अरूपावचरकुसलवण्णना

इदानि अरूपावचरकुसलस्स निद्देसावकासो अनुप्पत्तोति तन्निद्देसत्थमाह ‘‘सेसेसु पना’’तिआदि. आकासकसिणवज्जितस्स यस्स कस्सचि कसिणस्स उग्घाटनतो लद्धमाकासं कसिणुग्घाटिमाकासं. तत्थ पवत्तं विञ्ञाणन्ति आकासानञ्चायतनमाह. तञ्हि दुतियारुप्पस्स आरम्मणं होति. सब्बसोति सब्बाकारेन, रूपनिमित्तदण्डादानसम्भवदस्सनादिना सब्बेन रूपधम्मेसु, पथवीकसिणादिरूपनिमित्तेसु तदारम्मणज्झानेसु च दोसदस्सनाकारेन, तेसु एव वा रूपनिमित्तेसु निकन्तिप्पहानअसमापज्जितुकामतादिना आकारेनाति अत्थो. अथ वा सब्बसोति सब्बासं, कुसलादिभेदेन अनवसेसानन्ति अत्थो. रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च. रूपावचरज्झानम्पि हि ‘‘रूप’’न्ति वुच्चति उत्तरपदलोपेन ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु विय. तदारम्मणम्पि कसिणरूपं पुरिमपदलोपेन ‘‘देवेन दत्तोति, बहिद्धा रूपानि पस्सती’’तिआदीसु विय, तस्मा इध रूपे रूपज्झाने तंसहगतसञ्ञा रूपसञ्ञाति गहिता, सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानमेतं अधिवचनं. ‘‘रूप’’न्ति सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञं, रूपनामवन्तन्ति अत्थो. तंगहितेन पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं नामन्ति दट्ठब्बं. ‘‘रूपसञ्ञान’’न्ति हि सरूपेकसेसवसेन निद्देसो कतो. समतिक्कमाति विरागा, निरोधा च. किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियावसेन पञ्चदसन्नं झानसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, एतेसञ्च पथवीकसिणादिवसेन नवन्नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्ञानं अनवसेसानं सब्बाकारेन च, तेसु एव वा निकन्तिप्पहानअसमापज्जितुकामतादिना आकारेन विरागा, निरोधा च जिगुच्छनतो चेव तप्पटिबन्धछन्दरागविक्खम्भनतो च निब्बत्तं आकासानञ्चायतनसञ्ञाय सहगतं अरूपावचरकुसलचित्तं. न हि सक्का सब्बसो अनतिक्कन्तरूपसञ्ञेन तं निब्बत्तेतुन्ति.

न केवलं एतासंयेव समतिक्कमनतो इदं निब्बत्तं, अथ खो पटिघसञ्ञादीनमत्थङ्गमादितोपीति आह ‘‘पटिघसञ्ञान’’न्तिआदि. तत्थ चक्खादीनं वत्थूनं, रूपादीनञ्च आरम्मणानं पटिघातेन अञ्ञमञ्ञसमोधानसङ्खातेन पटिहननेन उप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा, रूपसञ्ञादिद्विपञ्चसञ्ञानमेतं अधिवचनं. यथाह –

‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०३).

तासं कुसलाकुसलविपाकभूतानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा अप्पवत्तिकरणेनाति वुत्तं होति. ननु च एता रूपावचरज्झानसमापन्नस्सापि न सन्ति. न हि पठमज्झानादिसमापन्नकाले पञ्चद्वारवसेन चित्तं पवत्ततीति? सच्चमेतं, यथा पन ‘‘सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थज्झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति एत्थ पसंसावसेन अञ्ञत्थ पहीनानम्पि सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने, ‘‘सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छानं पहाना रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामिमग्गं उपसम्पज्ज विहरती’’ति एत्थ पठममग्गेयेव पहीनानं सक्कायदिट्ठादीनं दुतियमग्गे च वचनं, एवमेव इमस्मिं झाने पटिपज्जनकानं उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासं एत्थ वचनन्ति वेदितब्बं. अथ वा किञ्चापि ता रूपावचरसमापन्नस्सापि न सन्ति, न पन पहीनत्ता न सन्ति. किञ्चरहि पच्चयाभावेन. न हि रूपावचरभावना रूपविरागाय संवत्तति, रूपायत्ता एव तासं पवत्तीति. अरूपभावना पन रूपविरागाय संवत्तति, तस्मा ‘‘ता एत्थ पहीना’’ति वत्तुं वट्टति. तथा हि एतासं इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव ‘‘पठमज्झानं समापन्नस्स सद्दो कण्टको’’ति वुत्तो भगवता. इध च पहीनत्ता एव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्जाभिसङ्खारवचनादीहि, ‘‘ये ते सन्ता विमोक्खा अतिक्कम्म रूपे अरूपा’’तिआदिना च आनेञ्जता, सन्तविमोक्खता च वुत्ता.

नानत्तसञ्ञानन्ति नानत्ते गोचरे पवत्तानं, नानत्तानं वा सञ्ञानं, वुत्तावसेसानं चतुचत्तालीसकामावचरसञ्ञानन्ति अत्थो. एता एव हि –

‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? असमापन्नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति नानत्तसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०४) –

एवं विभङ्गे विभजित्वा वुत्ता. ता पन यस्मा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे आरम्मणे पवत्तन्ति, यस्मा च अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, द्वादस अकुसलसञ्ञा, एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्ञा, द्वे अकुसलविपाकसञ्ञा, एकादस कामावचरकिरियसञ्ञाति एवं चतुचत्तालीसप्पभेदा नानासभावा, अञ्ञमञ्ञं असदिसा, तस्मा ‘‘नानत्तसञ्ञा’’ति वुच्चन्ति. अमनसिकाराति सब्बसो अनावज्जना असमन्नाहारा अपच्चवेक्खणहेतु जवनपटिपादकेन वा भवङ्गचित्तस्स अन्तो अकरणा ठपेत्वा कसिणुग्घाटिमाकासं नानारम्मणे चित्तस्स असङ्खरणतोति वुत्तं होति. इमिना हि नानत्तसञ्ञामनसिकारहेतूनं रूपधम्मानं समतिक्कमोपि वुत्तो, रूपज्झाने पन तदभावतो ‘‘नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’ति न वुत्तं. अथ समतिक्कमादीनं किं नानाकरणन्ति? वुच्चते – यस्मा रूपसञ्ञा, पटिघसञ्ञा च इमिना झानेन निब्बत्तितभवेपि न विज्जन्ति, अरूपसञ्ञाय भावनाय अभावे चुतितो उद्धं उप्पत्तिरहानं रूपसञ्ञापटिघसञ्ञानं याव अत्तनो विपाकुप्पत्ति, ताव अनुप्पत्तिधम्मतं आपादियमानत्ता, पगेव पन इमं झानं समापन्नकाले, तस्मा ‘‘समतिक्कमा, अत्थङ्गमा’’ति उभयथापि तासं अभावोयेव दस्सितो. नानत्तसञ्ञासु पन या तस्मिं भवे न उप्पज्जन्ति एकन्तरूपनिस्सितत्ता, ता अनोकासताय न उप्पज्जन्ति, न अरूपभावनाय निवारितत्ता, अनिवारितत्ता च काचि उप्पज्जन्ति, तस्मा तासं अमनसिकारो अनावज्जनं अपच्चवेक्खणं जवनपटिपादकेन वा भवङ्गमनस्स अन्तो अकरणं अप्पवेसनं वुत्तं. तत्र पवत्तमानानम्पि हि झानं समापन्नस्स तासं अमनसिकारोयेव इतरथा झानसमापत्तिया अभावतो. इति सङ्खेपतो ‘‘रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति इमिना सब्बरूपावचरधम्मानं पहानं वुत्तं, ‘‘पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’ति सब्बेसं कामावचरचित्तचेतसिकानं पहानं, अमनसिकारो च वुत्तो, तीहि पनेतेहि समाधिस्स थिरभावो कथितोति.

आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ पन नास्स अन्तोति अनन्तं, अनन्तं आकासं आकासानन्तं, कसिणुग्घाटिमाकासं, अनन्तता पन उप्पादवयन्ताभावतो अनन्तमनसिकारवसेन वा वेदितब्बा. न हि एतस्स उप्पादन्तो, वयन्तो वा पञ्ञायति असभावधम्मत्ता. सभावधम्मो हि अहुत्वा सम्भवनतो, हुत्वा च विनस्सनतो उप्पादवयन्तपरिच्छिन्नो, नेतरो. न च पनेतं मनसि करोन्तो योगावचरो तस्स परिच्छेदसङ्खातमन्तं गण्हाति, अथ खो रूपविवेकमत्तस्सेव गहणेन अनन्तफरणाकारेनेव मनसिकारं पवत्तेति, तस्मा उप्पादवयन्तविरहतो मनसिकारवसेन वा एतमनन्तन्ति वेदितब्बं. ‘‘अनन्ताकास’’न्ति च वत्तब्बे अनन्त-सद्दस्स परनिपातवसेन ‘‘आकासानन्त’’न्ति वुच्चति. आकासानन्तमेव आकासानञ्चं संयोगपरस्स त-कारस्स च-कारं कत्वा, तदेव आयतनं ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स आरम्मणभावतो अधिट्ठानट्ठेन देवायतनं वियाति आकासानञ्चायतनं, तस्मिं अप्पनापत्ता सञ्ञा आकासानञ्चायतनसञ्ञा, ताय सहगतं विञ्ञाणं आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतं. अथ वा आकासानञ्चं आयतनमस्सा ससम्पयुत्तधम्माय सञ्ञायाति आकासानञ्चायतना, सायेव सञ्ञा, ताय झानं सहगतन्ति आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतं.

विञ्ञाण…पे… सहगतन्ति यदेतं पठमारुप्पविञ्ञाणं, तंसभावधम्मत्ता उप्पादादिअन्तवन्तम्पि आरम्मणकरणवसेन अनन्ताकासे फरणतो अत्तानं आरब्भ अन्तस्स अग्गहणवसेन पवत्तमनसिकारतो वा अनन्तं विञ्ञाणन्ति विञ्ञाणानन्तं, ‘‘विञ्ञाणानञ्च’’न्ति वत्तब्बे विञ्ञाणञ्च-सद्दो तदत्थे निरूळ्हो आ-कार न-कारलोपोति वा कत्वा ‘‘विञ्ञाणञ्च’’मिच्चेव वुत्तं. एवञ्च कत्वा वक्खति –

‘‘विञ्ञाणानन्तमिच्चेवं, वत्तब्बं पनिदं सिया’’ति.

अथ वा दुतियारुप्पविञ्ञाणेन अञ्चितब्बं आरम्मणवसेन पापुणितब्बन्ति विञ्ञाणञ्चं. सेसं पुरिमसदिसमेव.

आकिञ्चञ्ञा…पे… सहगतन्ति नास्स पठमारुप्पविञ्ञाणस्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. सति हि भङ्गमत्तेपि तस्स सकिञ्चनता सिया. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणाभावस्सेतं अधिवचनं. सेसं वुत्तनयमेव.

नेवसञ्ञा…पे… सहगतन्ति हेट्ठिमझानेसु विय ओळारिकाय सञ्ञाय अभावतो नेवस्स सञ्ञा अत्थीति नेवसञ्ञं, सुखुमाय च सञ्ञाय अत्थिताय नास्स सञ्ञा नत्थीति नासञ्ञं, नेवसञ्ञञ्च तं नासञ्ञञ्चेति नेवसञ्ञानासञ्ञं, चतुत्थारुप्पज्झानं. यदि एवं ‘‘नेवसञ्ञनासञ्ञ’’न्ति वत्तब्बं? सच्चमेतं. वचनसोभनत्थं पन दीघं कत्वा वुत्तं. अथ वा नेवस्स सञ्ञा नासञ्ञाति एवं एकज्झं बहुब्बीहिसमासवसेन ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञ’’न्ति वुत्तं. नेवसञ्ञानासञ्ञञ्च तं आयतनञ्च मनायतनधम्मायतनपरियापन्नत्ताति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं, तेन सम्पयुत्तं सञ्ञासहगतं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतं. अथ वा सञ्ञायेव पटुसञ्ञाकिच्चकरणे असमत्थताय नेवसञ्ञा, उण्होदके तेजोधातु विय सङ्खारावसेससुखुमभावप्पत्तिया नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा, सा एव सेसधम्मानं निस्सयपच्चयताय, अधिट्ठानट्ठेन धम्मायतनपरियापन्नताय एव वा आयतनन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनभूताय सञ्ञाय सहगतन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतं.

यथानुरूपं…पे… निप्फादकन्ति ‘‘पठमारुप्पभूमिया पठमं, दुतियारुप्पभूमिया दुतिय’’न्तिआदिना अत्तनो अनुरूपवसेन चतूसु अरूपभूमीसु उपपत्तिसाधकं. तासु पन पठमा वीसतिसहस्सकप्पायुका होति, दुतिया चत्तालीससहस्सकप्पायुका, ततिया सट्ठिसहस्सकप्पायुका, चतुत्था पन चतुरासीतिसहस्सकप्पायुकाति वेदितब्बं.

अरूपावचरकुसलवण्णना निट्ठिता.