लोकुत्तरकुसलवण्णना

एवं तिविधम्पि लोकियकुसलं निद्दिसित्वा इदानि लोकुत्तरकुसलं निद्दिसन्तो आह ‘‘इतरं पना’’तिआदि. लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको, सो तिविधो – सङ्खारलोको सत्तलोको भाजनलोकोति. ततो इदं उत्तरतीति लोकुत्तरं. चत्तारोपि हि मग्गा उपादानक्खन्धसङ्खातसङ्खारलोकतो उत्तरन्ति अनासवभावेन. सत्तलोकेसु च सोतापत्तिमग्गो अनरियलोकतो उत्तरति, सकदागामिमग्गो सोतापन्नलोकतो, अनागामिमग्गो सकदागामिलोकतो, अरहत्तमग्गो अनागामिलोकतो उत्तरति. भाजनलोकेसु पन पठममग्गो अपायलोकतो उत्तरति, सकदागामिमग्गो कामलोकेकदेसतो, अनागामिमग्गो सकलकामलोकतो, अरहत्तमग्गो रूपारूपलोकतो उत्तरति. इति चतुब्बिधम्पि मग्गचित्तं तिविधलोकतो उत्तरतीति लोकुत्तरं, कुच्छितसलनादितो पन कुसलं, चिन्तनादितो चित्तञ्चाति लोकुत्तरकुसलचित्तं. फलं पन लोकतो उत्तिण्णत्ता लोकुत्तरं, उभयम्पि वा सह निब्बानेन उपादानक्खन्धसङ्खातलोकतो उत्तरं विसिट्ठतरन्ति लोकुत्तरं. यथाह ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०).

नियतानियतवत्थुकभेदतोति सोतापत्तिमग्गस्स परतोघोसपच्चयेन विना अनुप्पज्जनतो अरूपभवे सम्भवो नत्थीति तं नियतवत्थुकं, इतरं पन सत्तविधम्पि परतोघोसं विनापि विपस्सनाबलेनेव निप्फज्जनतो तत्थापि सम्भवतीति अनियतवत्थुकं.

तीहि…पे… तिविधन्ति लोकुत्तरविमोक्खानं द्वारभावतो विमोक्खमुखसङ्खाताहि सुञ्ञतानुपस्सनादीहि तीहि वुट्ठानगामिनिविपस्सनाहि पत्तब्बतो इदं लोकुत्तरकुसलं तिविधं सुञ्ञतं अनिमित्तं अप्पणिहितन्ति. कतमे पन ते लोकुत्तरविमोक्खाति? नव लोकुत्तरधम्मा. यथाह ‘‘चत्तारो च अरियमग्गा चत्तारि च सामञ्ञफलानि निब्बानञ्च, अयं अनासवो विमोक्खो’’ति (पटि. म. १.२१३). इमानि हि संकिलेसधम्मेहि सुट्ठु विमुत्तत्ता विमोक्खा नाम. तानि पन पच्चेकं सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खोति तिविधानि. यथाह ‘‘तयोमे, भिक्खवे, विमोक्खा – सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खो’’ति (पटि. म. १.२०९). इध पन कुसलाधिकारत्ता चतुमग्गसङ्खातायेव लोकुत्तरधम्मा अधिप्पेता.

सुञ्ञतादिनामलाभो च नेसं आगमनतो, सगुणतो, आरम्मणतो च वेदितब्बो. तथा हि आगच्छति मग्गो, फलञ्च एतेनाति आगमनं. तञ्हि दुविधं मग्गागमनं, फलागमनञ्च. तेसु वुट्ठानगामिनिविपस्सना मग्गागमनं, अरियमग्गो फलागमनं. तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं गहेतब्बं, फलस्स आगतट्ठाने फलागमनं. इध पन मग्गस्स आगतत्ता मग्गागमनं गहितन्ति. ततो आगमनतो. सगुणतोति सभावतो. आरम्मणतोति आरम्मणधम्मतो.

यो हि सब्बसङ्खारानं अनत्तलक्खणपटिवेधवसप्पवत्ताय अनत्तानुपस्सनाय वसेन मग्गं पटिलभति, तस्स सा अनुपस्सना असुञ्ञत्तकरानं अत्ताभिनिवेसपच्चयानं दिट्ठेकट्ठकिलेसानं विक्खम्भितभावेन तेभूमकधम्मानं अत्तसुञ्ञताय याथावतो गहणतो सुञ्ञतानुपस्सना नाम होति. ताय पन पटिलद्धमग्गो सुञ्ञताय आगतत्ता सुञ्ञतो नाम. तेनाह ‘‘अनत्ततो मनसिकरोन्तो सुञ्ञतविमोक्खेन विमुच्चती’’ति (पटि. म. १.२२७).

यो पन सब्बसङ्खारानं अनिच्चलक्खणपटिवेधवसप्पवत्ताय अनिच्चानुपस्सनाय मग्गं पटिलभति, तस्स सा अनुपस्सना निच्चनिमित्तादिगाहकरानं किलेसानं विक्खम्भितत्ता धुवभावूपट्ठानसङ्खातनिच्चनिमित्तादिनो अग्गहणतो अनिमित्तानुपस्सना नाम. ताय पन लद्धमग्गो अनिमित्ताय आगतत्ता अनिमित्तो नाम. तेनाह ‘‘अनिच्चतो मनसिकरोन्तो अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चती’’ति (पटि. म. १.२२७).

यो पन सब्बसङ्खारानं दुक्खलक्खणपटिवेधवसप्पवत्ताय दुक्खानुपस्सनाय वसेन मग्गं पटिलभति, तस्स सा अनुपस्सना तण्हापणिधानस्स विक्खम्भनेन पणिधिविरहितत्ता अप्पणिहितानुपस्सना नाम. ताय पन लद्धमग्गो अप्पणिहिताय आगतत्ता अप्पणिहितो नाम. तेनाह ‘‘दुक्खतो मनसिकरोन्तो अप्पणिहितविमोक्खेन विमुच्चती’’ति. अयं तावस्स आगमनवसेन नामलाभो.

अत्तनो पन रागादीहि सुञ्ञतत्ता, निच्चनिमित्तादिविरहितत्ता, तण्हापणिधिअभावतो च सगुणतो, रागादिसुञ्ञस्सेव, निच्चनिमित्तादिविरहितस्स, पणिधिविप्पमुत्तस्स च निब्बानस्स आरम्मणकरणतो आरम्मणतो च सुञ्ञतादिविमोक्खो नाम होतीति एवमस्स सगुणारम्मणेहि नामलाभो दट्ठब्बो. सो च खो सुत्तन्तपरियायेनेव, नो अभिधम्मपरियायेन. सुत्तन्तकथा हि परियायदेसना, इतरा निप्परियायदेसना, तस्मा सगुणारम्मणतो नामस्स सब्बसाधारणभावेन अववत्थानकरत्ता परियायभावतो सुत्तन्तपरियायेनेव लाभो, आगमनतो पन अभिधम्मपरियायेनपि ववत्थानकरभावेन निप्परियायत्ता. तेनेव हि आचरियेन ‘‘तीहि विमोक्खमुखेहि पत्तब्बतो तिविध’’न्ति विमोक्खमुखमेव धुरं कत्वा वुत्तं, न ‘‘सुञ्ञतादिनामतो तिविध’’न्ति. अनिमित्तनामं पनेत्थ आगमनतोपि सुत्तन्तपरियायेनेव लब्भति अभिधम्मे मग्गं पति अनिमित्तनामस्स अनुद्धतत्ता. अनुद्धटत्तं पन न अनुद्धरितब्बतामत्तेन, अथ खो निप्परियायतो तस्स मग्गे अलब्भनतो. किञ्चापि हि अयं विपस्सना निच्चनिमित्तं उग्घाटेन्ती पवत्तति, सङ्खारनिमित्तस्स पन अनिस्सज्जनतो न निप्परियायतो अनिमित्तनामं लभति. यं पनेतं सुत्ते –

‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जह;

ततो मानाभिसमया, उपसन्तो चरिस्ससी’’ति. (सु. नि. ३४४) –

मग्गस्स अनिमित्तभाववचनं, तं यथावुत्तपरियायवसेन लब्भमानं गहेत्वा वुत्तं. अभिधम्मे पन या सयम्पि निप्परियायतो अनिमित्तनामं न लभति, सा कथं मग्गस्स तं ददेय्याति मग्गस्स अनिमित्तनामं न उद्धटं. यदि एवं सुञ्ञतनामेनपि इदं समानं. अनत्तानुपस्सनापि हि किञ्चापि पुग्गलसुञ्ञतं गण्हाति, धम्मसुञ्ञतं पन न गण्हातीति सयं निप्परियायेन सुञ्ञतानुपस्सना नाम न होतीति सुञ्ञतनामम्पि मग्गस्स न ददेय्य. अथ पुग्गलसुञ्ञताग्गहणमत्तेन सयं सुञ्ञतानुपस्सना हुत्वा मग्गस्स तं ददेय्य, अनिच्चानुपस्सनापि सङ्खारनिमित्तस्स गहणेपि निच्चनिमित्तादिउग्घाटनतो सयं अनिमित्तानुपस्सना हुत्वा मग्गस्स अनिमित्तनामं ददेय्याति? न इदमेवं, निच्चादिनिमित्तुग्घाटनेन अनिमित्तभावस्स निप्परियायेन मग्गे अलब्भनतो निच्चादिनिमित्तुग्घाटनस्सपि परियायभावतो. ननु इदम्पि सब्बत्थ समानं. सुञ्ञतअप्पणिहितभावोपि हि निप्परियायेन अमग्गे न लब्भति पुग्गलसुञ्ञतग्गहणस्स, पणिधिसोसनस्स च उजुकं मग्गेनेव निप्फज्जनतो, तस्मा सुञ्ञतानुपस्सनापि अप्पणिहितानुपस्सनापि परियायेनेव तं तं नामं लभन्तीति मग्गस्स निप्परियायतो नामं न देन्तीति? न, ततो लद्धअरियमग्गस्स निप्परियायतो सम्पयुत्तधम्मवसेनेव सुञ्ञतअप्पणिहितनामसम्भवतो. कथं? ठपेत्वा बुद्धुप्पादं सरभङ्गसत्थारादिकालेपि दुब्बिजानीयभावेन सुखुमस्स अनत्तलक्खणस्स पञ्ञाय एव गोचरभावतो अनत्तानुपस्सनाय अनुपस्सनतो मग्गक्खणे पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. यथाह – ‘‘अनत्ततो मनसिकरोतो पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होती’’ति (पटि. म. १.२२१).

तञ्च पन सयं अत्ताभिनिवेससमुग्घाटनतो, अरियमग्गपरियापन्नत्ता च निप्परियायतोव सुञ्ञतनामं लभति. दुक्खानुपस्सनाय समाधिविपच्चनीकस्स पणिधिसङ्खातरागस्स सोसनतो तस्सा वसेन अनुपस्सन्तस्स मग्गक्खणे समाधिन्द्रियं अधिमत्तं होति. यथाह – ‘‘दुक्खतो मनसिकरोतो समाधिन्द्रियं अधिमत्तं होती’’ति. तञ्च पन सयं पणिधिसोसनतो, अरियमग्गपरियापन्नत्ता च निप्परियायतोव अप्पणिहितनामं लभति. सब्बसङ्खारानं पन अनिच्चभावं आगमनतो सुत्वा पच्छा सयं पच्चक्खतो पस्सतो ‘‘अनिच्चमेव वत सो भगवा ‘अनिच्च’न्ति आहा’’ति भगवति सद्धाबाहुल्लपटिलाभतो अनिच्चानुपस्सनाय मनसिकरोतो मग्गक्खणे सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. यथाह – ‘‘अनिच्चतो मनसिकरोतो सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होती’’ति. तं पन सयं सङ्खारनिमित्ततो वुट्ठहन्तम्पि अरियमग्गपरियापन्नं न होतीति निप्परियायतो अनिमित्तनामं न लभति, तस्मा यथा कायकम्माधिकं चित्तं ‘‘कायकम्म’’न्ति वुच्चति, एवं सुञ्ञतसङ्खातपञ्ञिन्द्रियाधिमत्तो मग्गो सुञ्ञतनामं लभति, अप्पणिहितसङ्खातसमाधिन्द्रियाधिमत्तो अप्पणिहितनामं, सद्धिन्द्रियाधिमत्तो पन सद्धाय अनिमित्तनामालाभतो सयम्पि तं न लभति. यदि सम्पयुत्तधम्मवसेन सुञ्ञतादिनामालाभो, अथ कथं ‘‘आगमनतो’’ति वुत्तं? सच्चं, आगमनतो अधिमत्तस्स पन इन्द्रियस्स वसेन लद्धनामम्पि आगमनतोव लद्धं होति.

अथ वा अभिधम्मपरियायेनपि सुञ्ञतभावो नाम पुग्गलसुञ्ञतायेवाति पुग्गलसुञ्ञतग्गाहिताय अनत्तानुपस्सनाय सुञ्ञतनामं निप्परियायतोव लब्भति. पणिधि नाम रागादिका एवाति रागादिसोसिताय दुक्खानुपस्सनाय अप्पणिहितनामम्पि निप्परियायतोव लब्भति.

निमित्तन्ति पन ठपेत्वा सुत्तन्तपरियायं अभिधम्मपरियायेन सङ्खारनिमित्तं होतीति सङ्खारनिमित्तग्गाहिताय अनिच्चानुपस्सनाय अनिमित्तनामं निप्परियायतो न लब्भति, तस्मा निप्परियायतो सुञ्ञतअप्पणिहितनामिकानं अनत्तदुक्खानुपस्सनानं वसेन पटिलद्धमग्गो आगमनतो सुञ्ञतअप्पणिहितनामं लभति, अनिमित्तनामं पन परियायतोव लभति. तेन वुत्तं – ‘‘अनिमित्तनामं पनेत्थ आगमनतोपि सुत्तन्तपरियायेनेव लब्भति अभिधम्मे मग्गं पति अनिमित्तनामस्स अनुद्धटत्ता’’ति. इति इमेसं तिण्णं विमोक्खानं पवेसनद्वारभावतो सुञ्ञतानुपस्सनादिनामिका अनत्तानुपस्सनादिका तिस्सो अनुक्कमेन बलवभावं पत्वा वुट्ठानगामिनिविपस्सनाभूता तीणि विमोक्खमुखानीति वेदितब्बानि. वुत्तञ्हेतं –

‘‘तीणि खो पनिमानि विमोक्खमुखानि लोकनिय्यानाय संवत्तन्ति, सब्बसङ्खारे परिच्छेदपरिवटुमतो समनुपस्सनताय अनिमित्ताय च धातुया चित्तसम्पक्खन्दनताय, सब्बसङ्खारेसु मनोसमुत्तेजनताय अप्पणिहिताय च धातुया चित्तसम्पक्खन्दनताय, सब्बधम्मे परतो समनुपस्सनताय सुञ्ञताय च धातुया चित्तसम्पक्खन्दनताय, इमानि तीणि विमोक्खमुखानि लोकनिय्यानाय संवत्तन्ती’’ति (पटि. म. १.२१९).

एत्थ हि परिच्छेदपरिवटुमतोति उदयब्बयवसेन परिच्छेदतो चेव परिवटुमतो च. अनिच्चानुपस्सना हि ‘‘उदयतो पुब्बे सङ्खारा नत्थी’’ति परिच्छिन्दित्वा तेसं गतिं समन्नेसमाना वयतो परं न गच्छन्ति, एत्थेव अन्तरधायन्तीति परिवटुमतो परियन्ततो समनुपस्सति. समनुपस्सनतायाति सम्मदेव अनुपस्सनताय संवत्तन्तीति सम्बन्धो. मनोसमुत्तेजनतायाति चित्तसंवेजनताय. दुक्खानुपस्सनेन हि सङ्खारेसु चित्तं संविज्जति. परतो समनुपस्सनतायाति ‘‘नाहं, न मम’’न्ति एवं अनत्ततो समनुपस्सनताय. इति इमानि तीणि पदानि अनिच्चानुपस्सनादीनं तिण्णं वसेन वुत्तानीति वेदितब्बानि. तेनेव च तदनन्तरे पञ्हाविस्सज्जने –

‘‘अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतो सङ्खारा उपट्ठहन्ति, दुक्खतो मनसिकरोतो भयतो सङ्खारा उपट्ठहन्ति, अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतो सङ्खारा उपट्ठहन्ती’’ति (पटि. म. १.२१९) –

वुत्तं. ननु चेत्थ अभिधम्मावतारस्स भासमानत्ता अभिधम्मपरियायेनेव विमोक्खमुखानि च ववत्थपेतुं युत्तन्ति? सच्चं, अनिच्चानुपस्सनायपि पन मग्गवुट्ठानं होतीति पकासनत्थं सुत्तन्तपरियायेनपि एकं ववत्थानं कतं, तथा वुट्ठितो पन मग्गो अभिधम्मपरियायेन सुद्धिकपटिपदायमेव सङ्गय्हतीति दट्ठब्बं.

चतुमग्गयोगभेदतोति सोतापत्तिआदीहि चतूहि अरियमग्गेहि सम्पयोगप्पभेदतो. अरियमग्गानं पन सम्मादिट्ठादिअट्ठङ्गसभावत्ता, तेसञ्च सब्बलोकुत्तरे अत्थिताय भङ्गवसेन अभेदेपि इन्द्रियानं अपाटवपाटवतरतमभावेन सच्छिकिरियाविसेसतो किलेसानं पहानभेदो होतीति तंवसेन चतुब्बिधता दट्ठब्बा. तेनेवाह ‘‘सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छा’’तिआदि. सति विज्जमाने पञ्चक्खन्धसङ्खाते काये दिट्ठि सक्कायदिट्ठि, सयं वा तत्थ सति दिट्ठि सक्कायदिट्ठि, पञ्चसु खन्धेसु अत्तत्तनियाभिनिवेसवसेन पवत्ताय मिच्छादिट्ठिया एतं अधिवचनं. सा पन एकेकस्मिं खन्धे चतुधा अभिनिवेसनवसेन वीसतिविधा होति. तथा हि कोचि रूपं अत्ततो समनुपस्सति ‘‘यं रूपं, सो अत्ता, यो अत्ता, तं रूपं, यथा दीपस्स वण्णोयेव अच्चि, अच्चियेव वण्णो’’ति. रूपवन्तं वा अत्तानं समनुपस्सति, छायावन्तं विय रुक्खं. अत्तनि वा रूपं, पुप्फे विय गन्धं. रूपस्मिं वा अत्तानं, समुग्गे विय मणि. एवं वेदनादीसुपि ‘‘वेदनं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना योजेतब्बं. तत्थ यो पञ्चविधो अब्यतिरित्तअत्ताभिनिवेसो, सा उच्छेददिट्ठि. यो पन पन्नरसविधो ब्यतिरित्तअत्ताभिनिवेसो, सा सस्सतदिट्ठीति वेदितब्बं.

सभावं विचिनन्तो ताय किच्छति किलमतीति विचिकिच्छा, तिकिच्छितुं दुक्करताय वा विगता चिकिच्छा ञाणपतिकारो इमिस्साति विचिकिच्छा. सा पन –

‘‘सत्थरि कङ्खति विचिकिच्छति, धम्मे, सङ्घे, सिक्खाय, पुब्बन्ते, अपरन्ते, पुब्बन्तापरन्ते, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खति विचिकिच्छती’’ति (ध. स. १००८ थोकं. विसदिसं) –

एवं बुद्धादीसु कङ्खावसेन अट्ठवत्थुका,

‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धानं, न नु खो अहोसिं, किं नु खो अहोसिं, कथं नु खो अहोसिं, किं हुत्वा किं अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धानं, भविस्सामि नु खो अहमनागतमद्धानं, न नु खो भविस्सामि, किं नु खो भविस्सामि, कथं नु खो भविस्सामि, किं हुत्वा किं भविस्सामि नु खो अहमनागतमद्धानं, एतरहि वा पन पच्चुप्पन्नमद्धानं अज्झत्तं कथंकथी होति, अहं नु खोस्मि, नो नु खोस्मि, किं नु खोस्मि, कथं नु खोस्मि, अयं नु खो सत्तो कुतो आगतो, सो कुहिं गामी भविस्सती’’ति (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) –

एवं पुब्बन्तादयो आरब्भ पवत्तिवसेन सोळसवत्थुका च निद्दिट्ठा.

तत्थ सत्थरि कङ्खन्तो तस्स रूपकायधम्मकायानं विज्जमानतं, अविज्जमानतञ्च कङ्खति, धम्मे कङ्खन्तो तस्स स्वाक्खातद्वाक्खातभावे कङ्खति, सङ्घे कङ्खन्तो तस्स सुप्पटिपन्नविप्पटिपन्नतादिभावे कङ्खति, सिक्खाय कङ्खन्तो तस्सा सुपञ्ञत्तदुप्पञ्ञत्तभावं कङ्खति, पुब्बन्ते कङ्खन्तो सस्सताकारं, अधिच्चसमुप्पत्तिआकारञ्च निस्साय अतीते अत्तनो विज्जमानतं, अविज्जमानतञ्च कङ्खति, अपरन्ते कङ्खन्तो सस्सताकारं, उच्छेदाकारञ्च निस्साय अनागते अत्तनो उप्पत्तिं, अनुप्पत्तिञ्च कङ्खति, पुब्बन्तापरन्ते कङ्खन्तो पच्चुप्पन्ने अत्तनो अत्थिभावं, नत्थिभावञ्च कङ्खति. पच्चुप्पन्नो हि अद्धा पुब्बभागापरभागकोट्ठासवन्तताय ‘‘पुब्बन्तापरन्तो’’ति वुच्चति, युत्तं पन तं आरब्भ कङ्खाजननन्ति? युत्तं, अयुत्तन्ति का एत्थ चिन्ता. उम्मत्तको विय हि बालपुथुज्जनो. तस्मा सो यं किञ्चि कङ्खतियेव. तेनेव च सोळसवत्थुकविचिकिच्छानिद्देसे ‘‘एतरहि वा पना’’तिआदि वुत्तं. आचरिया पन ‘‘पुब्बन्तापरन्तोति अतीतानागते एकज्झं गहेत्वा तदुभयमारब्भ कङ्खन्तो पुब्बन्तापरन्ते कङ्खती’’तिपि वदन्ति. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खन्तो पन अविज्जादीनं पच्चयानं, सङ्खारादीनञ्च पच्चयुप्पन्नानं हेतुहेतुसमुप्पन्नभावस्स सब्भावासब्भावं कङ्खतीति एवं ताव अट्ठवत्थुककङ्खाय पवत्ति वेदितब्बा.

सोळसवत्थुका पन ‘‘अहोसिं नु खो…पे… न नु खो अहोसि’’न्ति कङ्खन्तो वुत्तनयेनेव अतीते अत्तनो विज्जमानाविज्जमानतं कङ्खति. किं नु खो अहोसिन्ति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तियो नु खो अहोसिं, ब्राह्मणादीसु गहट्ठादीसु देवादीसु अञ्ञतरो नु खो’’ति कङ्खति. कथं नु खोति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खो अहोसिं, रस्सओदातकाळादीनञ्च अञ्ञतरो’’ति कङ्खति. इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘‘केन नु खो पकारेन अहोसि’’न्ति निब्बत्तनाकारतो कङ्खतीति वदन्ति. किं हुत्वा किं अहोसिन्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तियो हुत्वा नु खो ब्राह्मणो अहोसिं…पे… देवो हुत्वा नु खो मनुस्सो अहोसि’’न्ति अत्तनो अपरापरं पवत्तिं कङ्खति. भविस्सामि नु खो, न नु खोति हेट्ठा वुत्तनयेनेव अनागते अत्तनो विज्जमानाविज्जमानतं कङ्खति. ‘‘किं नु खो भविस्सामी’’तिआदि वुत्तनयमेव. अहं नु खोस्मि, न नु खोस्मीति इदानि अत्तनो अत्थिभावं, नत्थिभावञ्च कङ्खति. तत्थ कारणं वुत्तमेव. किं नु खोस्मीति खत्तियादिकोव समानो अत्तनो खत्तियादिभावं कङ्खति. एसेव नयो सेसेसुपि. कथं नु खोस्मीति ‘‘अब्भन्तरे जीवो नाम अत्थी’’ति गहेत्वा तस्स दीघादिभावं कङ्खति. पच्चुप्पन्नं पन अत्तनो सरीरसण्ठानं अजानन्तो नाम नत्थि. कुतो आगतो, कुहिं गामी भविस्सतीति अत्तभावस्स आगतगतट्ठानानि कङ्खतीति वेदितब्बं.

सीलञ्च वतञ्च सीलब्बतं, तत्थ गोसीलादिअसुद्धिमग्गो समादानवसेन सीलं, अवीतिक्कमवसेन वतं. उभयथापि वा सीलं, तपोकम्मभावेन गहितत्ता वतं. गवादिपकतिभावतो अत्तनो वा गवादिभावाधिट्ठानं सीलं, ‘‘गच्छन्तो भक्खेति, तिट्ठन्तो मुत्तेती’’तिआदिना गवादिकिरियाय करणं वतं. तंतंअकिच्चसम्मसतो वा निवत्ति सीलं, तंसमादानवतो वेसभोजनकिच्चचरणादिविसेसपटिपत्ति वतं. सभावं अतिक्कम्म परतो आमसनं गहणन्ति परामासो, सीलब्बतस्स परामासो सीलब्बतपरामासो. इतो बहिद्धा समणब्राह्मणानं सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धि, सीलब्बतेन सुद्धीति एवं असुद्धिमग्गे ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति पवत्तस्स मिच्छाभिनिवेसस्सेतं अधिवचनं. सक्कायदिट्ठि च विचिकिच्छा च सीलब्बतपरामासो चाति सक्काय…पे… परामासो, तेयेव कम्मविपाकेसु, वट्टस्मिं वा सत्ते संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजनानि, तेसं दिट्ठिविसुद्धिआदीहि तदङ्गवसेन पहीनानं अनुप्पत्तिधम्मतापादनेन अच्चन्तसमुच्छेदप्पहानं करोतीति सक्का…पे…प्पहानकरं.

निब्बानं पति सवनतो सन्दनतो सोतो वुच्चति अरियो अट्ठङ्गिकमग्गो, तस्स आदितो पज्जनं सोतापत्ति, निब्बानं मग्गति, निब्बानत्थिकेहि मग्गीयति, किलेसे मारेन्तो गच्छतीति वा मग्गो, सोतापत्ति एव मग्गो सोतापत्तिमग्गो. अथ वा सोतं आदितो पज्जति अधिगच्छतीति सोतापत्ति, पठमो अरियपुग्गलो, तस्स मग्गो सोतापत्तिमग्गो, सम्मादिट्ठिआदीनि अट्ठङ्गानि, तेन सम्पयुत्तं चित्तं सोतापत्तिमग्गचित्तं.

रज्जति अभिसज्जतीति रागो, सो इध पञ्चकामविसया, कामभवविसया च तण्हा. दुस्सतीति दोसो, दसविधआघातवत्थुपदट्ठानो ब्यापादो. मुय्हतीति मोहो, दुक्खादीसु अट्ठसु अञ्ञाणं. एतेसं किलेसानं तनुत्तं तनुभावं करोतीति राग…पे… तनुत्तकरं. तत्थ द्वीहि कारणेहि तनुत्तं अभिण्हानुप्पत्तितो, परियुट्ठानमन्दताय चाति. सकदागामिस्स हि वट्टानुसारिमहाजनस्स विय किलेसा अभिण्हं न उप्पज्जन्ति, कदाचि विरळाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति, तथा उप्पज्जन्तापि मद्दन्ता छादेन्ता अन्धकारं करोन्ता नुप्पज्जन्ति. द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता मन्दमन्दा तनुकतनुका उप्पज्जन्ति. केचि पन सकदागामिस्स किलेसा चिरेन उप्पज्जन्तापि बहलाव उप्पज्जन्ति. तथा हिस्स पुत्तधीतरो दिस्सन्तीति वदन्ति. तं अकारणं, वत्थुपटिसेवनेन विनापि गब्भग्गहणसब्भावतो, तस्मा वुत्तनयेनेव द्वीहि कारणेहि नेसं तनुभावो वेदितब्बो. कस्मा पनेत्थ मोहस्स तनुभावो वुत्तो, ननु ततियमग्गवज्झानमेव इमिना तनुत्तकरणं वत्तब्बं, इतरथा हेट्ठा तीहिपि मग्गेहि उपरिमग्गवज्झकिलेसानं बहलाबहलावत्थाय पहीयमानत्ता इध सब्बेसमेव उद्धम्भागियसंयोजनानं तनुभावो वत्तब्बो, तेनेव च पाळियम्पि ‘‘कामरागब्यापादानं तनुभावाय दुतियाय भूमिया पत्तिया’’ति वुत्तन्ति. सच्चमेतं, सुत्ते पन उपरिमग्गवज्झानं तनुभावपरियायं गहेत्वा ‘‘रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होती’’ति हेतुत्तयतनुभावस्स आगतत्ता इधापि तदनुलोमेन वुत्तं. ‘‘कामरागब्यापादान’’मिच्चेव वा पाठो. तथा हि एत्थेव उपरि दुतियमग्गञाणनिद्देसे ‘‘ब्यापादकामरागानं, तनुभावं तु साधय’’न्ति (अभिध. १३५३) वुत्तं. पटिसन्धिवसेन सकिदेव इमं मनुस्सलोकं आगच्छतीति सकदागामी, तस्स मग्गो सकदागामिमग्गो. किञ्चापि हि मग्गट्ठस्स पटिसन्धिवसेन आगमनासम्भवतो फलट्ठोयेव सकदागामी नाम होति, तस्स पन आगमनभूतो मग्गो मग्गन्तरावच्छेदनत्थं तदायत्तभावूपनयनेन सकदागामिमग्गोति वुच्चति, तंसम्पयुत्तं चित्तं सकदागामिमग्गचित्तं.

पञ्चसु कामगुणेसु, कामभवे च रागो कामरागो. ब्यापज्जति तेन चित्तन्ति ब्यापादो. पटिसन्धिवसेन इमं कामधातुं न आगच्छतीति अनागामी. रूपभवे छन्दरागो रूपरागो. अरूपभवे छन्दरागो अरूपरागो. मानो इध अरहत्ताधिगमं पटिच्च उण्णतिमत्तं. उद्धच्चम्पि ‘‘को मे भारो किलेससमुच्छेदने’’ति एवमाकारप्पवत्तं चित्तस्स अवूपसममत्तं. अविज्जापि असुखे सुखसञ्ञाविपल्लासो. आरकत्ता किलेसेहि, मिच्छापटिपन्नेहि वा, रागादिअरीनं, संसारचक्कस्स अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, रहोपि पापाकरणेन पापकरणे रहस्स अभावा, रहितब्बतो जहितब्बतो ‘‘रहा’’ति लद्धनामानं वा पापधम्मानं अभावतो, साधूहि अरहितब्बतो अपरिच्चजितब्बतो, रहसङ्खातस्स वा गमनस्स संसारे अभावतो अरहा, अट्ठमो अरियपुग्गलो, तस्स भावो अरहत्तं, अग्गफलस्सेतं अधिवचनं. तञ्हि ‘‘अरहा’’ति अभिधानस्स, बुद्धिया च पवत्तिनिबन्धनत्ता अरहतो भावोति कत्वा ‘‘अरहत्त’’न्ति वुच्चति, तस्स आगमनभूतो मग्गो अरहत्तमग्गो, तंसम्पयुत्तं चित्तं अरहत्तमग्गचित्तं.

झानङ्गयोगभेदतोति रूपावचरं विय पञ्चहि झानङ्गेहि सम्पयोगभेदतो. कथं पनस्स भेदोति? एत्थ ताव अट्ठकथावादो, तयो च थेरवादाति चत्तारो वादा होन्ति. तथा हि अट्ठकथायं ताव ‘‘सङ्खारुपेक्खाभावं पत्वा वुट्ठानगामिनिविपस्सनामग्गस्स झानङ्गं नियमेती’’ति वुत्तं. तिपिटकचूळनागत्थेरो पन ‘‘मग्गासन्नविपस्सनाय पदट्ठानभूतं पादकज्झानं नियमेती’’ति आह. मोरवापिवासिमहादत्तत्थेरो ‘‘विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ति. यञ्हि झानं सम्मसित्वा वुट्ठाति, तंसदिसोव होती’’ति आह. तिपिटकचूळाभयत्थेरो पन ‘‘पुग्गलज्झासयो नियमेति, ‘अहो वत पञ्चङ्गिकं, चतुरङ्गिकं वा मग्गं पापुणेय्य’न्तिआदिना यथा यथास्स अज्झासयो होति, तथा तथा मग्गो होती’’ति आह.

यस्मा पन अट्ठकथावादो पमाणं, तयो च थेरा पण्डिता ब्यत्ता, तस्मा चत्तारोपि वादा अञ्ञमञ्ञं अप्पटिबाहनवसेन एवं वेदितब्बा. कथं? कामावचरधम्मे ताव सम्मसित्वा सुक्खविपस्सकस्स उप्पन्नमग्गोपि समापत्तिलाभिनो झानं पादकं अकत्वा उप्पादितमग्गोपि विपस्सनानियामेन पठमज्झानिकाव होन्ति. सचे पन किञ्चि झानं पादकं कत्वा उप्पादितो होति, तस्स वसेन अङ्गपरिणामो होतीति तंतंझानसदिसो होति. यस्मा पनेत्थ कामावचरक्खन्धे आरब्भ पवत्ता विपस्सना कामावचरधम्मेसु च महग्गतधम्मेसु विय भावनाविसेसतो झानङ्गविसेसो नत्थि, तस्मा ‘‘विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ती’’ति एवं पवत्तो दुतियत्थेरवादो इमं वादं न पविसति. झानधम्मे सम्मसित्वा उप्पादितमग्गो सचे पादकज्झानं नत्थि, सम्मसितज्झाननियामेन तंतंझानिको होति. सचे पठमज्झानतो वुट्ठाय दुतियादिझाने सम्मसित्वा उप्पादितो, पुग्गलज्झासयनियामेन द्वीसु अञ्ञतरज्झानसदिसो होति. सचे पन पुग्गलस्स तथाविधो अज्झासयो नत्थि, तदा कथन्ति? एत्थ ताव केचि ‘‘नानावज्जनवीथियमेव निवत्तमानपादकज्झानतो एकावज्जनवीथियं गोत्रभुभावं पत्वा निवत्तमानाय विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धायेव बलवन्तो, तस्मा सम्मसितक्खन्धनियामेन तंसदिसो मग्गो होती’’ति वदन्ति. एवञ्च सति ‘‘पादकज्झाननियामेन होती’’ति एवं पवत्तो पठमत्थेरवादो पादकज्झानतो वुट्ठाय कामावचरक्खन्धे सम्मसित्वा उप्पादितमग्गमेव सन्धाय तिट्ठतीति.

अपरे पन ‘‘पादकज्झानं मग्गस्स मूलकारणवसेन पच्चयो होति आसन्नकारणवसेनपि, सम्मसितक्खन्धा पन मूलकारणवसेनेव पच्चया होन्ति, तस्मा सम्मसितक्खन्धतो पादकज्झानमेव बलवतरन्ति पादकज्झानसदिसो मग्गो होती’’ति वदन्ति. एवं सन्ते पन ‘‘सम्मसितक्खन्धनियामेना’’ति एवं पवत्तो दुतियत्थेरवादो समापत्तिं पादकं अकत्वा केवलं झानधम्मेयेव सम्मसित्वा उप्पादितमग्गमेव सन्धाय तिट्ठति. यस्मा पन हेट्ठिमहेट्ठिमज्झानतो उपरूपरिझानं बलप्पत्तं होति, तस्मा हेट्ठिमहेट्ठिमज्झानतो वुट्ठाय उपरूपरिझानधम्मे विपस्सतो उप्पन्नमग्गो पादकज्झानं अनपेक्खित्वा सम्मसितज्झानवसेन तंतंझानिको होति. उपरूपरिझानतो पन वुट्ठाय हेट्ठिमहेट्ठिमज्झानधम्मे सम्मसित्वा उप्पादितमग्गो सम्मसितज्झानं अनपेक्खित्वा पादकज्झानसदिसो होतीति इदमेत्थ सारतरं. एवञ्हि सति द्विन्नम्पि थेरानं वादा निप्पदेसविसया समफला होन्ति.

ततियत्थेरवादो चेत्थ पादकज्झानं, सम्मसितज्झानं वा विना अज्झासयमत्तेनेव न इज्झति. तीसुपि वादेसु ठपेत्वा सेसझानङ्गपरिणामं वेदनापरिणामो विपस्सनानियामेनेव होति. तयोपि थेरवादा विपस्सनानियामेन विना न होन्तीति दट्ठब्बं. ननु च वेदनापि झानङ्गमेव, तस्मा तायपि पादकज्झाननियामेनेव भवितब्बन्ति? तं न, वेदनायपि पादकज्झाननियामेन परिणामे सति विपस्सनानियामं अनपेक्खित्वा पादकज्झाननियामेनेव मग्गक्खणे सेसझानङ्गानि परिणामट्ठानेयेव वेदनायपि परिणामो भवेय्य, तथा पन अहुत्वा एकावज्जनवीथिया आदितोव परिणामनतो मग्गवुट्ठानवीथिया आसन्नतरप्पवत्ताय विपस्सनाय वसेन वेदनानियामो होति.

अथ वा पादकज्झानसम्मसितज्झानानं सम्भवे तेसु अनुप्पन्ना वेदना विपस्सनाय न होतीति पादकज्झानसम्मसितज्झाननियामेन परिणमतीतिपि न सक्का वत्तुं. एत्थ सिया – यत्थ ताव पादकज्झानं अत्थि, तत्थ तं नियमेति. यत्थ पन तिकचतुक्कपादकज्झानं नत्थि, तस्मिं अरूपभवे किं नियमेतीति? तत्थापि पादकज्झानमेव नियमेति. यो हि भिक्खु अट्ठसमापत्तिलाभी पठमज्झानं पादकं कत्वा सोतापत्तिमग्गफलानि निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो कालं कत्वा अरूपभवे निब्बत्तो पठमज्झानिकाय सोतापत्तिफलसमापत्तिया वुट्ठाय विपस्सनं पट्ठपेत्वा उपरि तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति, तस्स तानि पठमज्झानिकानेव होन्ति. दुतियज्झानिकादीसुपि एसेव नयो. अरूपेपि हि लोकुत्तरं तिकचतुक्कज्झानं उप्पज्जतीति एवमेत्थ एकेकस्स लोकुत्तरकुसलस्स झानङ्गयोगभेदो वेदितब्बोति.

मग्गा…पे… निप्फादेतीति तेभूमककुसलं विय पटिसन्धिप्पवत्तीसु अविपच्चवन्तम्पि अत्तनो अत्तनो अनुरूपस्स फलस्स निप्फादनेन तंतंफलप्पत्ते सोतापन्नो सकदागामी अनागामी अरहाति सामञ्ञतो चत्तारो अरियपुग्गले अभिनिप्फादेतीति. विसेसतो पन सत्तक्खत्तुपरमतादिके अनेकेपि सोतापन्नादयो निप्फादेति.

लोकुत्तरकुसलवण्णना निट्ठिता.