९. वासेट्ठसुत्तं

एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा इच्छानङ्गले विहरति इच्छानङ्गलवनसण्डे. तेन खो पन समयेन सम्बहुला अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता ब्राह्मणमहासाला इच्छानङ्गले पटिवसन्ति, सेय्यथिदं – चङ्की ब्राह्मणो, तारुक्खो ब्राह्मणो, पोक्खरसाति ब्राह्मणो, जाणुस्सोणि [जाणुसोणि (क.)] ब्राह्मणो, तोदेय्यो ब्राह्मणो, अञ्ञे च अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता ब्राह्मणमहासाला. अथ खो वासेट्ठभारद्वाजानं माणवानं जङ्घाविहारं अनुचङ्कमन्तानं अनुविचरन्तानं [अनुचङ्कममानानं अनुविचरमानानं (सी. पी.)] अयमन्तराकथा उदपादि – ‘‘कथं, भो, ब्राह्मणो होती’’ति?

भारद्वाजो माणवो एवमाह – ‘‘यतो खो, भो, उभतो सुजातो होति मातितो च पितितो च संसुद्धगहणिको याव सत्तमा पितामहयुगा अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेन, एत्तावता खो भो ब्राह्मणो होती’’ति.

वासेट्ठो माणवो एवमाह – ‘‘यतो खो, भो, सीलवा च होति वतसम्पन्नो [वत्तसम्पन्नो (सी. स्या. म. नि. २.४५४)] च, एत्तावता खो, भो, ब्राह्मणो होती’’ति. नेव खो असक्खि भारद्वाजो माणवो वासेट्ठं माणवं सञ्ञापेतुं, न पन असक्खि वासेट्ठो माणवो भारद्वाजं माणवं सञ्ञापेतुं.

अथ खो वासेट्ठो माणवो भारद्वाजं माणवं आमन्तेसि – ‘‘अयं खो, भो [अयं भो (सी. स्या. क.), अयं खो (पी.)] भारद्वाज, समणो गोतमो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो इच्छानङ्गले विहरति इच्छानङ्गलवनसण्डे; तं खो पन भवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो – ‘इतिपि…पे… बुद्धो भगवा’ति. आयाम, भो भारद्वाज, येन समणो गोतमो तेनुपसङ्कमिस्साम; उपसङ्कमित्वा समणं गोतमं एतमत्थं पुच्छिस्साम. यथा नो समणो गोतमो ब्याकरिस्सति तथा नं धारेस्सामा’’ति. ‘‘एवं, भो’’ति खो भारद्वाजो माणवो वासेट्ठस्स माणवस्स पच्चस्सोसि.

अथ खो वासेट्ठभारद्वाजा माणवा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदिंसु. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्नो खो वासेट्ठो माणवो भगवन्तं गाथाहि अज्झभासि –

५९९. ‘‘अनुञ्ञातपटिञ्ञाता, तेविज्जा मयमस्मुभो;

अहं पोक्खरसातिस्स, तारुक्खस्सायं माणवो.

६००. ‘‘तेविज्जानं यदक्खातं, तत्र केवलिनोस्मसे;

पदकस्म वेय्याकरणा, जप्पे आचरियसादिसा.

६०१. ‘‘तेसं नो जातिवादस्मिं, विवादो अत्थि गोतम;

जातिया ब्राह्मणो होति, भारद्वाजो इति भासति;

अहञ्च कम्मुना [कम्मना (सी. पी.) एवमुपरिपि] ब्रूमि, एवं जानाहि चक्खुम.

६०२. ‘‘ते न सक्कोम सञ्ञापेतुं, अञ्ञमञ्ञं मयं उभो;

भवन्तं [भगवन्तं (क.)] पुट्ठुमागम्हा, सम्बुद्धं इति विस्सुतं.

६०३. ‘‘चन्दं यथा खयातीतं, पेच्च पञ्जलिका जना;

वन्दमाना नमस्सन्ति, एवं लोकस्मि गोतमं.

६०४. ‘‘चक्खुं लोके समुप्पन्नं, मयं पुच्छाम गोतमं;

जातिया ब्राह्मणो होति, उदाहु भवति कम्मुना;

अजानतं नो पब्रूहि, यथा जानेसु ब्राह्मणं’’.

६०५. ‘‘तेसं वो अहं ब्यक्खिस्सं, (वासेट्ठाति भगवा) अनुपुब्बं यथातथं;

जातिविभङ्गं पाणानं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६०६. ‘‘तिणरुक्खेपि जानाथ, न चापि पटिजानरे;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६०७. ‘‘ततो कीटे पटङ्गे च, याव कुन्थकिपिल्लिके;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६०८. ‘‘चतुप्पदेपि जानाथ, खुद्दके च महल्लके;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६०९. ‘‘पादूदरेपि जानाथ, उरगे दीघपिट्ठिके;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६१०. ‘‘ततो मच्छेपि जानाथ, ओदके वारिगोचरे;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६११. ‘‘ततो पक्खीपि जानाथ, पत्तयाने विहङ्गमे;

लिङ्गं जातिमयं तेसं, अञ्ञमञ्ञा हि जातियो.

६१२. ‘‘यथा एतासु जातीसु, लिङ्गं जातिमयं पुथु;

एवं नत्थि मनुस्सेसु, लिङ्गं जातिमयं पुथु.

६१३. ‘‘न केसेहि न सीसेन, न कण्णेहि न अक्खिभि;

न मुखेन न नासाय, न ओट्ठेहि भमूहि वा.

६१४. ‘‘न गीवाय न अंसेहि, न उदरेन न पिट्ठिया;

न सोणिया न उरसा, न सम्बाधे न मेथुने [न सम्बाधा न मेथुना (स्या. क.)].

६१५. ‘‘न हत्थेहि न पादेहि, नाङ्गुलीहि नखेहि वा;

न जङ्घाहि न ऊरूहि, न वण्णेन सरेन वा;

लिङ्गं जातिमयं नेव, यथा अञ्ञासु जातिसु.

६१६. ‘‘पच्चत्तञ्च सरीरेसु [पच्चत्तं ससरीरेसु (सी. पी.)], मनुस्सेस्वेतं न विज्जति;

वोकारञ्च मनुस्सेसु, समञ्ञाय पवुच्चति.

६१७. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, गोरक्खं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, कस्सको सो न ब्राह्मणो.

६१८. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, पुथुसिप्पेन जीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, सिप्पिको सो न ब्राह्मणो.

६१९. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, वाणिजो सो न ब्राह्मणो.

६२०. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, परपेस्सेन जीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, पेस्सिको [पेस्सको (क.)] सो न ब्राह्मणो.

६२१. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, अदिन्नं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, चोरो एसो न ब्राह्मणो.

६२२. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, इस्सत्थं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, योधाजीवो न ब्राह्मणो.

६२३. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, पोरोहिच्चेन जीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, याजको एसो न ब्राह्मणो.

६२४. ‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, गामं रट्ठञ्च भुञ्जति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, राजा एसो न ब्राह्मणो.

६२५. ‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भवं;

भोवादि नाम सो होति, सचे [स वे (सी. स्या.)] होति सकिञ्चनो;

अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६२६. ‘‘सब्बसंयोजनं छेत्वा, सो वे न परितस्सति;

सङ्गातिगं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६२७. ‘‘छेत्वा नद्धिं वरत्तञ्च, सन्दानं सहनुक्कमं;

उक्खित्तपलिघं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६२८. ‘‘अक्कोसं वधबन्धञ्च, अदुट्ठो यो तितिक्खति;

खन्तीबलं बलानीकं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६२९. ‘‘अक्कोधनं वतवन्तं, सीलवन्तं अनुस्सदं;

दन्तं अन्तिमसारीरं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३०. ‘‘वारि पोक्खरपत्तेव, आरग्गेरिव सासपो;

यो न लिम्पति कामेसु, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३१. ‘‘यो दुक्खस्स पजानाति, इधेव खयमत्तनो;

पन्नभारं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३२. ‘‘गम्भीरपञ्ञं मेधाविं, मग्गामग्गस्स कोविदं;

उत्तमत्थमनुप्पत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३३. ‘‘असंसट्ठं गहट्ठेहि, अनागारेहि चूभयं;

अनोकसारिमप्पिच्छं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३४. ‘‘निधाय दण्डं भूतेसु, तसेसु थावरेसु च;

यो न हन्ति न घातेति, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३५. ‘‘अविरुद्धं विरुद्धेसु, अत्तदण्डेसु निब्बुतं;

सादानेसु अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३६. ‘‘यस्स रागो च दोसो च, मानो मक्खो च पातितो;

सासपोरिव आरग्गा, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३७. ‘‘अकक्कसं विञ्ञापनिं, गिरं सच्चमुदीरये;

याय नाभिसजे कञ्चि, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३८. ‘‘योध दीघं व रस्सं वा, अणुं थूलं सुभासुभं;

लोके अदिन्नं नादियति, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६३९. ‘‘आसा यस्स न विज्जन्ति, अस्मिं लोके परम्हि च;

निरासासं [निरासयं (सी. स्या. पी.), निरासकं (?)] विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४०. ‘‘यस्सालया न विज्जन्ति, अञ्ञाय अकथंकथी;

अमतोगधमनुप्पत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४१. ‘‘योध पुञ्ञञ्च पापञ्च, उभो सङ्गमुपच्चगा;

असोकं विरजं सुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४२. ‘‘चन्दंव विमलं सुद्धं, विप्पसन्नमनाविलं;

नन्दीभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४३. ‘‘योमं पलिपथं दुग्गं, संसारं मोहमच्चगा;

तिण्णो पारङ्गतो झायी, अनेजो अकथंकथी;

अनुपादाय निब्बुतो, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४४. ‘‘योध कामे पहन्त्वान, अनागारो परिब्बजे;

कामभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४५. ‘‘योध तण्हं पहन्त्वान, अनागारो परिब्बजे;

तण्हाभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४६. ‘‘हित्वा मानुसकं योगं, दिब्बं योगं उपच्चगा;

सब्बयोगविसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४७. ‘‘हित्वा रतिञ्च अरतिं, सीतिभूतं निरूपधिं;

सब्बलोकाभिभुं वीरं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४८. ‘‘चुतिं यो वेदि [यो’वेति (?) इतिवुत्तके ९९ अट्ठकथासंवणना पस्सितब्बा] त्तानं, उपपत्तिञ्च सब्बसो;

असत्तं सुगतं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६४९. ‘‘यस्स गतिं न जानन्ति, देवा गन्धब्बमानुसा;

खीणासवं अरहन्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६५०. ‘‘यस्स पुरे च पच्छा च, मज्झे च नत्थि किञ्चनं;

अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६५१. ‘‘उसभं पवरं वीरं, महेसिं विजिताविनं;

अनेजं न्हातकं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६५२. ‘‘पुब्बेनिवासं यो वेदि [यो’वेति (?) इतिवुत्तके ९९ अट्ठकथासंवणना पस्सितब्बा], सग्गापायञ्च पस्सति;

अथो जातिक्खयं पत्तो, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.

६५३. ‘‘समञ्ञा हेसा लोकस्मिं, नामगोत्तं पकप्पितं;

सम्मुच्चा समुदागतं, तत्थ तत्थ पकप्पितं.

६५४. ‘‘दीघरत्तमनुसयितं, दिट्ठिगतमजानतं;

अजानन्ता नो [अजानन्ता ते (अट्ठ.) म. नि. २.४६०] पब्रुवन्ति, जातिया होति ब्राह्मणो.

६५५. ‘‘न जच्चा ब्राह्मणो होति, न जच्चा होति अब्राह्मणो;

कम्मुना ब्राह्मणो होति, कम्मुना होति अब्राह्मणो.

६५६. ‘‘कस्सको कम्मुना होति, सिप्पिको होति कम्मुना;

वाणिजो कम्मुना होति, पेस्सिको होति कम्मुना.

६५७. ‘‘चोरोपि कम्मुना होति, योधाजीवोपि कम्मुना;

याजको कम्मुना होति, राजापि होति कम्मुना.

६५८. ‘‘एवमेतं यथाभूतं, कम्मं पस्सन्ति पण्डिता;

पटिच्चसमुप्पाददस्सा, कम्मविपाककोविदा.

६५९. ‘‘कम्मुना वत्तति लोको, कम्मुना वत्तति पजा;

कम्मनिबन्धना सत्ता, रथस्साणीव यायतो.

६६०. ‘‘तपेन ब्रह्मचरियेन, संयमेन दमेन च;

एतेन ब्राह्मणो होति, एतं ब्राह्मणमुत्तमं.

६६१. ‘‘तीहि विज्जाहि सम्पन्नो, सन्तो खीणपुनब्भवो;

एवं वासेट्ठ जानाहि, ब्रह्मा सक्को विजानत’’न्ति.

एवं वुत्ते, वासेट्ठभारद्वाजा माणवा भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम…पे… उपासके नो भवं गोतमो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेते [पाणुपेतं (क.)] सरणं गते’’ति.

वासेट्ठसुत्तं नवमं निट्ठितं.