विपाकचित्तवण्णना
५५. पाकस्स असुरकञ्ञानं गब्भपरिपाकस्स सासनतो विनासनतो, पाकसङ्खातस्स वा असुरस्स विनासनतो पाकसासनो वुच्चति सक्को देवराजा, तेन पूजितो पाकसासनपूजितो. पाकं वा परिपक्कं सासनमेतेसूति पाकसासना, खीणासवा, तेहि पूजितोति पाकसासनपूजितो.
विपाकचित्तवण्णना निट्ठिता.
दानादिवसेनाति पवत्ताकारमत्ततो दानादिवसेन, न पन पुञ्ञकिरियवत्थुवसेन खीणासवसन्तानगतस्स पुञ्ञकिरियभावाभावतोति वुत्तोवायमत्थो.
आवज्जतीति आवज्जनं, आभुञ्जति ओणोजेति परिणामेति वारेतीति वा अत्थो. तञ्हि आपाथगतं आरम्मणं पठममाभुञ्जति, चक्खुविञ्ञाणादीनि वीथिचित्तानि आपाथगतारम्मणाभिमुखं ओणोजेति, चित्तसन्तानं वा पुरिमाकारतो अञ्ञथा परिणामेति, अनुप्पबन्धतो पवत्तनकं भवङ्गचित्तसन्तानं परतो पवत्तितुं अदत्वा आपाथगतं वा आरम्मणं अञ्ञत्थ गन्तुं अदत्वा वारेति. हसितं उप्पज्जति, उप्पादीयति वा एतेनाति हसितुप्पादं, तदेव चित्तन्ति हसितुप्पादचित्तं. वोट्ठपेतीति वोट्ठब्बनं. कस्मा पनेत्थ आवज्जनवोट्ठब्बनानि उपेक्खासहगतानि, हसितुप्पादञ्च सोमनस्ससहगतन्ति? वुच्चते – आवज्जनं ताव अपुब्बारम्मणे सकिदेव च पवत्तमानसन्ततिविच्छेदवसेन पवत्तनतो, दुब्बलभवङ्गपच्चयं वा सब्बथा विसयरसमनुभवितुं न सक्कोतीति इट्ठादीसु सब्बत्थ उपेक्खायुत्तमेव होति. वोट्ठब्बनञ्च वुत्तविपरियायेन वेदनाभेदारहम्पि समानं विपाकप्पबन्धं विच्छिन्दित्वा विसदिसचित्तप्पबन्धस्स निब्बत्तनतो सन्ततिपरिणामनेयेव किच्चन्तरे ब्यावटत्ता विपाकं विय आरम्मणरसस्सादे असमत्थमेवाति सब्बत्थ उपेक्खासहगतमेव. हसितुप्पादं पन वुत्तविपरीततो परिहीनविपल्लासानं खीणासवानं सन्ताने इट्ठारम्मणेयेव उप्पज्जनतो सब्बथा सोमनस्ससहगतमेवाति.
लक्खणादितो पनेतासु पुरिमं चक्खुविञ्ञाणादीनं पुरेचरं रूपादिविजाननलक्खणं, आवज्जनरसं, तथाभावपच्चुपट्ठानं, भवङ्गविच्छेदपदट्ठानं. दुतियं छळारम्मणविजाननलक्खणं, अरहतं अनोळारिकेसु वत्थूसु हसितुप्पादरसं, तथाभावपच्चुपट्ठानं, एकन्ततो हदयवत्थुपदट्ठानं. ततियम्पि छळारम्मणविजाननलक्खणं, पञ्चद्वारमनोद्वारेसु वोट्ठब्बनावज्जनरसं, तथाभावपच्चुपट्ठानं, अहेतुकविपाकमनोविञ्ञाणधातुभवङ्गानं अञ्ञतरापगमपदट्ठानन्ति.
भवङ्गं आवट्टयमानाति भवङ्गसन्तानं आवट्टयन्ती विय. साधारणाति सेक्खासेक्खपुथुज्जनानं साधारणा. असाधारणाति असेक्खानंयेव आवेणिका. तेनाह ‘‘खीणासवस्सा’’ति. छसु द्वारेसु…पे…आरम्मणेसूति चक्खादीसु छसु द्वारेसु, पधानसारुप्पट्ठानादिगतेसु छसु रूपादिआरम्मणेसु. पधानसारुप्पञ्हि ठानं दिस्वा दिट्ठधम्मसुखविहारत्थाय ‘‘सारुप्पमिदं ठानं मया लद्ध’’न्ति तुसन्तस्स चक्खुद्वारे रूपारम्मणे, भण्डभाजनट्ठाने महासद्दं सुत्वा ‘‘एवरूपा लोलुप्पतण्हा मे पहीना’’ति तुसन्तस्स सोतद्वारे सद्दारम्मणे, गन्धेहि वा पुप्फेहि वा चेतियपूजनकाले ‘‘एवरूपेन वत सुगन्धेन भगवन्तं पूजेमी’’ति तुसन्तस्स घानद्वारे गन्धारम्मणे, रससम्पन्नं पिण्डपातं सब्रह्मचारीहि सह भाजेत्वा परिभुञ्जनकाले ‘‘सारणीयधम्मो वत मे पूरितो’’ति तुसन्तस्स जिव्हाद्वारे रसारम्मणे, आभिसमाचारिकवत्तपूरणकाले ‘‘कायेन वत्तपटिवत्तं पूरेमी’’ति तुसन्तस्स कायद्वारे फोट्ठब्बारम्मणेति एवं पञ्चद्वारेसु पञ्चारम्मणेसु पवत्तति.
मनोद्वारे पन यथावुत्तेस्वेव पञ्चसु पच्चुप्पन्नारम्मणेसु घटिकारसुत्तादीसु (म. नि. २.२८२ आदयो) विय भगवतो पुब्बेनिवासञाणेन परिञ्ञाते अतीतारम्मणे, ‘‘अट्ठिस्सरो नाम पच्चेकबुद्धो भविस्सती’’ति (ध. प. अट्ठ. १.१६ देवदत्तवत्थु) आगतट्ठानादीसु विय अनागतंसञाणेन परिच्छिन्ने अनागतारम्मणे चाति एवं छस्वेवारम्मणेसु हसितं उप्पादेतीति वेदितब्बं. ननु च अतीतंसादीसु अप्पटिहतादीसु अप्पटिहतञाणं वत्वा ‘‘इमेहि तीहि धम्मेहि समन्नागतस्स बुद्धस्स भगवतो सब्बं कायकम्मं ञाणपुब्बङ्गमं ञाणानुपरिवत्त’’न्ति वचनतो विचारणपञ्ञारहिताय एताय कथं भगवतो उप्पत्ति युज्जेय्याति? हसितुप्पादचित्तेन पवत्तियमानम्पि भगवतो सितकरणं पुब्बेनिवासअनागतंससब्बञ्ञुतञ्ञाणानं अनुवत्तकत्ता ञाणानुपरिवत्तियेव, एवं पन ञाणानुपरिवत्तिभावे सति न कोचि पाळिविरोधो. एवञ्च कत्वा अट्ठकथायं ‘‘तेसं ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं उप्पज्जती’’ति वुत्तं. अवस्सञ्चेतं एवं इच्छितब्बं, इतरथा अञ्ञस्सापि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकस्स अहेतुकचित्तस्स भगवतो उप्पत्ति न युज्जेय्य. न हि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकस्स तंसमुट्ठिताय विञ्ञत्तिया कायकम्मादिभावं आपज्जनभावो विबन्धतीति. एवञ्च कत्वा पञ्चद्वारे इमिना चित्तेन सोमनस्सुप्पादनमत्तं दट्ठब्बं, न हासुप्पादनं पञ्चद्वारिकचित्तानं अविञ्ञत्तिजनकत्ता. मनोद्वारे पन हासुप्पादनं. तेनेव हि अट्ठकथायं पञ्चद्वारे ‘‘सोमनस्सितो होती’’ति (ध. स. अट्ठ. ५६८) एत्तकमेव वुत्तं, मनोद्वारे च ‘‘हासयमान’’न्ति. इध पन ‘‘हसितुप्पादकिच्चा’’ति अविसेसवचनं पञ्चद्वारे सोमनस्सकरणवसेन पवत्तस्सपि मनोद्वारे हासजननस्स पच्चयभावं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. हसितुप्पादकिच्चाति हसितस्सेव उप्पादनकिच्चा. तेनेव हि तं ‘‘हसितुप्पाद’’न्ति वुच्चति, न पन अञ्ञेसं हसितुप्पादचित्तानं अभावतो. तथा हि वक्खति ‘‘कुसलतो चतूही’’तिआदि.
छ असाधारणञाणानीति आसयानुसयञाणं, इन्द्रियपरोपरियञाणं, यमकपाटिहारियञाणं, महाकरुणासमापत्तिञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, अनावरणञाणन्ति इमानि छ पच्चेकबुद्धादीहि असाधारणानि ञाणानि. ननु च सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अनावरणञाणं, इतरथा सब्बञ्ञुतानावरणञाणानं असब्बञ्ञुतसावरणञाणता च आपज्जेय्य, तथा हि यदि सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अञ्ञमनावरणञाणं सिया, तस्स सावरणत्ता सावरणे च विसये सभावपटिवेधाभावतो सब्बञ्ञुभावं न सिज्झेय्य, अनावरणञाणस्स च असब्बधम्मारम्मणभावेन यत्थ तं न पवत्तति, तत्थावरणसम्भवतो अनावरणभावोपि न सियाति? सच्चमेतं, एकमेव तं ञाणं अनवसेससङ्खतासङ्खतसम्मुतिधम्मविसयत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ च आवरणाभावतो निस्सङ्गवारमुपादाय अनावरणञाणन्ति एवं विसयपवत्तिभेदेन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं द्वेधा वुत्तन्ति. यथाह –
‘‘सब्बं सङ्खतमसङ्खतं अनवसेसं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ आवरणं नत्थीति अनावरणञाण’’न्तिआदि (पटि. म. १.११९).
इध ठत्वाति हसितस्स उप्पादनतो हसितस्स उप्पादनन्ति वुत्तचित्तस्स आगतट्ठाने ठत्वा. परिग्गण्हितब्बानीति परिच्छिन्दित्वा गण्हितब्बानि. किञ्चापि रूपावचरकिरियानं झानङ्गप्पहानं विपाके विय आगमनतो अहुत्वा कुसले विय भावनाविसेसेन पवत्ताकारमत्तंव होति, पठमज्झानस्स पन पहानङ्गसम्भवाभावतो एकस्स वसेनेव निद्दिसितुं सेसानम्पि पहानङ्गं अवत्वा सम्पयोगङ्गमेव तेसु दस्सितन्ति.
५७. यस्मा पन भावनावसेन पवत्ताकारमत्तं विना भावनाय कातब्बस्स नीवरणप्पहानादिकिच्चस्स अभावतो उजुकं भावना नाम न होति, तस्मा ‘‘भावनाकारवसप्पवत्तानी’’ति आकार-ग्गहणं कतन्ति.
५८-९. नन्ति तं यथावुत्तरूपारूपसमापत्तिं. समापन्ना सचे क्रियाति एत्थ किञ्चापि सा एव समापत्ति समापज्जितुं न सक्का, निरुद्धानं अनुप्पन्नतो, पटिलद्धसमापत्तिकस्सेव समापज्जितुकामताय सद्धिंयेव समापज्जनतो, पठमज्झानादिकमेव पटिलभित्वा दुतियज्झानादिकं समापज्जितुं असक्कुणेय्यभावतो च, पुब्बे पटिलद्धसमापत्तिसदिसं पुन समापज्जनतो पुथुज्जनकालस्मिं अभिनिब्बत्तितसमापत्तिसदिसा एत्थ सा एव तथा वुत्ता.
६१. एकचित्तक्खणत्ताति एकचित्तक्खणेयेव पवत्तनतो. यदि हि सो पुनप्पुनं उप्पज्जेय्य, तदास्स अरहतो उप्पत्तिया किरियभावो इच्छितब्बो सिया. सकिंयेव पन पवत्तति चतुसच्चपटिवेधकिच्चस्स एकवारेनेव परिनिट्ठानतो, तक्किच्चेन च विना तस्स अनुपलब्भनीयत्ता. तेनाह – ‘‘न पारं दिगुणं यन्ती’’ति (सु. नि. ७१९), तस्मा नत्थि लोकुत्तरं किरियचित्तन्ति अयमेत्थ अधिप्पायो.
६२. क्रिया…पे… देसकोति या आपत्तियो कायवाचाहि अकातब्बं कत्वा आपज्जति, ता किरिया, या पन आपत्तियो कायवाचाहि कातब्बं अकरोन्तो आपज्जति, ता अकिरिया, किरिया च अकिरिया चाति किरियाकिरिया, किरियाकिरिया च ता आपज्जितब्बतो आपत्तियो चाति किरियाकिरियापत्तियो, तासं विभागं देसेतीति किरिया…पे… देसको. अथ वा किरियाझानभूता समापत्तियो किरियापत्तियो, कुसलभूता पन समापत्तियो अकिरियापत्तियो, तासं विभागं देसेतीति क्रिया…पे… देसको. यं किरियाकिरियं चित्तन्ति सम्बन्धो. पञ्चन्नं मारानं जितत्ता जिनो. हिताहितानन्ति अत्थानत्थानं. साति सो जिनो. क्रियाक्रियारतोति सब्बसत्तानं हितस्स करणे, अहितस्स च अकरणे निरतो. अथ वा एकन्तमिट्ठविपाकत्ता हिताति कुसलानमेतं अधिवचनं. तप्पटिपक्खत्ता अहिताति अकुसलानमेतं अधिवचनं. यथाक्कमं तेसं किरियायं, अकिरियायञ्च रतोति हिताहितानं…पे… रतो. अथ वा हिताहिताति कुसलाकुसला एव, तेसं किरियाकिरियामत्तमविपाकभावं कातुं इच्छतीति हिताहितानं…पे… रतो. अथ वा हिताहितानं पुग्गलानं सकिरियाकिरियाय अत्तनो अत्तनो किच्चस्स इधलोकपरलोकनिप्फादनस्स करणे रतो अभिरतोति हिताहितानं…पे… रतो.
६४-६. सब्बे लोकुत्तरे अट्ठ कत्वा ये एकूननवुति चित्तुप्पादा वुत्ता, तानि चित्तानि मया निद्दिट्ठानीति सम्बन्धो. पाटवं अत्थेन्ति पत्थेन्ति, पाटवसङ्खातो वा अत्थो एतेसन्ति पाटवत्थिनो. उग्गहेतब्बोति सवनपटिपुच्छावसेन उग्गहितब्बो, उग्गण्हित्वा पन न केवलं उग्गहणमत्तेयेव ठातब्बन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘चिन्तेतब्बो पुनप्पुन’’न्ति, न हि सक्का उग्गहणमत्तेनेवेत्थ सब्बथा सन्निट्ठानं गन्तुन्ति अधिप्पायो. अभिधम्ममहोदधिन्ति धम्मसङ्गणीआदिसत्तप्पकरणवसेन ठितमभिधम्मपिटकमहण्णवं, खन्धायतनादिवसेन ठितं परमत्थमहण्णवं वा. तरन्तीति अत्थग्गहणवसेन उत्तरन्ति, सुतमयञाणमूलकेन वा भावनाञाणेन ओतरन्तीति अत्थो. इमं लोकन्ति पच्चुप्पन्नभवं. परं लोकन्ति अनागतभवं. तरन्तीति अतिक्कमन्ति. इध लोकस्मिञ्हि छन्दरागप्पहानवसेन इमं लोकं तरन्ति, आयतिं भवूपपादकस्स कम्मस्स कम्मक्खयकरञाणेन विनासनतो परलोकं तरन्ति, अनुपादापरिनिब्बानवसेन परिनिब्बायन्तीति अत्थो.
इति अभिधम्मत्थविकासिनिया नाम
अभिधम्मावतारसंवण्णनाय
चित्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.