अकुसलविपाकवण्णना

यथा अतिइट्ठे इट्ठमज्झत्ते च आरम्मणे वेदनाभेदसम्भवतो कुसलविपाकमनोविञ्ञाणधातु दुविधा होति सोमनस्ससहगता, उपेक्खासहगताति, एवं अतिअनिट्ठे अनिट्ठमज्झत्ते च आरम्मणे वेदनाभेदो नत्थीति अकुसलविपाकमनोविञ्ञाणधातु एकविधावाति ‘‘सत्ताकुसलविपाकानी’’ति वुत्तं. सति हि तत्थ वेदनाभेदे अतिअनिट्ठे दोमनस्सेन भवितब्बं, न च पटिघेन विना दोमनस्सं उप्पज्जतीति. कायविञ्ञाणस्स दुक्खसहगता कुसलविपाके वुत्तविपरियायेन वेदितब्बा. एत्थ च अकुसलविपाकेसु लब्भमानदुक्खं विय नातिकटुकापि उपेक्खा एकन्तनिहीनस्स अकुसलस्स विपाकभावतो दुक्खसभावत्ता हीना एव. न हि अकुसलस्स विपाको अदुक्खो होति, उपेक्खाभावो पनस्स बलवता बाधियमानस्स पटिपहरितुं असक्कोन्तस्स दुब्बलपुरिसस्स तेन करियमानबाधस्स उपेक्खना वियाति दट्ठब्बं. इमानि…पे… चित्तानीति इमानि सत्त एकेकस्स अकुसलस्स विपाकचित्तानि, न पन कुसलविपाके विय तिहेतुकादिपुञ्ञविसेसेन. उद्धच्चसहगतस्सपि हि पवत्तियं सत्तेव विपाका लब्भन्ति. कस्मा पनेत्थ यथा कुसलविपाकं सहेतुकम्पि उद्धटं, न एवं अकुसलविपाकन्ति? हेतूनं असम्भवतो. लोभादीनञ्हि एकन्तसावज्जताय अयोनिसोमनसिकारहेतुकानं नत्थि विपाकभावो, अलोभादीनम्पि एकन्तमनवज्जसभावानं वा कारणस्स तब्बिदूरताय नत्थेव अकुसलविपाकभावो. न हि अलोभादीनं पटिपक्खलोभादयो ते अभिनिप्फादेन्ति, तस्मा इदं सब्बथा सहेतुप्पवत्तिया असम्भवतो अहेतुकमेवाति.

कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तेसूति एत्थ अतीतभवे आयूहितं अपरापरियवेदनीयं, उपपज्जवेदनीयं वा कम्मं कम्मं नाम. कम्मकरणकाले चेतनाय गहितमारम्मणं कम्मनिमित्तं नाम. उपपज्जितब्बभवपरियापन्नो नरकादीसु अग्गिजालादिवण्णो गतिनिमित्तं नाम.

५४. इमेति अकुसलविपाका. तेसं अनिट्ठानिट्ठमज्झत्तविसयेसु पवत्तिवचनेन तब्बिपरियायेन कुसलविपाकानं इट्ठइट्ठमज्झत्तविसयेसु पवत्ति अत्थतो आपन्नाति सा विसुं न वुत्ता. सुखादित्तययुत्ताति सुखसोमनस्सुपेक्खायुत्ता.

‘‘एव’’न्तिआदि यथावुत्तविपाकानं निगमनं.

अकुसलविपाकवण्णना निट्ठिता.