अकुसलवण्णना
एत्तावता च यं ‘‘कुसलाकुसलाब्याकतजातिभेदतो तिविध’’न्ति एत्थ वुत्तं कुसलं, तं सरूपतो निद्दिसित्वा इदानि तदनन्तरुद्दिट्ठं अकुसलं निद्दिसन्तो आह ‘‘अकुसलं पना’’तिआदि. ‘‘भूमितो एकविध’’न्ति वुत्तमत्थं नियमेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘कामावचरमेवा’’ति. निकायन्तरिका पन रूपारूपावचरम्पि अकुसलं इच्छन्तीति तेसं मतिनिसेधनत्थं अवधारणं कतं. महग्गतभूमियं उप्पज्जन्तम्पि हेतं तत्थ रूपधातुयं पवत्तिविपाकं देन्तम्पि एकन्तेन कामावचरमेवाति. कुतो पनेस नियमोति? कामतण्हाविसयभावतो. कामतण्हाविसयता हि कामावचरभावस्स कारणं यथा रूपारूपतण्हाविसयता रूपारूपभावस्स. एकंसेन चेतं एवं सम्पटिच्छितब्बं. इतरथा ब्यापितलक्खणं न सिया. यदि हि आलम्बितब्बधम्मवसेन भूमिववत्थानं करेय्य, एवं सति अनारम्मणानं सङ्गहो न सिया. अथ विपाकदानवसेन, एवम्पि अविपाकानं सङ्गहो न सिया, तस्मा आलम्बणधम्मवसेनेव परियापन्नानं सा कातब्बा. अपरियापन्नानं पन लोकतो उत्तिण्णताय लोकुत्तरता, उत्तरितराभावतो अनुत्तरता च वेदितब्बाति.
दोमनस्सस्स अनीवरणावत्थाय अभावेन तंसहगतचित्तुप्पादो कामभूमियंयेव पवत्ततीति सो नियतवत्थुको, इतरे अरूपभूमियम्पि पवत्तनतो अनियतवत्थुकाति आह ‘‘नियता…पे… दुविध’’न्ति. विचिकिच्छुद्धच्चसहगतानं मोहेकहेतुकत्ता, इतरेसम्पि लोभमोहदोसमोहवसेन द्विहेतुकत्ता आह ‘‘एकहेतुकदुहेतुकतो’’ति. आदितो एकादसन्नं अकुसलचित्तानं पटिसन्धिजननतो, उद्धच्चसहगतस्स तदभावतो आह ‘‘पटिसन्धिजनकाजनकतो’’ति. उद्धच्चसहगतञ्हि पवत्तिविपाकं देन्तम्पि पटिसन्धिं नाकड्ढति. यतो वक्खति –
‘‘एकादसविधानं तु, हित्वा उद्धच्चमानसं;
एकादसविधा चेव, भवन्ति पटिसन्धियो’’ति. (अभिध. ५३६);
येन पन कारणेन तं पटिसन्धिं नाकड्ढति, तं पटिसन्धिविनिच्छयकथाहि इमिस्सा गाथाय वण्णनापदेसेयेव वक्खाम. तीहि वेदनाहीति सुखदुक्खोपेक्खासङ्खाताहि तीहि वेदनाहि. यथाह – ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, वेदना. कतमा तिस्सो? सुखा दुक्खा अदुक्खमसुखा’’ति (सं. नि. ४.२४९). यं पन कत्थचि सुत्ते ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, वेदना सुखा दुक्खा’’ति (सं. नि. ४.२६७) वचनं, तं कुसलपक्खिकं उपेक्खं सुखे, अकुसलपक्खिकञ्च दुक्खे पक्खिपित्वा परियायेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. सुप्पतिट्ठितभावकारणत्ता मूलमिवाति मूलं, लोभो मूलं एतस्साति लोभमूलं. किञ्चापि हि मोहोपि लोभमूलेसु अत्थि, सो पन सब्बाकुसलसाधारणत्ता ववत्थानकरो न होतीति असाधारणधम्मवसेन ‘‘लोभमूल’’न्त्वेव वुत्तं यथा ‘‘भेरिसद्दो यवङ्कुरो’’ति. तथा ‘‘दोसमूल’’न्ति एत्थापि. मूलन्तरविरहतो मोहो एव मूलं इमस्स, नाञ्ञन्ति मोहमूलं.
मिच्छावसेन दस्सनं दिट्ठि, दिट्ठियेव दिट्ठिगतं यथा ‘‘आकासगतं थामगत’’न्ति. अथ वा विपरियेसग्गाहिकाय दिट्ठिया गतमेव, न एत्थ गन्तब्बवत्थु तथासभावन्ति दिट्ठिगतं, द्वासट्ठिया वा दिट्ठीसु अन्तोगधन्ति दिट्ठिगतं, तेन समं पकारेहि युत्तन्ति दिट्ठिगतसम्पयुत्तं.
‘‘यदा ही’’तिआदि लोभमूलचित्तानं पवत्तिआकारदस्सनं. मिच्छादिट्ठिन्ति उच्छेददिट्ठिआदिं मिच्छादिट्ठिं. ताय हि विपल्लत्तचित्ता ताव कोधविसयो, याव इन्द्रियगोचरोति परलोकं पटिक्खिपित्वा ‘‘नत्थि कामेसु आदीनवो’’ति गण्हन्ति. आदि-सद्देन –
‘‘एस पन्थोवितथो देवयाने,
येन यन्ति पुत्तवन्तो विसोका;
तं पस्सन्ति पसवो पक्खिनो च,
तेन ते मातरिपि मिथुनं चरन्ती’’ति. –
आदिना नयेन पुत्तमुखदस्सनं सग्गमोक्खमग्गोति एवमादिकं मिच्छादिट्ठिं सङ्गण्हाति. कामे वाति एत्थ वा-सद्दो अनियमत्थो. तेन ‘‘ब्राह्मणानं सुवण्णहरणमेव अदिन्नादाने सावज्जं, इतरं अनवज्जं, गुरूनं, गुन्नं, अत्तनो जीवितस्स, विवाहस्स च अत्थाय मुसावादो अनवज्जो, इतरो सावज्जो, गुरुआदीनं अत्थाय पेसुञ्ञकरणं अनवज्जं, इतरं सावज्जं, भारतयुद्धसीताहरणादिकथा पापवूपसमाय होती’’ति एवमादिके मिच्छागाहे सङ्गण्हाति. दिट्ठमङ्गलादीनीति दिट्ठसुतमुतमङ्गलानि. सारतो पच्चेतीति वुड्ढिया पुब्बनिमित्तभावेन अग्गहेत्वा ‘‘इदमेव वुड्ढिकारण’’न्ति एवं सारवसेन गण्हाति. सभावतिक्खेनेवाति लोभस्स, मिच्छाभिनिवेसस्स वा वसेन सरसेनेव तिखिणेन कुरुरेन. मन्देनाति दन्धेन अतिखिणेन. तादिसं पन अत्तनो, परस्स वा समुस्साहनेन पवत्ततीति आह ‘‘समुस्साहितेना’’ति. परस्स भण्डं वा हरतीति वा-सद्देन तथापवत्तनकमुसावादादीनम्पि सङ्गहो वेदितब्बो. कामानं वाति अनुभुय्यमानानं कामगुणानं. वा-सद्देन परसन्तकस्स अयथाधिप्पेतताय यं लद्धं, तं गहेतब्बन्ति गहणादिकं सङ्गण्हाति.
सम्पयुत्तधम्मवसेन भेदाभावतो दोसमूलं असङ्खारिकससङ्खारिकभेदतो दुविधं. यदि एवं कस्मा ‘‘दोमनस्ससहगतं पटिघसम्पयुत्त’’न्ति वुत्तं? असाधारणधम्मेहि तस्स चित्तस्स उपलक्खणत्थं. पाणस्स अतीव, अतिक्कमित्वा वा पातनं पाणातिपातो. आदि-सद्देन अदिन्नादानमुसावादपेसुञ्ञफरुससम्फप्पलापब्यापादे सङ्गण्हाति. दसअकुसलकम्मपथेसु हि कामेसुमिच्छाचारअभिज्झामिच्छादिट्ठिसङ्खाता तयोव कम्मपथा इमिना न सिज्झन्ति. सभावतिक्खं हुत्वा पवत्तमानं चित्तं असङ्खारमेव होति, इतरं ससङ्खारन्ति अधिप्पायेनाह ‘‘तिक्खमन्दप्पवत्तिकाले’’ति. मन्दं पन हुत्वा पवत्तमानं एकंसेन ससङ्खारमेवाति न सक्काव विञ्ञातुं. यं ससङ्खारेन सप्पयोगेन पवत्तति, तं मन्दमेव होतीति कत्वा तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
मोहमूलं चित्तं मूलन्तरविरहतो अतिमूळ्हं विचिकिच्छुद्धच्चयोगतो चञ्चलञ्चाति उपेक्खासहगतमेव होति, न तस्स कदाचिपि सभावतिक्खता अत्थि. आरम्मणे हि संसप्पनवसेन, विक्खिपनवसेन च पवत्तमानस्स चित्तद्वयस्स किं तादिसे किच्चे सभावतिक्खताय, उस्साहेतब्बताय वा भवितब्बं, तस्मा न तत्थ सङ्खारभेदो अत्थि. ननु च उद्धच्चं सब्बाकुसलसाधारणं, कस्मा पन एतमेव तेन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘उद्धच्चसहगत’’न्ति. विसेसतो बलवभावतो. इदञ्हि एतस्मिं चित्ते बलवं, तस्मा सम्पयुत्तधम्मेसु पधानं हुत्वा पवत्ततीति इदमेव तेन विसेसितब्बं. तेनेव हि पाळियं सेसाकुसलेसु उद्धच्चं येवापनकवसेन आगतं, इध पन सरूपतोयेव निद्दिट्ठं. एवं असाधारणप्पधानधम्मवसेन मोहमूलं विचिकिच्छासम्पयुत्तं उद्धच्चसम्पयुत्तन्ति दुविधं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. असन्निट्ठानं संसयो, विक्खेपो अवूपसमो, भन्तताति अत्थो. तत्थ विचिकिच्छासहगतस्स असन्निट्ठानकाले, उद्धच्चसहगतस्स विक्खेपकाले च पवत्ति वेदितब्बा.
यथानुरूपन्ति पटिसन्धिजनकाजनकस्स, कम्मपथभावप्पत्तापत्तस्स च अनुरूपतो. अथ वा यथानुरूपन्ति यो यस्स हेतु, तदनुरूपतो. येभुय्येन हि लोभमूलकेन खुप्पिपासादिनिरन्तरपेतविसये उप्पज्जन्ति, दोसमूलकेन दोसो विय चण्डजातताय तंसरिक्खके निरये, मोहमूलकेन निच्चसम्मूळ्हाय तिरच्छानयोनियं, तस्मा लोभादिहेतुअनुरूपतो तत्थ तत्थ अपाये उपपत्तिं निप्फादेतीति आह ‘‘यथानुरूपं…पे…उपपत्तिया’’ति. अकुसलविपाकानं दुक्खप्पधानताय ‘‘दुक्खविसेसस्सा’’ति वुत्तं.
३१. अपापेन अलामकेन पापापापप्पहीनेन पापापापेसु मानसेसु यं पापमानसं वुत्तं, पापापापेसु पुग्गलेसु अपापेन पापापापप्पहीनेन यं पापमानसं वुत्तन्ति वा सम्बन्धो. अथ वा पापापापेसु मानसेसु पापेन पापमानसेन पापवसेन पापापापप्पहीनेन यं पापमानसं वुत्तन्ति योजना. अयं पनेत्थ अधिप्पायो – असम्मासम्बुद्धेन ताव धम्मसभावस्स दुब्बिजानीयत्ता कुसलम्पि अकुसलतो, अकुसलम्पि कुसलतो वुच्चेय्य, भगवतो पन सह वासनाहि विद्धंसिताकुसलस्स कम्मक्खयकरञाणेन पच्चयवेकल्लतो विद्धंसितकुसलकम्मस्स च सम्मासम्बुद्धभावतो एकन्तेनेव अकुसलदेसना अकुसलधम्मवसेनेवाति.
अकुसलवण्णना निट्ठिता.