९. वासेट्ठसुत्तं
एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा इच्छानङ्गले विहरति इच्छानङ्गलवनसण्डे. तेन खो पन समयेन सम्बहुला अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता ब्राह्मणमहासाला इच्छानङ्गले पटिवसन्ति, सेय्यथिदं – चङ्की ब्राह्मणो, तारुक्खो ब्राह्मणो, पोक्खरसाति ब्राह्मणो, जाणुस्सोणि [जाणुसोणि (क.)] ब्राह्मणो, तोदेय्यो ब्राह्मणो, अञ्ञे च अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता ब्राह्मणमहासाला. अथ खो वासेट्ठभारद्वाजानं माणवानं जङ्घाविहारं अनुचङ्कमन्तानं अनुविचरन्तानं [अनुचङ्कममानानं अनुविचरमानानं (सी. पी.)] अयमन्तराकथा उदपादि – ‘‘कथं, भो, ब्राह्मणो होती’’ति?
भारद्वाजो माणवो एवमाह – ‘‘यतो खो, भो, उभतो सुजातो होति मातितो च पितितो च संसुद्धगहणिको याव सत्तमा पितामहयुगा अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेन, एत्तावता खो भो ब्राह्मणो होती’’ति.
वासेट्ठो माणवो एवमाह – ‘‘यतो खो, भो, सीलवा च होति वतसम्पन्नो [वत्तसम्पन्नो (सी. स्या. म. नि. २.४५४)] च, एत्तावता खो, भो, ब्राह्मणो होती’’ति. नेव खो असक्खि भारद्वाजो माणवो वासेट्ठं माणवं सञ्ञापेतुं, न पन असक्खि वासेट्ठो माणवो भारद्वाजं माणवं सञ्ञापेतुं.
अथ खो वासेट्ठो माणवो भारद्वाजं माणवं आमन्तेसि – ‘‘अयं खो, भो [अयं भो (सी. स्या. क.), अयं खो (पी.)] भारद्वाज, समणो गोतमो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो इच्छानङ्गले विहरति इच्छानङ्गलवनसण्डे; तं खो पन भवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘इतिपि…पे… बुद्धो भगवा’ति. आयाम, भो भारद्वाज, येन समणो गोतमो तेनुपसङ्कमिस्साम; उपसङ्कमित्वा समणं गोतमं एतमत्थं पुच्छिस्साम. यथा नो समणो गोतमो ब्याकरिस्सति तथा नं धारेस्सामा’’ति. ‘‘एवं, भो’’ति खो भारद्वाजो माणवो वासेट्ठस्स माणवस्स पच्चस्सोसि.
अथ खो वासेट्ठभारद्वाजा माणवा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदिंसु. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्नो खो वासेट्ठो माणवो भगवन्तं गाथाहि अज्झभासि –
५९९. ‘‘अनुञ्ञातपटिञ्ञाता, तेविज्जा मयमस्मुभो;
अहं पोक्खरसातिस्स, तारुक्खस्सायं माणवो.
६००. ‘‘तेविज्जानं यदक्खातं, तत्र केवलिनोस्मसे;
पदकस्म वेय्याकरणा, जप्पे आचरियसादिसा.
६०१. ‘‘तेसं नो जातिवादस्मिं, विवादो अत्थि गोतम;
जातिया ब्राह्मणो होति, भारद्वाजो इति भासति;
अहञ्च कम्मुना [कम्मना (सी. पी.) एवमुपरिपि] ब्रूमि, एवं जानाहि चक्खुम.
६०२. ‘‘ते न सक्कोम सञ्ञापेतुं, अञ्ञमञ्ञं मयं उभो;
भवन्तं [भगवन्तं (क.)] पुट्ठुमागम्हा, सम्बुद्धं इति विस्सुतं.
६०३. ‘‘चन्दं यथा खयातीतं, पेच्च पञ्जलिका जना;
वन्दमाना नमस्सन्ति, एवं लोकस्मि गोतमं.
६०४. ‘‘चक्खुं लोके समुप्पन्नं, मयं पुच्छाम गोतमं;
जातिया ब्राह्मणो होति, उदाहु भवति कम्मुना;
अजानतं नो पब्रूहि, यथा जानेसु ब्राह्मणं’’.
६०५. ‘‘तेसं वो अहं ब्यक्खिस्सं, (वासेट्ठाति भगवा) अनुपुब्बं यथातथं;
जातिविभङ्गं पाणानं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६०६. ‘‘तिणरुक्खेपि जानाथ, न चापि पटिजानरे;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६०७. ‘‘ततो कीटे पटङ्गे च, याव कुन्थकिपिल्लिके;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६०८. ‘‘चतुप्पदेपि जानाथ, खुद्दके च महल्लके;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६०९. ‘‘पादूदरेपि जानाथ, उरगे दीघपिट्ठिके;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६१०. ‘‘ततो मच्छेपि जानाथ, ओदके वारिगोचरे;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६११. ‘‘ततो पक्खीपि जानाथ, पत्तयाने विहङ्गमे;
लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.
६१२. ‘‘यथा एतासु जातीसु, लिङ्गं जातिमयं पुथु;
एवं नत्थि मनुस्सेसु, लिङ्गं जातिमयं पुथु.
६१३. ‘‘न केसेहि न सीसेन, न कण्णेहि न अक्खिभि;
न मुखेन न नासाय, न ओट्ठेहि भमूहि वा.
६१४. ‘‘न गीवाय न अंसेहि, न उदरेन न पिट्ठिया;
न सोणिया न उरसा, न सम्बाधे न मेथुने [न सम्बाधा न मेथुना (स्या. क.)].
६१५. ‘‘न हत्थेहि न पादेहि, नाङ्गुलीहि नखेहि वा;
न जङ्घाहि न ऊरूहि, न वण्णेन सरेन वा;
लिङ्गं जातिमयं नेव, यथा अञ्ञासु जातिसु.
६१६. ‘‘पच्चत्तञ्च सरीरेसु [पच्चत्तं ससरीरेसु (सी. पी.)], मनुस्सेस्वेतं न विज्जति;
वोकारञ्च मनुस्सेसु, समञ्ञाय पवुच्चति.
६१७. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, गोरक्खं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, कस्सको सो न ब्राह्मणो.
६१८. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, पुथुसिप्पेन जीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, सिप्पिको सो न ब्राह्मणो.
६१९. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, वाणिजो सो न ब्राह्मणो.
६२०. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, परपेस्सेन जीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, पेस्सिको [पेस्सको (क.)] सो न ब्राह्मणो.
६२१. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, अदिन्नं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, चोरो एसो न ब्राह्मणो.
६२२. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, इस्सत्थं उपजीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, योधाजीवो न ब्राह्मणो.
६२३. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, पोरोहिच्चेन जीवति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, याजको एसो न ब्राह्मणो.
६२४. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, गामं रट्ठञ्च भुञ्जति;
एवं वासेट्ठ जानाहि, राजा एसो न ब्राह्मणो.
६२५. ‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भवं;
भोवादि नाम सो होति, सचे [स वे (सी. स्या.)] होति सकिञ्चनो;
अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६२६. ‘‘सब्बसंयोजनं छेत्वा, सो वे न परितस्सति;
सङ्गातिगं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६२७. ‘‘छेत्वा नद्धिं वरत्तञ्च, सन्दानं सहनुक्कमं;
उक्खित्तपलिघं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६२८. ‘‘अक्कोसं वधबन्धञ्च, अदुट्ठो यो तितिक्खति;
खन्तीबलं बलानीकं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६२९. ‘‘अक्कोधनं वतवन्तं, सीलवन्तं अनुस्सदं;
दन्तं अन्तिमसारीरं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३०. ‘‘वारि पोक्खरपत्तेव, आरग्गेरिव सासपो;
यो न लिम्पति कामेसु, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३१. ‘‘यो दुक्खस्स पजानाति, इधेव खयमत्तनो;
पन्नभारं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३२. ‘‘गम्भीरपञ्ञं मेधाविं, मग्गामग्गस्स कोविदं;
उत्तमत्थमनुप्पत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३३. ‘‘असंसट्ठं गहट्ठेहि, अनागारेहि चूभयं;
अनोकसारिमप्पिच्छं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३४. ‘‘निधाय दण्डं भूतेसु, तसेसु थावरेसु च;
यो न हन्ति न घातेति, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३५. ‘‘अविरुद्धं विरुद्धेसु, अत्तदण्डेसु निब्बुतं;
सादानेसु अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३६. ‘‘यस्स रागो च दोसो च, मानो मक्खो च पातितो;
सासपोरिव आरग्गा, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३७. ‘‘अकक्कसं विञ्ञापनिं, गिरं सच्चमुदीरये;
याय नाभिसजे कञ्चि, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३८. ‘‘योध दीघं व रस्सं वा, अणुं थूलं सुभासुभं;
लोके अदिन्नं नादियति, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६३९. ‘‘आसा यस्स न विज्जन्ति, अस्मिं लोके परम्हि च;
निरासासं [निरासयं (सी. स्या. पी.), निरासकं (?)] विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४०. ‘‘यस्सालया न विज्जन्ति, अञ्ञाय अकथंकथी;
अमतोगधमनुप्पत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४१. ‘‘योध पुञ्ञञ्च पापञ्च, उभो सङ्गमुपच्चगा;
असोकं विरजं सुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४२. ‘‘चन्दंव विमलं सुद्धं, विप्पसन्नमनाविलं;
नन्दीभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४३. ‘‘योमं पलिपथं दुग्गं, संसारं मोहमच्चगा;
तिण्णो पारङ्गतो झायी, अनेजो अकथंकथी;
अनुपादाय निब्बुतो, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४४. ‘‘योध कामे पहन्त्वान, अनागारो परिब्बजे;
कामभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४५. ‘‘योध तण्हं पहन्त्वान, अनागारो परिब्बजे;
तण्हाभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४६. ‘‘हित्वा मानुसकं योगं, दिब्बं योगं उपच्चगा;
सब्बयोगविसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४७. ‘‘हित्वा रतिञ्च अरतिं, सीतिभूतं निरूपधिं;
सब्बलोकाभिभुं वीरं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४८. ‘‘चुतिं यो वेदि [यो’वेति (?) इतिवुत्तके ९९ अट्ठकथासंवणना पस्सितब्बा] त्तानं, उपपत्तिञ्च सब्बसो;
असत्तं सुगतं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६४९. ‘‘यस्स गतिं न जानन्ति, देवा गन्धब्बमानुसा;
खीणासवं अरहन्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६५०. ‘‘यस्स पुरे च पच्छा च, मज्झे च नत्थि किञ्चनं;
अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६५१. ‘‘उसभं पवरं वीरं, महेसिं विजिताविनं;
अनेजं न्हातकं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६५२. ‘‘पुब्बेनिवासं यो वेदि [यो’वेति (?) इतिवुत्तके ९९ अट्ठकथासंवणना पस्सितब्बा], सग्गापायञ्च पस्सति;
अथो जातिक्खयं पत्तो, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
६५३. ‘‘समञ्ञा हेसा लोकस्मिं, नामगोत्तं पकप्पितं;
सम्मुच्चा समुदागतं, तत्थ तत्थ पकप्पितं.
६५४. ‘‘दीघरत्तमनुसयितं, दिट्ठिगतमजानतं;
अजानन्ता नो [अजानन्ता ते (अट्ठ.) म. नि. २.४६०] पब्रुवन्ति, जातिया होति ब्राह्मणो.
६५५. ‘‘न जच्चा ब्राह्मणो होति, न जच्चा होति अब्राह्मणो;
कम्मुना ब्राह्मणो होति, कम्मुना होति अब्राह्मणो.
६५६. ‘‘कस्सको कम्मुना होति, सिप्पिको होति कम्मुना;
वाणिजो कम्मुना होति, पेस्सिको होति कम्मुना.
६५७. ‘‘चोरोपि कम्मुना होति, योधाजीवोपि कम्मुना;
याजको कम्मुना होति, राजापि होति कम्मुना.
६५८. ‘‘एवमेतं यथाभूतं, कम्मं पस्सन्ति पण्डिता;
पटिच्चसमुप्पाददस्सा, कम्मविपाककोविदा.
६५९. ‘‘कम्मुना वत्तति लोको, कम्मुना वत्तति पजा;
कम्मनिबन्धना सत्ता, रथस्साणीव यायतो.
६६०. ‘‘तपेन ब्रह्मचरियेन, संयमेन दमेन च;
एतेन ब्राह्मणो होति, एतं ब्राह्मणमुत्तमं.
६६१. ‘‘तीहि विज्जाहि सम्पन्नो, सन्तो खीणपुनब्भवो;
एवं वासेट्ठ जानाहि, ब्रह्मा सक्को विजानत’’न्ति.
एवं वुत्ते, वासेट्ठभारद्वाजा माणवा भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम…पे… उपासके नो भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते [पाणुपेतं (क.)] सरणं गते’’ति.
वासेट्ठसुत्तं नवमं निट्ठितं.