया पच्चयो होति.
रूपमत्तारम्मणरसन्ति रूपायतनमत्तस्सेव आरम्मणकरणरसं. मत्त-सद्देन यथा आरम्मणन्तरं निवत्तेति, एवं रूपायतनेपि लब्भमाने एकच्चे विसेसे निवत्तेति. न हि चक्खुविञ्ञाणं वण्णमत्ततो अञ्ञं किञ्चि नीलादिविसेसं तत्थ गहेतुं सक्कोति. तेनाह भगवा – ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न किञ्चि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’ति. चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जमानं रूपारम्मणे एव उप्पज्जनतो तदभिमुखभावेन गण्हातीति वुत्तं ‘‘रूपाभिमुखभावपच्चुपट्ठान’’न्ति. अत्तनो अनन्तरं उप्पज्जमानानं अरूपधम्मानं समनन्तरविगता अरूपधम्मा पवत्तिओकासदानेन अनन्तरसमनन्तरनत्थिविगतपच्चयेहि उपकारका, निस्सयारम्मणा धम्मा विय आसन्नकारणाति दस्सेन्तो आह ‘‘रूपारम्मणाय किरियामनोधातुया अपगमपदट्ठान’’न्ति. सोतविञ्ञाणादीसुपि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. किरियामनोधातुया आरम्मणभेदतो भिन्नसभावत्ता आह ‘‘किरियामनोधातून’’न्ति. चक्खुविञ्ञाणादीहि गहितं रूपादिआरम्मणं तदनन्तरमेव अपरिपतन्तं कत्वा सम्पटिच्छन्तं गण्हन्तं विय होतीति वुत्तं ‘‘रूपादिसम्पटिच्छनरस’’न्ति. तथाभावेन सम्पटिच्छनभावेन पच्चुपट्ठातीति तथाभावपच्चुपट्ठानं.
छसु आरम्मणेसु कदाचि पञ्चन्नं जच्चन्धादिवसेन ततोपि ऊनानं, ब्रह्मलोके च द्विन्नमेव विजाननसभावापि छळारम्मणविजाननलक्खणा वुत्ता तंसभावानतिवत्तनतो, छस्वेव वा इतरेसं आरम्मणानं अन्तोगधत्ता. सन्तीरणादिरसाति यथासम्भवं सन्तीरणतदारम्मणादिकिच्चा, सन्तीरणतदारम्मणपटिसन्धिभवङ्गचुतिकिच्चाति अधिप्पायो. ‘‘हदयवत्थुपदट्ठाना’’ति इदं इमासं द्विन्नं मनोविञ्ञाणधातूनं अनिबद्धट्ठानताय निबद्धकारणं दस्सेतुं वुत्तं. वुत्तनयेन पन ‘‘तंतंअनन्तरातीतविञ्ञाणापगमपदट्ठान’’न्तिपि वत्तुं वट्टतियेव. अहेतुकचित्तानं विसुं विसुं लक्खणादिकस्स दस्सितत्ता परिसेसतो सहेतुकचित्तानं एकसदिसमेव लक्खणादिकन्ति विञ्ञायति. तं पन हेट्ठा विभावितमेव.
इदानि इमासं आरम्मणादितो भेदं दस्सेतुं ‘‘तत्थ पठमा’’तिआदि वुत्तं. एकन्तमिट्ठारम्मणेति एकन्तेनेव इट्ठारम्मणे, अतिइट्ठारम्मणेति अत्थो. पञ्चसु ठानेसूति सहेतुकविपाकानं वुत्तेसु चतूसु, सम्पटिच्छनवोट्ठब्बनानं अन्तराळसङ्खातसन्तीरणट्ठाने चाति पञ्चसु ठानेसु, पञ्चसु किच्चेसूति वा अत्थो. किञ्चापि सोमनस्सपटिसन्धिकस्स दोमनस्सजवनावसाने तदारम्मणसम्भवे असति यं किञ्चि परिचितपुब्बं परित्तारम्मणमारब्भ उपेक्खासहगतसन्तीरणमुप्पज्जतीति इच्छितं, तथा पन उप्पज्जमानस्स कदाचियेव सम्भवतो येभुय्यप्पवत्तिं गहेत्वा छ ठानानि अवत्वा पञ्चेव वुत्तानि. अथ वा तं उप्पज्जमानं तदारम्मणट्ठानेयेव निब्बत्ततीति तंवसेनेव तस्सापि ठानं गहितन्ति दट्ठब्बं. अचक्खुसंवत्तनिककम्मनिब्बत्तताय जातिया अन्धो जच्चन्धो. किञ्चापि हि जातिक्खणे अण्डजजलाबुजानं सब्बेसम्पि चक्खु नत्थि, यस्स भावाभावतो अन्धानन्धविचारणा भवेय्य, तथापि चक्खुस्स उप्पज्जमानारहकालेपि चक्खुविपत्तिविबन्धकेन कम्मुना पटिहतसामत्थियेन पटिसन्धिदायकेन इतरेनापि वा कम्मेन तस्स अनुपादियमानत्ता सत्तो ‘‘जच्चन्धो’’ति वुच्चति. अथ वा जच्चन्धोति पसूतियंयेव अन्धो, मातुकुच्छियंयेव अन्धो हुत्वा निक्खन्तोति अत्थो. तेन दुहेतुकतिहेतुकानं मातुकुच्छिगतकालेपि चक्खुस्स अविपज्जनं सिद्धं होति, एवं जातिबधिरादीसुपि यथारहं वत्तब्बं. जच्चजळोति जातिया अञ्ञाणको. किञ्चापि दुहेतुकपटिसन्धिकोपि जातियं अञ्ञाणको, तस्स पन पवत्तियं पञ्ञा सम्भवतीति वुत्तनयेन येभुय्यतो पवत्तियम्पि पञ्ञायासम्भवतो जच्चजळो वेदितब्बो. जच्चुम्मत्तको सुरामेरयपानादिउम्मत्तकभावसंवत्तनिककम्मपरिभावितेन कम्मेन गहितपटिसन्धिको. पण्डकोति परदारगमनादिकम्मपरिभावितेन कम्मुना गहितपटिसन्धिको. सो पञ्चविधो आसित्तपण्डको उसूयपण्डको पक्खपण्डको ओपक्कमिकपण्डको नपुंसकपण्डकोति. इध पन ओपक्कमिकपण्डकस्स सहेतुकस्सापि भावतो, नपुंसकस्स च विसुं गहणतो तयो पण्डका अधिप्पेता. आदि-सद्देन जातिमूगजातिपङ्गुलमम्मनादीनं सङ्गहो. केचि पन ‘‘एकच्चे अहेतुकपटिसन्धिका अविकलिन्द्रिया हुत्वा थोकं विचारणपकतिकापि होन्ति, तस्मा तादिसानम्पि इध आदि-सद्देन सङ्गहो’’ति वदन्ति. एत्थ च जच्चन्धादीनमेव अयं पटिसन्धीति न गहेतब्बा. जच्चन्धादयो पन इमिना पटिसन्धिं गण्हन्तीति गहेतब्बं.
४३. तिहेतुकपुञ्ञस्साति तिहेतुकस्सपि उक्कट्ठपुञ्ञस्स. दुहेतुकम्मस्स पन सब्बथापि सोळसन्नं विपाकानं असम्भवतो तप्पटिक्खेपपरत्ता चेतनाय ‘‘तिहेतुकपुञ्ञस्सा’’ति अविसेसतो वुत्तं.
कामावचरविपाकवण्णना निट्ठिता.