रूपावचरकुसलवण्णना

इदानि यस्मा कामावचरकुसलानन्तरं उद्दिट्ठस्स रूपावचरकुसलस्स निद्देसावकासो अनुप्पत्तो, तस्मा तं दस्सनत्थं ‘‘इतरेसू’’तिआदि आरद्धं. तत्थ इतरेसूति यथावुत्तकामावचरकुसलतो इतरेसु, रूपावचरादीसूति अत्थो. सवत्थुकतो एकविधं एकन्तेन वत्थुसन्निस्सितत्ता. न हि अरूपधातुयं रूपावचरधम्मा लब्भन्ति रूपविरागभावनाय निब्बत्तत्ता पुन रूपावचरज्झानसमापत्तिया अभावतो.

हीनमज्झिमपणीतभेदतोति एत्थ पुब्बे विय अधिपतीनं हीनादिभावेहि झानस्स हीनादिभावो योजेतब्बो. अथ वा पटिलद्धमत्तमनासेवितं हीनं परिदुब्बलभावतो, नातिसुभावितं अपरिपुण्णवसिभावं मज्झिमं, अतिविय सुभावितं पन सब्बसो परिपुण्णवसिभावं पणीतं. तथा उळारपुञ्ञफलकामतावसेन पवत्तितं हीनं, लोकियाभिञ्ञत्थाय पवत्तितं मज्झिमं, विवेककामताय अरियभावे ठितेन पवत्तितं पणीतं. अत्तहिताय वा पवत्तितं हीनं, केवलं अलोभज्झासयेन पवत्तितं मज्झिमं, परहिताय पवत्तितं पणीतं. वट्टज्झासयेन वा पवत्तितं हीनं, विवेकज्झासयेन पवत्तितं मज्झिमं, विवट्टज्झासयेन लोकुत्तरपादकत्थं पवत्तितं पणीतं.

पटिपदादिभेदतोति दुक्खपटिपदादन्धाभिञ्ञादीनं पटिपदाभिञ्ञानं भेदेन. पटिपदावचनेनेव वा तदविनाभावतो अभिञ्ञापि लब्भति. तथा हेत्थ पटिपदाचतुक्कन्ति वोहरन्तीति आदि-सद्देन अधिपतिआदीनं सङ्गहो दट्ठब्बो, तस्मा पटिपदादिभेदतोति पटिपदाभेदतो, अधिपतिभेदतो, आरम्मणभेदतो, हानभागियादिभेदतोति अत्थो. तत्थ पटिपदाभेदतो ताव दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञं, सुखपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, सुखपटिपदं खिप्पाभिञ्ञन्ति एवं चतुब्बिधं होति. तत्थ दुक्खा पटिपदा अस्साति दुक्खपटिपदं. दन्धा अभिञ्ञा अस्साति दन्धाभिञ्ञं. एस नयो ‘‘दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञ’’न्तिआदीसुपि.

तत्थ अप्पहीननीवरणस्स, अविक्खम्भितझाननिकन्तिकस्स च ञाणकिच्चस्स अपरिब्यत्तताय परिनिट्ठितसकलपुब्बकिच्चस्स ‘‘पथवी पथवी’’ति वा ‘‘आपो आपो’’ति वा एवं पवत्तपठमसमन्नाहारतो पट्ठाय याव तस्स तस्स झानस्स उपचारुप्पत्तिया नीवरणप्पहानं, निकन्तिविक्खम्भनञ्च होति, ताव पवत्ता पुब्बभागभावना पटिपदा नाम ‘‘पटिपज्जति झानं एताया’’ति कत्वा. पहीननीवरणस्स, पन विक्खम्भितझाननिकन्तिकस्स च ञाणकिच्चस्स परिब्यत्तभावतो उपचारज्झानं आदिं कत्वा याव अप्पनाय उप्पत्ति, ताव पवत्ता पञ्ञा पुब्बभागपञ्ञाय विसिट्ठभावतो अभिञ्ञा नाम, तस्मा यो आदितो किलेसे झाननिकन्तिञ्च विक्खम्भेन्तो दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो विक्खम्भेति, विक्खम्भितकिलेसझाननिकन्ति च अप्पनापरिवासं वसन्तो चिरेन अङ्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दुक्खपटिपदं, दन्धाभिञ्ञञ्च झानं होति. यो पन ससङ्खारेन किलेसादिके विक्खम्भेत्वा न चिरेन अङ्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दुक्खपटिपदं, खिप्पाभिञ्ञञ्च. यो किलेसादिके विक्खम्भेन्तो सुखेन अकिलमन्तो विक्खम्भेति, अप्पनापरिवासं पन चिरायति, तस्स सुखपटिपदं, दन्धाभिञ्ञं. यो पन सुखेनेव किलेसादिके विक्खम्भेत्वा सीघमेव अप्पनं पापुणाति, तस्स सुखपटिपदं, खिप्पाभिञ्ञन्ति वेदितब्बं.

सो पनायं पटिपदाभिञ्ञानं भेदो किलेसिन्द्रियाधिकारवसेन वेदितब्बो. यस्स हि रागादयो किलेसा तिब्बा होन्ति, सद्धापञ्चमकानि च इन्द्रियानि मुदूनि. यो च समथविपस्सनासु अकताधिकारो, तस्स पवत्तझानं दुक्खपटिपदं, दन्धाभिञ्ञञ्च होति. तस्स हि किलेससमुदाचारतिब्बताय नीवरणविक्खम्भनस्स किच्छेन कसिरेन समिज्झनतो पटिपदा दुक्खा असुखा, तस्सेव सद्धादीनं इन्द्रियानं मुदुताय अभिञ्ञापि दन्धा मन्दा असीघप्पवत्तिनी होति. भवन्तरे वा समथे अकताधिकारत्ता पटिपदा दुक्खा, विपस्सनाय अकताधिकारत्ता अभिञ्ञापि दन्धा. यो पन वुत्तविपरीतो होति, तस्स किलेसानं अतिब्बसमुदाचारताय, इन्द्रियानञ्च तिखीणताय समथविपस्सनासु कताधिकारताय यथाक्कमं सुखपटिपदा, खिप्पाभिञ्ञा च होति. भवन्तरे कतपरिचयस्स हि यथा पगुणं कत्वा विस्सट्ठगन्थो अप्पमत्तकेन पयोगेन सुप्पवत्ति वाचुग्गतो च होति, एवं भावना अप्पकसिरेनेव इज्झतीति. स्वायं अकतो, कतो च अधिकारो समथनिस्सितो पटिपदायं वुत्तो समाधिप्पधानत्ता पटिपदाय. विपस्सनानिस्सितो अभिञ्ञाय ञाणप्पधानत्ता अप्पनायाति दट्ठब्बं.

यो पन तिब्बकिलेसो तिक्खिन्द्रियो विपस्सनायमेव वा कताधिकारो होति, तस्स वुत्तनयेन दुक्खा पटिपदा, खिप्पा पन अभिञ्ञा होति, तब्बिपरीतस्स सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञाति. तस्मा किलेसानं तिब्बमन्दभावतो, इन्द्रियानं तिखिणमुदुभावतो, पुब्बपरिचयस्स च सम्भवासम्भववसेनाति एवं किलेसिन्द्रियाधिकारवसेन इमासं भेदो वेदितब्बो.

अपिच यानि परतो सप्पायासप्पायानि, पलिबोधुपच्छेदादीनि पुब्बकिच्चानि, अप्पनाकोसल्लानि च आगमिस्सन्ति, तेसु यो उपचाराधिगमतो पुब्बे, पच्छा च असप्पायसेवी होति, तस्स दुक्खा पटिपदा, दन्धा च अभिञ्ञा होति. उभयत्थ सप्पायसेविनो सुखा पटिपदा, खिप्पा च अभिञ्ञा. यो पन ततो पुब्बभागे असप्पायं सेवित्वा अपरभागे सप्पायसेवी होति, तस्स दुक्खा पटिपदा, खिप्पा अभिञ्ञा. तब्बिपरीतस्स सुखा पटिपदा, दन्धा अभिञ्ञा च वेदितब्बा.

तथा पलिबोधुपच्छेदादिपुब्बकिच्चं असम्पादेत्वा भावनमनुयुञ्जन्तस्स सपरिपन्थताय दुक्खा पटिपदा, विपरियायेन अपरिपन्थताय सुखा. अप्पनाकोसल्लानि असम्पादेन्तस्स ञाणस्स अविसदताय दन्धा अभिञ्ञा होति, सम्पादेन्तस्स विपरियायतो खिप्पा अभिञ्ञाति. किञ्च – तण्हाविज्जातिभवनवसेन एतासं भेदो वेदितब्बो. तण्हाभिभूतस्स हि दुक्खा पटिपदा होति तस्सा समाधिस्स उजुपटिपक्खत्ता समथपटिपदाय परिपन्थकभावतो, अनभिभूतस्स तदभावतो सुखा. अविज्जाभिभूतस्स च तस्सा पञ्ञाय उजुपटिपक्खभावतो दन्धा अभिञ्ञा, इतरस्स खिप्पा अभिञ्ञाति. सो पनायं पटिपदाभेदो केवलं समथभावनावसेन पटिलद्धज्झानस्स, मग्गाधिगमवसेन पटिलद्धज्झानस्स पन नत्थि दुक्खपटिपदादिभेदो. केचि पन मग्गवसेनेव तस्स पटिपदादिभेदं वण्णेन्ति ‘‘मग्गस्स हि दुक्खपटिपदादिभावे तस्मिं दुक्खपटिपदादिक’’न्ति.

अधिपतिभेदादीसु पन छन्दाधिपतेय्यं चित्ताधिपतेय्यं वीरियाधिपतेय्यं वीमंसाधिपतेय्यन्ति एवं अधिपतिभेदतो, परित्तं परित्तारम्मणं, परित्तं अप्पमाणारम्मणं, अप्पमाणं परित्तारम्मणं, अप्पमाणं अप्पमाणारम्मणन्ति एवं आरम्मणभेदतो, हानभागियं ठितिभागियं विसेसभागियं निब्बेधभागियन्ति एवं हानभागियादिभेदतो च चतुब्बिधता वेदितब्बा. तत्थ ‘‘छन्दवतो चे झानं निब्बत्तिस्सति, मय्हम्पि निब्बत्तिस्सती’’ति एवं छन्दं धुरं कत्वा उप्पन्नं छन्दाधिपतेय्यं. एस नयो ‘‘चित्ताधिपतेय्या’’दीसुपि. अप्पगुणं पन उपरिझानस्स पच्चयो भवितुं असक्कोन्तं परित्तं, सुप्पसरावमत्तेसु अवड्ढितारम्मणेसु निब्बत्तं परित्तारम्मणं. वुत्तपटिपक्खतो पन यथाक्कमं अप्पमाणारम्मणादीनि वेदितब्बानि. हानभागियादिविसेसं सयमेव वक्खति.

झानङ्गयोगभेदतोति कत्थचि पञ्च झानङ्गानि, कत्थचि चत्तारि, कत्थचि तीणि, कत्थचि द्वे, कत्थचि अपरानि द्वेति एवं झानङ्गानं सम्पयोगभेदतो. ननु चेत्थ कामावचरकुसले विय सङ्खारभेदो कस्मा न गहितो. इदम्पि हि केवलं समथानुयोगवसेन पटिलद्धं ससङ्खारं, मग्गाधिगमवसेन पटिलद्धमसङ्खारं, तस्मा ‘‘झानङ्गसङ्खारयोगभेदतो दसविध’’न्ति वत्तब्बन्ति? नयिदमेवं, मग्गाधिगमवसेन सत्तितो पटिलद्धस्सापि अपरभागे परिकम्मवसेनेव उप्पज्जनतो, तस्मा सब्बस्सपि झानस्स परिकम्मसङ्खातपुब्बाभिसङ्खारेन विना केवलं अधिकारवसेन अनुप्पज्जनतो ‘‘असङ्खार’’न्तिपि वत्तुं न सक्का, अधिकारेन च विना केवलं परिकम्माभिसङ्खारेनेव अनुप्पज्जनतो ‘‘ससङ्खार’’न्तिपि वत्तुं न सक्काति झानङ्गयोगभेदतो पञ्चविधता च वुत्ताति.

कामच्छन्दो ब्यापादो थिनमिद्धं उद्धच्चकुक्कुच्चं विचिकिच्छाति इमानि पञ्च नीवरणानि विप्पहीनानि एतस्साति कामच्छन्द…पे… विप्पहीनं. ‘‘अग्याहितो’’ति एत्थ आहित-सद्दस्स विय विप्पहीन-सद्दस्सेत्थ परवचनं दट्ठब्बं. कामच्छन्दादीहि वा विप्पहीनं विसंयुत्तं तेसं पहायकभावेनाति कामच्छन्द…पे… विप्पहीनं. तत्थ कामेतीति कामो, छन्दनट्ठेन छन्दो चाति कामच्छन्दो, बहलकामरागस्सेतं अधिवचनं. ब्यापादादीनमत्थं वक्खति. यस्मा कामच्छन्दादीसु अप्पहीनेसु झानं नुप्पज्जति, तस्मा तानिस्स पहानङ्गानीति वेदितब्बानि. ननु अञ्ञेपि अकुसला धम्मा इमिना झानेन पहीयन्ति, अथ कस्मा पञ्चेव पहानङ्गवसेन वुत्तानीति? विसेसेन झानन्तरायकरत्ता. कामच्छन्दवसेन हि नानाविसयपलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति. कामच्छन्दाभिभूतं वा नानाविसयसमुपब्यूळ्हाय कामधातुया पहानपटिपदं न पटिपज्जति, ब्यापादेन च आरम्मणे पटिहञ्ञमानं न समाहितं पवत्तति, थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति, उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति, विचिकिच्छाउपहतं झानाधिगमपटिपदं नारोहति ‘‘सम्मासम्बुद्धो नु खो, न नु खो, पथवी पथवी’’तिआदिना पवत्तमनसिकारेन ‘‘झानं सिया नु खो, न नु खो’’तिआदिना विचिकिच्छन्तस्स झानाधिगमपटिपदाय असंसिज्झनतो. यतो वक्खति –

‘‘भागी अस्समहं अद्धा, इमाय पटिपत्तिया;

पविवेकसुखस्साति, कत्वा उस्साहमुत्तम’’न्ति.

तस्मा समाधिआदीनं उजुविपच्चनीकभावेन विसेसेन झानाधिगमस्स अन्तरायकरणतो एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानि. होति चेत्थ –

‘‘पच्चनीका यतो पञ्च, समाधादीनमेत्थ हि;

झानन्तरायिका तस्मा, पहानङ्गे नियामिता’’ति.

एवमिदं पहानङ्गवसेन दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गवसेन दस्सेतुं ‘‘वितक्क…पे… सम्पयुत्त’’न्ति वुत्तं. तत्थ वितक्कादयो वचनत्थलक्खणादिवसेन उपरि आगमिस्सन्ति. यस्मा पन इमेसु उप्पन्नेसु झानं उप्पन्नं नाम होति, तेनस्स इमानि सम्पयोगङ्गानीति वेदितब्बानि, तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन नेमिआदिअङ्गसमुदाये रथादिवोहारो होति, एवं झानङ्गसमुदाये झानवोहारो. वुत्तम्पि हेतं विभङ्गे ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५६९). कस्मा पन अञ्ञेसुपि फस्सादीसु सम्पयुत्तधम्मेसु विज्जमानेसु इमानियेव पञ्च झानङ्गवसेन वुत्तानीति? वुच्चते – उपनिज्झानकिच्चवन्तताय, कामच्छन्दादीनं उजुपटिपक्खभावतो च. वितक्को हि आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुबन्धति. एवं झानाधिगमस्स विसेसपच्चयभूतेहि तेहि अविक्खेपाय समादहितपयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसमुट्ठाना पीति पीणनं, सुखञ्च उपब्रूहनं करोति. अथ नं ससम्पयुत्तधम्मं एतेहि अभिनिरोपनानुबन्धनपीणनउपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता समाधानकिच्चेन अत्तानं अनुवत्तापेन्ती एकत्तारम्मणे समं, सम्मा च आधियति, इन्द्रियसमतावसेन समं, पटिपक्खधम्मानं दूरीभावेन लीनुद्धच्चाभावेन सम्मा च ठपेतीति एवमेतेसमेव उपनिज्झानकिच्चं आवेणिकं. कामच्छन्दादिपटिपक्खभावेन पन सयमेव वक्खति. एवं उपनिज्झानकिच्चवन्तताय, कामच्छन्दादीनं उजुपटिपक्खभावतो च इमेयेव पञ्च झानङ्गभावेन ववत्थिताति. यथाहु –

‘‘उपनिज्झानकिच्चत्ता, कामादिपटिपक्खतो;

सन्तेसुपि च अञ्ञेसु, पञ्चेव झानसञ्ञिता’’ति.

देसनाक्कमतो, महग्गतधम्मेसु पठमं अधिगन्तब्बतो च पठमं, पठमं समापज्जितब्बन्तिपि पठमन्ति वदन्ति. तं पन न एकन्तलक्खणं झानपटिलोमादिवसेन समापज्जने असम्भवतो.

पुरिमपच्छिमचित्तेसु उप्पज्जमानस्सापि अप्पनाक्खणे अनुप्पज्जनतो वितक्को विप्पहीनो एतस्स, ततो वा एतं विप्पहीनन्ति वितक्कविप्पहीनं. भावनाय हि पहीनत्ता वितक्को झानक्खणे नुप्पज्जति. असंकिलिट्ठसभावत्ता पन उपचारभावनाय च तं पहातुं असमत्थभावतो पुरिमभागे, पच्छाभागे च अपच्चनीकचित्तप्पवत्तितो उप्पज्जतियेवाति.

ननु च ‘‘असंकिलिट्ठसभावत्ता’’ति वुत्तं, अथ कथं झानेन एस पहीयति? न हि कुसलेहि असंकिलिट्ठधम्मस्स पहानं अत्थि रागादिसंकिलिट्ठानं पापधम्मानमेतस्स उजुपटिपक्खभावतोति? वुच्चते – असंकिलिट्ठसभावस्सापि एतस्स ओळारिकताय दुब्बलभावतो झानक्खणे अनुप्पत्तिसभावापादनत्थं तत्थ निकन्तिविक्खम्भनवसेन दुतियज्झानभावना होतीति तस्सा बलेन तं झानक्खणे अनुप्पज्जन्तं निकन्तिविक्खम्भनवसेन वा विक्खम्भितं पहीनं नाम होति. यदि एवं उपचारेनपि निकन्ति विक्खम्भीयतीति तत्थपिस्स पहानं सिया, यथा पठमज्झानस्स उपचारे नीवरणानीति? नयिदमेवं, नीवरणप्पहानस्स विय वितक्कारम्मणिकनिकन्ति विक्खम्भनस्स उपचारेन सातिसयं अनिप्फज्जनतो. सातिसयञ्हि तत्थ निकन्तिप्पहानं अप्पनाय एव होति, तस्मा यदवोचुम्हा ‘‘उपचारभावनाय च तं पहातुं असमत्थभावतो’’ति, तं सुट्ठु उपपरिक्खित्वा वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘विचारविप्पहीन’’न्तिआदीसुपि वुत्तनयानुसारेन अत्थो दट्ठब्बो. दुतियज्झानेयेव पहीनस्स वितक्कस्स इध अप्पवत्तिमत्तदस्सनत्थं ‘‘वितक्कविचारविप्पहीन’’न्ति वितक्क-ग्गहणं कतं. एवं ‘‘वितक्कविचारपीतिविप्पहीन’’न्तिआदीसुपि.

यथासम्भवन्ति पथवीकसिणादीसु यं यं आरम्मणं यस्स यस्स सम्भवति, तदनतिक्कमतो. कसिणानापानेसु हि पञ्चेव झानानि पवत्तन्ति, असुभकायगतासतीसु पठमज्झानं, अनुपेक्खाब्रह्मविहारेसु पञ्चमज्झानवज्जानि, उपेक्खाब्रह्मविहारे पञ्चमज्झानन्ति.

पथवीकसिणादीसूति एत्थ आदि-ग्गहणेन केवलं आपोकसिणादीनमेव, अथ खो असुभादीनम्पि अप्पनावहकम्मट्ठानानं सङ्गहोति दट्ठब्बं. एत्थ च अभिभायतनविमोक्खझानानि पवत्ताकारमत्ततो भिन्नानि, आरम्मणतो पन कसिणायतनानेव होन्तीति कसिणायतनझानेहेव तानि सङ्गहितानि. ‘‘यथासम्भवं…पे… अनेकविध’’न्ति वा वचनेन रूपावचरज्झाने सब्बोपि लब्भमानकभेदो सङ्गहितोति अभिभायतनविमोक्खझानानि विसुं न वुत्तानि, तानि पन सरूपतो एवं वेदितब्बानि.

तत्थ ञाणुत्तरस्स योगावचरस्स पथवीकसिणादिआरम्मणं अभिभवित्वा ‘‘न मेत्थ अप्पनानिब्बत्तने भारो’’ति पटिपन्नस्स निमित्तुप्पत्तितो उद्धं दुतियततियवीथियं, चतुत्थपञ्चमवीथियं वा पटिलद्धं झानं अभिभायतनं नाम. तञ्हि आरम्मणं अभिभवतीति अभिभू, योगिनो सुखविसेसानं अधिट्ठानताय, मनायतनधम्मायतनपरियापन्नताय वा आयतनन्ति अभिभायतनं, अभिभवितब्बं वा अभिभू, आलम्बणं, तं आयतनमस्साति अभिभायतनं. अथ वा आलम्बणाभिभवनतोयेव अभिभू, परिकम्मं, ञाणं वा, तं आयतनं कारणमस्साति अभिभायतनं. परिकम्मं, ञाणं वा आलम्बणं अभिभवित्वा पवत्तमानं उपचारुप्पत्तितो पञ्चमवीथिमनतिक्कमित्वा अप्पनं निब्बत्तेति. पञ्चमवीथितो परं निब्बत्तं पन अभिभवितुकामताय निब्बत्तितम्पि अभिभायतनं नाम न होति. सामञ्ञगतिया पन कसिणायतनमेव होति. इममेव हि सीघतरप्पवत्तिं सन्धाय अट्ठकथायं ‘‘तानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेती’’ति (ध. स. अट्ठ. २०४) वुत्तं. ननु च अट्ठकथायं यथारुतवसेनेव अत्थो कस्मा न गय्हति. ‘‘सह निमित्तुप्पादेनेवा’’ति (ध. स. अट्ठ. २०४) हि वुत्तत्ता निमित्तुप्पत्तिया सहुप्पन्नं झानमभिभायतनन्ति विञ्ञायतीति? नयिदमेवं, निमित्तुप्पादेन सह अप्पनाय असम्भवतो. निमित्तुप्पादोति हि इध पटिभागनिमित्तस्स उप्पत्ति तदारम्मणस्स वा उपचारज्झानस्स, किं ताव पटिभागनिमित्तुप्पत्तिया सह अप्पनाय निब्बत्ति उपचारज्झाने असति तस्सा असम्भवतो, नापि उपचारज्झानेन सह एकवीथियं निब्बत्ति तस्सा उपचारभावनापबन्धसेवितब्बभावेन तदा असम्भवतो, तस्मा नातिचिरायनप्पवत्तिदस्सनत्थं समीपिम्हि समीपकारीयूपचारेन अट्ठकथायं तथा वुत्तन्ति वेदितब्बं. यदि निमित्तुप्पत्तितो नातिचिरप्पवत्तमभिभायतनं, कथं तस्स दन्धाभिञ्ञाखिप्पाभिञ्ञाभेदो पाळियं वुत्तोति? वुच्चते – चतुत्थपञ्चमजवनवीथियं उप्पन्नं चिरकालनिब्बत्तिताय दन्धाभिञ्ञं, दुतियततियवीथियं उप्पन्नं तब्बिपरीतलक्खणताय खिप्पाभिञ्ञन्ति. केचि पन ‘‘अभिभायतनं नाम वसिभावप्पत्तमेव, नेतर’’न्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, वसिभावप्पत्तिया निमित्तुप्पत्तितो दूरतरभावेन ‘‘सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेती’’ति अट्ठकथावचनेन सह विरुज्झनतो.

अपिच वसिभावप्पत्तं झानं अभिभवनकारणनिरपेक्खं वसिभावबलेनेव सक्कच्चं समापज्जितुं न सक्काति न तं अभिभायतनं नाम होति, तस्मा अप्पत्तवसिभावा पठमुप्पन्नायेव अभिभायतनन्ति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. यदि एवं कथं ‘‘अप्पमाणं परित्तारम्मणं, अप्पमाणं अप्पमाणारम्मण’’न्ति (ध. स. २१२-२१३) अभिभायतनदेसनायं वुत्तं. वसिभावप्पत्तञ्हि झानं अप्पमाणन्ति वुच्चति. इदञ्च उप्पन्नमत्तत्ता परित्तमेवाति? नायं दोसो. पठमं अभिभायतनवसेन पटिलद्धज्झानं पच्छा वसिभावप्पत्तम्पि अभिभायतननाममेव लभतीति वसिभावप्पत्तमभिभायतनं अप्पमाणं, इतरं परित्तं.

अथ वा वसिभावप्पत्तं अप्पमाणन्ति उक्कंसगतिपरिग्गहवसेन वुच्चति. तं पन यं बलवतरं, तं अप्पमाणन्ति इमस्स अत्थस्स उपलक्खणं कत्वा वदन्ति. बलवभावनिबन्धनं अप्पमाणत्तं. बलवभावो च पठमअप्पनावारतो पच्छिमपच्छिमअप्पनावारानं बलवताय अवसितापत्तेपि झाने सम्भवतीति बलवन्तं अप्पमाणं, इतरं परित्तन्ति एवं अवसितापत्तेपि झाने अप्पमाणादिभावो वेदितब्बो. अथ वा अप्पनाय बलवभावो नाम उपचारस्स बलवताय सति होति. उपचारञ्च तं बलवं, यं सहसा अप्पनं उप्पादेतुं सक्कुणेय्य, तस्मा खिप्पाभिञ्ञानं द्विन्नं अभिभायतनझानानं उपचारवीथिया अनन्तरं दुतियवीथियं उप्पन्नं उपचारज्झानस्स बलवताय सयम्पि बलवतरन्ति अप्पमाणं नाम होति. दुतियवीथिमतिक्कमित्वा ततियवीथियं उप्पन्नं तदितरसभावताय परित्तं. तथा दन्धाभिञ्ञानं चतुत्थवीथियं उप्पन्नं अप्पमाणं. पञ्चमवीथियं उप्पन्नं परित्तन्ति. अथ वा यत्थ कत्थचि अप्पनावीथियं पञ्चमं उप्पज्जनकअप्पनातो चतुत्थं उप्पज्जमानाय बलवभावोति तंवसेनापेत्थ परित्तअप्पमाणता वेदितब्बा.

तं पनेतं गणनतो अट्ठविधं होति. यथाह –

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि. अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि. अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि, तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामि. नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि, तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामि. पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि. लोहितानि लोहितवण्णानि लोहितनिदस्सनानि लोहितनिभासानि. ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होती’’ति (दी. नि. २.१७३; ३.३३८; म. नि. २.२४९; अ. नि. १.४२७-४३४; ८.६५).

तत्थ अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अलाभिताय वा अनत्थिकताय वा अज्झत्तेसु केसादीसु परिकम्मअप्पनासञ्ञाविरहितो. बहिद्धा रूपानि पस्सतीति बहिद्धा अट्ठसु कसिणेसु, चतूसु भूतकसिणेसु एव वा कतपरिकम्मकताय परिकम्मवसेन चेव अप्पनावसेन च तानि बहिद्धा अट्ठ, चत्तारि वा कसिणरूपानि पस्सति. परित्तानीति अमहन्तानि. अभिभुय्याति यथा महग्घसो सम्पन्नगहणिको पुरिसो कटच्छुमत्तं भत्तं लभित्वा ‘‘किं एत्थ भुञ्जितब्बं भत्तं अत्थी’’ति सङ्कड्ढित्वा सब्बं एककबळमेव करोति, एवमेव ञाणुत्तरिको पुग्गलो विसदञाणो ‘‘किं एत्थ परित्तके आरम्मणे समापज्जितब्बं अत्थि, नायं मम भारो’’ति तानि रूपानि परिकम्मेन, ञाणेन वा अभिभवित्वा समापज्जति. हेट्ठा वुत्तनयेन सीघं अप्पनं निब्बत्तेति. ‘‘जानामि पस्सामी’’ति इमिना पनस्स पुब्बाभोगो कथितो, तदागमनतो च अन्तोसमापत्तियं चित्ताभिसङ्खारो. इतरथा अनेन आभोगमत्ते कथिते तेन साधितब्बं झानं न वुत्तं होति, अभिभायतनदेसनावायं झानविसयाति. आगमट्ठकथासु पन समापत्तितो वुट्ठितस्स पुब्बभागभावनावसेन झानक्खणे पवत्तमभिभवनाकारं गहेत्वा पवत्तमाभोगं सन्धाय –

‘‘इमिना पनस्स आभोगो कथितो. सो च खो समापत्तितो वुट्ठितस्स, न अन्तोसमापत्तिय’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. २.१७३; म. नि. अट्ठ. २.२४९; अ. नि. अट्ठ. ३.८.६५) वुत्तं.

दुतिये सुवण्णदुब्बण्णानीति परिसुद्धापरिसुद्धवण्णानि. परिसुद्धानि हि नीलादीनि सुवण्णानि, अपरिसुद्धानि दुब्बण्णानीति इध अधिप्पेतानि.

ततिये अप्पमाणानीति वुद्धिप्पमाणानि विपुलानि खलमण्डलादीनि. वड्ढनवसेन पनेत्थ अप्पमाणता न गहिता कसिणवड्ढनस्स इध असम्भवतो. कसिणस्स हि द्वे वड्ढनभूमियो उपचारभूमि, अप्पनाभूमि वा. तत्थ न ताव इध उपचारभूमियं वड्ढनं सम्भवति. निमित्तुप्पत्तिया समकालं विय उप्पज्जमाने झाने कुतो तस्स ओकासोति, नापि अप्पनाभूमियं. वड्ढितस्स पठमुप्पन्नझानारम्मणता न युज्जति, तस्मा सभावमहन्तानेव आलम्बणानि इध अप्पमाणानीति अधिप्पेतानि. केचि पन ‘‘वड्ढितवसेनेव अप्पमाणानीति गहेत्वा पठमं अभिभवनिच्छाय अभावेन वड्ढेत्वा पच्छा अभिभवनिच्छाय सति अभिभवनाकारेन पवत्तो तस्मिं अप्पनं निब्बत्तेतीति अप्पनं पटिलभित्वा वड्ढितनिमित्तेसु इदं अभिभायतनं वुत्त’’न्ति वदन्ति.

चतुत्थे अभिभुय्याति अभिभवित्वा. यथा नाम सम्पन्नगहणिको महग्घसो पुरिसो एकं भत्तवड्ढितकं लभित्वा ‘‘‘अञ्ञोपि होतु, अञ्ञोपि होतू’ति किं एस मय्हं करिस्सती’’ति न तं महन्ततो पस्सति, एवमेव ञाणुत्तरो विसदञाणो पुग्गलो ‘‘‘किं एत्थ समापज्जितब्बं, नयिदं अप्पमाण’न्ति मय्हं चित्तेकग्गताकरणे भारो’’ति अभिभवित्वा समापज्जति. वुत्तनयेनेव अप्पनं निब्बत्तेति.

पञ्चमे नीलानि…पे… नीलनिभासानीति एतानि परियायनामानीति तत्थ ‘‘नीलानी’’ति सब्बसङ्गाहकवसेन वुत्तं. एत्तकेयेव पन वुत्ते तंयोगतो तब्बोहारेन गुणयुत्तेपि पसङ्गो सियाति तन्निवारणत्थं ‘‘नीलवण्णानी’’ति वण्णवसेन वुत्तं. एवम्पि हि बहुब्बीहिवसेन गुणोपि पसङ्गो होतीति ‘‘नीलनिदस्सनानी’’ति निदस्सनवसेन वुत्तं. निदस्सितब्बञ्हि निदस्सनं, चक्खुना दट्ठब्बं रूपं. ततो सेतादिनिवारणत्थं नील-सद्देन सह समासो कतोति अपञ्ञायमानचीवरानि असम्भिन्नवण्णानि एकनीलानेव हुत्वा दिस्समानानीति वुत्तं होति. ‘‘नीलनिभासानी’’ति इदं पन ओभासवसेन वुत्तं, नीलोभासानि नीलप्पभायुत्तानीति अत्थो. एतेन तेसं सुविसुद्धत्तं दस्सेति. ‘पीतानी’’तिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. अट्ठसु चेतेसु पुरिमं अभिभवनाकारेन वण्णाभोगरहितानि अट्ठपि कसिणानि परित्तानि आरम्मणं कत्वा उप्पन्नं सन्धाय वुत्तं. ततियं तथा अप्पमाणानि. दुतियचतुत्थानियेव द्वे वण्णाभोगसहितानि आरब्भ उप्पन्नं, न पन वण्णकसिणवसेन उप्पन्नं तस्स विसुं वक्खमानत्ता.

पञ्चमादीनि पन तेसु कताधिकारे सन्धाय सुविसुद्धवण्णवसेनेव देसितानि. न हि तेसं अभिभवनस्स परित्तता, अप्पमाणता वा कारणं, अथ खो सुविसुद्धनीलादिभावो. तत्थ हि ते कताधिकाराति. ननु च आगमट्ठकथासु ‘‘सुवण्णानि वा होन्तु दुब्बण्णानि वा, परित्तअप्पमाणवसेनेव इमानि अभिभायतनानि देसितानी’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.१७३; म. नि. अट्ठ. २.२४९; अ. नि. अट्ठ. ३.८.६५) वुत्तन्ति? सच्चं, तं पन आगमे अभिभायतनानं अञ्ञथा आगतत्ता वुत्तं. तत्थ हि –

‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि, अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि, अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि, अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानी’’ति (दी. नि. २.१७३; ३.३३८; म. नि. २.२४९; अ. नि. १.४२७-४३४; ८.६५) –

एवं चत्तारियेव अभिभायतनानि आगतानि, तस्मा तदट्ठकथासु वण्णाभोगे विज्जमाने अविज्जमानेपि परित्तअप्पमाणतावसेनेव इमेसं देसितभावो वुत्तो. परित्तअप्पमाणता हि इमेसु चतूसु अभिभवनस्स कारणं वण्णाभोगे विज्जमाने अविज्जमानेपीति. ननु च सब्बत्थ ‘‘सुवण्णदुब्बण्णानी’’ति वचनतो वण्णाभोगसहितानियेव तत्थ गहितानीति? तं न, वण्णाभोगरहितानि, सहितानि च सब्बानि परित्तानि एकतो कत्वा ‘‘परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानी’’ति वुत्तानि, तथा ‘‘अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानी’’ति. यदि एवं कथं विसिट्ठानं वण्णाभोगरहितानं, सहितानञ्च एकज्झं मनसिकारो, न एकज्झं, विसुंयेव तेसं मनसिकारो. यदि एवं विसुं कथमेकत्तन्ति? परित्तभावसामञ्ञतो. यदि एवं सुवण्णदुब्बण्ण-ग्गहणमतिरिच्चति अवसिट्ठोति? नातिरिच्चति परियायदेसनाभावतो. अत्थि हि एस परियायो, यदिदं वण्णाभोगजनिताजनितं विसेसं अग्गहेत्वा परित्तभावसामञ्ञेन एकत्तं नेत्वा ‘‘परित्तानि अभिभुय्या’’ति वत्वा पुन तदन्तोगधमेव पभेदं विनेय्यवसेन दस्सेतुं तानि च कदाचि वण्णवसेन आवज्जितानि होन्ति, ‘‘सुवण्णदुब्बण्णानि अभिभुय्या’’ति वत्तब्बताय वण्णाभोगरहितानि, सहितानि च विसुं मनसि कत्वा उभयत्थापि वण्णाभोगरहितपरित्ताभिभवने, तंसहितपरित्ताभिभवने च परित्ताभिभवनसामञ्ञं गहेत्वा एकत्तं कतन्ति. अभिधम्मे पन निप्परियायदेसनत्ता वण्णाभोगरहितानि, सहितानि च विसुं वुत्तानि. अत्थि हि उभयत्थाभिभवनविसेसोति. होतु ताव, एवं सुत्ताभिधम्मपाठविसेसतो अट्ठकथाय पाठभेदे पन को अधिप्पायोति? वुच्चते – सुत्तन्ते हि पठमविमोक्खं द्वेधा भिन्दित्वा पठमदुतियअभिभायतनानि वुत्तानि, परियायदेसनत्ता विमोक्खानम्पि अभिभवनपरियायो विज्जतीति ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी’’ति अभिभायतनद्वयं वुत्तं.

ततियचतुत्थअभिभायतनेसु दुतियविमोक्खो, वण्णाभिभायतनेसु ततियविमोक्खो च अभिभवनप्पवत्तितो सङ्गहितो, इध पन निप्परियायदेसनत्ता विमोक्खाभिभायतनानि असङ्करतो दस्सेतुं विमोक्खे वज्जेत्वा अभिभायतनानि कथितानि. सब्बानि च विमोक्खकिच्चानि विमोक्खदेसनाय वुत्तानि, तदेतं ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी’’ति सुत्ते आगतस्स अभिभायतनद्वयस्स अभिधम्मे अवचनतो ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनञ्च सब्बविमोक्खकिच्चसाधारणवचनभावतो ववत्थानं कतन्ति विञ्ञायति. अवस्सञ्चेतं एव सम्पटिच्छितब्बं, न सम्पटिच्छन्तेहि सुत्ताभिधम्मपाठभेदे अञ्ञं कारणं वत्तब्बं. अथ किमेत्थ वत्तब्बं, ननु अट्ठकथायमेव ‘‘कस्मा पन यथा सुत्तन्ते ‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानी’तिआदि वुत्तं, एवं अवत्वा इध चतूसुपि अभिभायतनेसु अज्झत्तं अरूपसञ्ञिताव वुत्ता’’ति वत्वा ‘‘अज्झत्तरूपानं अनभिभवनीयतो’’ति कारणं वुत्तन्ति? न तं तस्स कारणवचनं, अथ खो कत्थचि ‘‘अज्झत्तं रूपानि पस्सती’’ति अवत्वा सब्बत्थ यं वुत्तं ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति, तस्स च कारणवचनं. तेनेव हि तत्थ वा इध वा ‘‘बहिद्धा रूपानियेव अभिभवितब्बानी’’ति तत्थेव वुत्तं, अनभिभवनीयता च अज्झत्तरूपानं बहिद्धा रूपानि विय अविभूतत्ता. न हि सुट्ठु विभूतभावमन्तरेन ञाणुत्तरानं आरम्मणाभिभवनं सम्भवतीति. ननु च अट्ठकथायं पाठद्वयविसेसस्स देसनाविलासो कारणभावेन वुत्तोति? सच्चं वुत्तो, सो च यथावुत्तववत्थानवसेनेव वेदितब्बो. देसनाविलासो हि नाम विनेय्यज्झासयानुरूपं विज्जमानस्सेव परियायस्स विभावनं, न यस्स कस्सचीति. एवं ताव अभिभायतनं वेदितब्बं.

तत्थ विमोक्खोति पटिलद्धज्झानस्स झानं समापज्जितुकामतावसप्पवत्तजवनवीथिसमनन्तरमेव पितुअङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्चङ्गस्स विय दारकस्स आरम्मणे निरासङ्कमेव हुत्वा पठमकप्पना विय च लहुं अवुट्ठहित्वा अन्तमसो चतुपञ्चचित्तक्खणतो अनोसक्कित्वा आरम्मणे अभिरतिवसेन पवत्तस्स वसिभावप्पत्तस्स झानस्सेतं अधिवचनं. तञ्हि कसिणायतनवसेन वा अभिभायतनवसेन वा उप्पन्नं पच्चनीकधम्मेहि सुट्ठु विमुत्तत्ता, आरम्मणे अधिमुत्तताय च ‘‘विमोक्खो’’ति वुच्चति. वुत्तम्पि चेतं अट्ठकथायं –

‘‘केनट्ठेन पन विमोक्खो वेदितब्बोति? अधिमुच्चनट्ठेन. को अयं अधिमुच्चनट्ठो नाम? पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठु विमुच्चनट्ठो, आरम्मणे च अभिरतिवसेन सुट्ठु अधिमुच्चनट्ठो’’ति (ध. स. अट्ठ. २४८).

यदि वसिभावप्पत्तमेव विमोक्खो, कथमस्स आरम्मणचतुक्के परित्तता पाळियं वुत्ता. अवसितापत्तञ्हि झानं परित्तन्ति वुच्चतीति? नायं दोसो, परिपुण्णवसिभावप्पत्तं सन्धाय अपरिपुण्णवसिभावप्पत्तस्स परित्तभावेन तत्थ अधिप्पेतत्ता, तस्मा वसिभावप्पत्तमेव झानं विमोक्खो नाम, न इतरं. इतरं पन यदि कसिणायतनवसेन उप्पन्नं, कसिणायतनं. अथ अभिभायतनवसेन, अभिभायतनमेवाति. केचि पन ‘‘पठमअप्पनातो पच्छिमपच्छिमाय पटिपक्खतो सुट्ठु विमुत्तत्ता कसिणायतनवसेन, अभिभायतनवसेन च उप्पन्नं पठमकप्पनं ठपेत्वा सेसं विमोक्खोयेवा’’ति वदन्ति.

तं पनेतं गणनतो तिविधं. यथाह –

‘‘रूपी रूपानि पस्सति, अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति, सुभन्तेव अधिमुत्तो होती’’ति (दी. नि. २.१७४; ३.३३९; पटि. म. १.२०९).

तत्थ रूपीति अज्झत्तं केसादीसु उप्पादितं रूपज्झानं रूपं, तदस्स अत्थीति रूपी. रूपानि पस्सतीति बहिद्धापि नीलकसिणादिरूपानि झानचक्खुना पस्सति. इमिना अज्झत्तबहिद्धवत्थुकेसु कसिणेसु झानपटिलाभो दस्सितो. अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अज्झत्तं नरूपसञ्ञी, अत्तनो केसादीसु अनुप्पादितरूपावचरज्झानोति अत्थो. इमिना बहिद्धा परिकम्मं कत्वा बहिद्धाव पटिलद्धज्झानता दस्सिता. ‘‘सुभ’’न्ति इमिना सुविसुद्धेसु नीलादीसु वण्णकसिणेसु झानानि दस्सितानि. तत्थ किञ्चापि अन्तोअप्पनायं ‘‘सुभ’’न्ति आभोगो नत्थि, यो पन सुविसुद्धं सुभकसिणं आरम्मणं कत्वा विहरति, सो यस्मा ‘‘सुभ’’न्ति अधिमुच्चनवसेन पठमज्झानं उपसम्पज्जित्वा विहरति, तथा दुतियादीनि, तस्मा एवं देसना कताति. पटिसम्भिदामग्गे पन ‘‘इध भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदिना (पटि. म. १.२१२) ब्रह्मविहारवसेन सुभविमोक्खो वुत्तो. धम्मसङ्गणियं पन ब्रह्मविहारानं विसुंयेव आगतत्ता तं नयं पटिक्खिपित्वा सुनीलकादिवसेनेव सुभविमोक्खो अट्ठकथायं अनुञ्ञातोति इधापि तत्थ वुत्तनयेनेव ववत्थानं कतन्ति एवं ताव विमोक्खझानं वेदितब्बं.

यथानुरूपन्ति हीनादिअनुरूपं. पठमज्झानञ्हि हीनं कप्पस्स ततियभागायुके ब्रह्मपारिसज्जे उपपत्तिं निप्फादेति, मज्झिमं उपड्ढकप्पायुके ब्रह्मपुरोहिते, पणीतं एककप्पायुके महाब्रह्मे. तथा दुतियज्झानं, ततियज्झानञ्च हीनं द्विकप्पायुके परित्ताभे, मज्झिमं चतुकप्पायुके अप्पमाणाभे, पणीतं अट्ठकप्पायुके आभस्सरे. चतुत्थज्झानं हीनं सोळसकप्पायुके परित्तासुभे, मज्झिमं द्वत्तिंसकप्पायुके अप्पमाणसुभे, पणीतं चतुसट्ठिकप्पायुके सुभकिण्हे. पञ्चमज्झानं पन तिविधम्पि पञ्चकप्पसतायुके वेहप्फले उपपत्तिं निप्फादेति, तदेव तित्थियेहि सञ्ञाविरागवसेन भावितं पञ्चकप्पसतायुकेयेव असञ्ञसत्ते. अनागामीहि पन पुथुज्जनादिकाले पच्छापि भावितं सद्धादिइन्द्रियाधिमुत्ततानुक्कमेन यथाक्कमं सहस्सद्विसहस्सचतुसहस्सअट्ठसहस्ससोळससहस्सकप्पायुकेसु अविहाअतप्पासुदस्सासुदस्सीअकनिट्ठनामकेसु पञ्चसुद्धावासेसु उपपत्तिं निप्फादेतीति एवमेतं यथानुरूपं सोळसरूपावचरब्रह्मलोकूपपत्तिनिप्फादकन्ति आह ‘‘यथानुरूपं…पे… होती’’ति.

यस्मा पन रूपभवेपि पवत्तियं लभितब्बा उपभोगसम्पत्ति कामावचरस्सेव फलं, तस्मा इध ‘‘भवभोगसम्पत्तिं निप्फादेती’’ति अवत्वा उपपत्तिनिप्फादनमेव वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एत्थ च दुतियज्झानभूमिं उपादाय सब्बत्थ परिपुण्णस्स महाकप्पस्स वसेन परिच्छेदो दट्ठब्बो, पठमज्झानभूमियं पन असङ्ख्येय्यकप्पवसेन. न हि तत्थ इतरवसेन परिच्छेदो सम्भवति एककप्पेपि अविनासाभावेन महाकप्पस्स चतुत्थभागेयेव तस्स सण्ठहनतो.

रूपावचरकुसलवण्णना निट्ठिता.