३. महावग्गो

१. पब्बज्जासुत्तं

४०७. पब्बज्जं कित्तयिस्सामि, यथा पब्बजि चक्खुमा;

यथा वीमंसमानो सो, पब्बज्जं समरोचयि.

४०८. सम्बाधोयं घरावासो, रजस्सायतनं इति;

अब्भोकासोव पब्बज्जा, इति दिस्वान पब्बजि.

४०९. पब्बजित्वान कायेन, पापकम्मं विवज्जयि;

वचीदुच्चरितं हित्वा, आजीवं परिसोधयि.

४१०. अगमा राजगहं बुद्धो, मगधानं गिरिब्बजं;

पिण्डाय अभिहारेसि, आकिण्णवरलक्खणो.

४११. तमद्दसा बिम्बिसारो, पासादस्मिं पतिट्ठितो;

दिस्वा लक्खणसम्पन्नं, इममत्थं अभासथ.

४१२. ‘‘इमं भोन्तो निसामेथ, अभिरूपो ब्रहा सुचि;

चरणेन च सम्पन्नो, युगमत्तञ्च पेक्खति.

४१३. ‘‘ओक्खित्तचक्खु सतिमा, नायं नीचकुलामिव;

राजदूताभिधावन्तु, कुहिं भिक्खु गमिस्सति’’.

४१४. ते पेसिता राजदूता, पिट्ठितो अनुबन्धिसुं;

कुहिं गमिस्सति भिक्खु, कत्थ वासो भविस्सति.

४१५. सपदानं चरमानो, गुत्तद्वारो सुसंवुतो;

खिप्पं पत्तं अपूरेसि, सम्पजानो पटिस्सतो.

४१६. पिण्डचारं चरित्वान, निक्खम्म नगरा मुनि;

पण्डवं अभिहारेसि, एत्थ वासो भविस्सति.

४१७. दिस्वान वासूपगतं, तयो [ततो (सी. पी.)] दूता उपाविसुं;

तेसु एकोव [एको च दूतो (सी. स्या. पी.)] आगन्त्वा, राजिनो पटिवेदयि.

४१८. ‘‘एस भिक्खु महाराज, पण्डवस्स पुरत्थतो [पुरक्खतो (स्या. क.)];

निसिन्नो ब्यग्घुसभोव, सीहोव गिरिगब्भरे’’.

४१९. सुत्वान दूतवचनं, भद्दयानेन खत्तियो;

तरमानरूपो निय्यासि, येन पण्डवपब्बतो.

४२०. स यानभूमिं यायित्वा, याना ओरुय्ह खत्तियो;

पत्तिको उपसङ्कम्म, आसज्ज नं उपाविसि.

४२१. निसज्ज राजा सम्मोदि, कथं सारणीयं ततो;

कथं सो वीतिसारेत्वा, इममत्थं अभासथ.

४२२. ‘‘युवा च दहरो चासि, पठमुप्पत्तिको [पठमुप्पत्तिया (सी.), पठमुप्पत्तितो (स्या.)] सुसु;

वण्णारोहेन सम्पन्नो, जातिमा विय खत्तियो.

४२३. ‘‘सोभयन्तो अनीकग्गं, नागसङ्घपुरक्खतो;

ददामि भोगे भुञ्जस्सु, जातिं अक्खाहि पुच्छितो’’.

४२४. ‘‘उजुं जनपदो राज, हिमवन्तस्स पस्सतो;

धनवीरियेन सम्पन्नो, कोसलेसु [कोसलस्स (स्या. क.)] निकेतिनो.

४२५. ‘‘आदिच्चा [आदिच्चो (क.)] नाम गोत्तेन, साकिया [साकियो (क.)] नाम जातिया;

तम्हा कुला पब्बजितोम्हि, न कामे अभिपत्थयं.

४२६. ‘‘कामेस्वादीनवं दिस्वा, नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो;

पधानाय गमिस्सामि, एत्थ मे रञ्जती मनो’’ति.

पब्बज्जासुत्तं पठमं निट्ठितं.

२. पधानसुत्तं

४२७. ‘‘तं मं पधानपहितत्तं, नदिं नेरञ्जरं पति;

विपरक्कम्म झायन्तं, योगक्खेमस्स पत्तिया.

४२८. ‘‘नमुची करुणं वाचं, भासमानो उपागमि;

‘किसो त्वमसि दुब्बण्णो, सन्तिके मरणं तव.

४२९. ‘‘‘सहस्सभागो मरणस्स, एकंसो तव जीवितं;

जीव भो जीवितं सेय्यो, जीवं पुञ्ञानि काहसि.

४३०. ‘‘‘चरतो च ते ब्रह्मचरियं, अग्गिहुत्तञ्च जूहतो;

पहूतं चीयते पुञ्ञं, किं पधानेन काहसि.

४३१. ‘‘‘दुग्गो मग्गो पधानाय, दुक्करो दुरभिसम्भवो’’’;

इमा गाथा भणं मारो, अट्ठा बुद्धस्स सन्तिके.

४३२. तं तथावादिनं मारं, भगवा एतदब्रवि;

‘‘पमत्तबन्धु पापिम, येनत्थेन [सेनत्थेन (?), अत्तनो अत्थेन (अट्ठ. संवण्णना)] इधागतो.

४३३. ‘‘अणुमत्तोपि [अणुमत्तेनपि (सी. स्या.)] पुञ्ञेन, अत्थो मय्हं न विज्जति;

येसञ्च अत्थो पुञ्ञेन, ते मारो वत्तुमरहति.

४३४. ‘‘अत्थि सद्धा तथा [ततो (सी. पी.), तपो (स्या. क.)] वीरियं, पञ्ञा च मम विज्जति;

एवं मं पहितत्तम्पि, किं जीवमनुपुच्छसि.

४३५. ‘‘नदीनमपि सोतानि, अयं वातो विसोसये;

किञ्च मे पहितत्तस्स, लोहितं नुपसुस्सये.

४३६. ‘‘लोहिते सुस्समानम्हि, पित्तं सेम्हञ्च सुस्सति;

मंसेसु खीयमानेसु, भिय्यो चित्तं पसीदति;

भिय्यो सति च पञ्ञा च, समाधि मम तिट्ठति.

४३७. ‘‘तस्स मेवं विहरतो, पत्तस्सुत्तमवेदनं;

कामेसु [कामे (सी. स्या.)] नापेक्खते चित्तं, पस्स सत्तस्स सुद्धतं.

४३८. ‘‘कामा ते पठमा सेना, दुतिया अरति वुच्चति;

ततिया खुप्पिपासा ते, चतुत्थी तण्हा पवुच्चति.

४३९. ‘‘पञ्चमं [पञ्चमी (सी. पी.)] थिनमिद्धं ते, छट्ठा भीरू पवुच्चति;

सत्तमी विचिकिच्छा ते, मक्खो थम्भो ते अट्ठमो.

४४०. ‘‘लाभो सिलोको सक्कारो, मिच्छालद्धो च यो यसो;

यो चत्तानं समुक्कंसे, परे च अवजानति.

४४१. ‘‘एसा नमुचि ते सेना, कण्हस्साभिप्पहारिनी;

न नं असूरो जिनाति, जेत्वा च लभते सुखं.

४४२. ‘‘एस मुञ्जं परिहरे, धिरत्थु मम [इद (क.)] जीवितं;

सङ्गामे मे मतं सेय्यो, यं चे जीवे पराजितो.

४४३. ‘‘पगाळ्हेत्थ न दिस्सन्ति, एके समणब्राह्मणा;

तञ्च मग्गं न जानन्ति, येन गच्छन्ति सुब्बता.

४४४. ‘‘समन्ता धजिनिं दिस्वा, युत्तं मारं सवाहनं;

युद्धाय पच्चुग्गच्छामि, मा मं ठाना अचावयि.

४४५. ‘‘यं ते तं नप्पसहति, सेनं लोको सदेवको;

तं ते पञ्ञाय भेच्छामि [गच्छामि (सी.), वेच्छामि (स्या.), वज्झामि (क.)], आमं पत्तंव अस्मना [पक्कंव अमुना (क.)].

४४६. ‘‘वसीकरित्वा [वसिं करित्वा (बहूसु)] सङ्कप्पं, सतिञ्च सूपतिट्ठितं;

रट्ठा रट्ठं विचरिस्सं, सावके विनयं पुथू.

४४७. ‘‘ते अप्पमत्ता पहितत्ता, मम सासनकारका;

अकामस्स [अकामा (क.)] ते गमिस्सन्ति, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’.

४४८. ‘‘सत्त वस्सानि भगवन्तं, अनुबन्धिं पदापदं;

ओतारं नाधिगच्छिस्सं, सम्बुद्धस्स सतीमतो.

४४९. ‘‘मेदवण्णंव पासाणं, वायसो अनुपरियगा;

अपेत्थ मुदुं [मुदु (सी.)] विन्देम, अपि अस्सादना सिया.

४५०. ‘‘अलद्धा तत्थ अस्सादं, वायसेत्तो अपक्कमि;

काकोव सेलमासज्ज, निब्बिज्जापेम गोतमं’’.

४५१. तस्स सोकपरेतस्स, वीणा कच्छा अभस्सथ;

ततो सो दुम्मनो यक्खो, तत्थेवन्तरधायथाति.

पधानसुत्तं दुतियं निट्ठितं.

३. सुभासितसुत्तं

एवं मे सुतं – एक समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवो’’ति. ‘‘भदन्ते’’ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –

‘‘चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागता वाचा सुभासिता होति, न दुब्भासिता, अनवज्जा च अननुवज्जा च विञ्ञूनं. कतमेहि चतूहि? इध, भिक्खवे, भिक्खु सुभासितंयेव भासति नो दुब्भासितं, धम्मंयेव भासति नो अधम्मं, पियंयेव भासति नो अप्पियं, सच्चंयेव भासति नो अलिकं. इमेहि खो, भिक्खवे, चतूहि अङ्गेहि समन्नागता वाचा सुभासिता होति, नो दुब्भासिता, अनवज्जा च अननुवज्जा च विञ्ञून’’न्ति. इदमवोच भगवा. इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

४५२. ‘‘सुभासितं उत्तममाहु सन्तो, धम्मं भणे नाधम्मं तं दुतियं;

पियं भणे नाप्पियं तं ततियं, सच्चं भणे नालिकं तं चतुत्थ’’न्ति.

अथ खो आयस्मा वङ्गीसो उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘पटिभाति मं भगवा, पटिभाति मं सुगता’’ति. ‘‘पटिभातु तं वङ्गीसा’’ति भगवा अवोच. अथ खो आयस्मा वङ्गीसो भगवन्तं सम्मुखा सारुप्पाहि गाथाहि अभित्थवि –

४५३. ‘‘तमेव वाचं भासेय्य, यायत्तानं न तापये;

परे च न विहिंसेय्य, सा वे वाचा सुभासिता.

४५४. ‘‘पियवाचमेव भासेय्य, या वाचा पटिनन्दिता;

यं अनादाय पापानि, परेसं भासते पियं.

४५५. ‘‘सच्चं वे अमता वाचा, एस धम्मो सनन्तनो;

सच्चे अत्थे च धम्मे च, आहु सन्तो पतिट्ठिता.

४५६. ‘‘यं बुद्धो भासति वाचं, खेमं निब्बानपत्तिया;

दुक्खस्सन्तकिरियाय, सा वे वाचानमुत्तमा’’ति.

सुभासितसुत्तं ततियं निट्ठितं.

४. सुन्दरिकभारद्वाजसुत्तं

एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा कोसलेसु विहरति सुन्दरिकाय नदिया तीरे. तेन खो पन समयेन सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो सुन्दरिकाय नदिया तीरे अग्गिं जुहति, अग्गिहुत्तं परिचरति. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो अग्गिं जुहित्वा अग्गिहुत्तं परिचरित्वा उट्ठायासना समन्ता चतुद्दिसा अनुविलोकेसि – ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति? अद्दसा खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले ससीसं पारुतं निसिन्नं; दिस्वान वामेन हत्थेन हब्यसेसं गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन कमण्डलुं गहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि.

अथ खो भगवा सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स पदसद्देन सीसं विवरि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो – ‘‘मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भव’’न्ति ततोव पुन निवत्तितुकामो अहोसि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि – ‘‘मुण्डापि हि इधेकच्चे ब्राह्मणा भवन्ति, यंनूनाहं उपसङ्कमित्वा जातिं पुच्छेय्य’’न्ति. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘किंजच्चो भव’’न्ति?

अथ खो भगवा सुन्दरिकभारद्वाजं ब्राह्मणं गाथाहि अज्झभासि –

४५७. ‘‘न ब्राह्मणो नोम्हि न राजपुत्तो, न वेस्सायनो उद कोचि नोम्हि;

गोत्तं परिञ्ञाय पुथुज्जनानं, अकिञ्चनो मन्त चरामि लोके.

४५८. ‘‘सङ्घाटिवासी अगहो चरामि [अगिहो (क. सी. पी.) अगेहो (कत्थचि)], निवुत्तकेसो अभिनिब्बुतत्तो;

अलिप्पमानो इध माणवेहि, अकल्लं मं ब्राह्मण पुच्छसि गोत्तपञ्हं’’.

४५९. ‘‘पुच्छन्ति वे भो ब्राह्मणा, ब्राह्मणेभि सह ब्राह्मणो नो भव’’न्ति.

४६०. ‘‘ब्राह्मणो हि चे त्वं ब्रूसि, मञ्च ब्रूसि अब्राह्मणं;

तं तं सावित्तिं पुच्छामि, तिपदं चतुवीसतक्खरं.

४६१. ‘‘किं निस्सिता इसयो मनुजा, खत्तिया ब्राह्मणा [पठमपादन्तो] देवतानं;

यञ्ञमकप्पयिंसु पुथू इध लोके [दुतियपादन्तो (सी.)].

४६२. ‘‘यदन्तगू वेदगू यञ्ञकाले, यस्साहुतिं लभे तस्सिज्झेति ब्रूमि’’.

४६३. ‘‘अद्धा हि तस्स हुतमिज्झे, (इति ब्राह्मणो)

यं तादिसं वेदगुमद्दसाम;

तुम्हादिसानञ्हि अदस्सनेन, अञ्ञो जनो भुञ्जति पूरळासं’’.

४६४. ‘‘तस्मातिह त्वं ब्राह्मण अत्थेन, अत्थिको उपसङ्कम्म पुच्छ;

सन्तं विधूमं अनीघं निरासं, अप्पेविध अभिविन्दे सुमेधं’’.

४६५. ‘‘यञ्ञे रतोहं भो गोतम, यञ्ञं यिट्ठुकामो नाहं पजानामि;

अनुसासतु मं भवं, यत्थ हुतं इज्झते ब्रूहि मे तं’’.

‘‘तेन हि त्वं, ब्राह्मण, ओदहस्सु सोतं; धम्मं ते देसेस्सामि –

४६६. ‘‘मा जातिं पुच्छी चरणञ्च पुच्छ, कट्ठा हवे जायति जातवेदो;

नीचाकुलीनोपि मुनी धितीमा, आजानियो होति हिरीनिसेधो.

४६७. ‘‘सच्चेन दन्तो दमसा उपेतो, वेदन्तगू वूसितब्रह्मचरियो;

कालेन तम्हि हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो [पुञ्ञपेखो (सी. पी.)] यजेथ.

४६८. ‘‘ये कामे हित्वा अगहा चरन्ति, सुसञ्ञतत्ता तसरंव उज्जुं;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४६९. ‘‘ये वीतरागा सुसमाहितिन्द्रिया, चन्दोव राहुग्गहणा पमुत्ता;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४७०. ‘‘असज्जमाना विचरन्ति लोके, सदा सता हित्वा ममायितानि;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४७१. ‘‘यो कामे हित्वा अभिभुय्यचारी, यो वेदि जातीमरणस्स अन्तं;

परिनिब्बुतो उदकरहदोव सीतो, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७२. ‘‘समो समेहि विसमेहि दूरे, तथागतो होति अनन्तपञ्ञो;

अनूपलित्तो इध वा हुरं वा, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७३. ‘‘यम्हि न माया वसति न मानो, यो वीतलोभो अममो निरासो;

पनुण्णकोधो अभिनिब्बुतत्तो, यो ब्राह्मणो सोकमलं अहासि;

तथागतो अरहति पूरळासं.