४. सुन्दरिकभारद्वाजसुत्तं

एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा कोसलेसु विहरति सुन्दरिकाय नदिया तीरे. तेन खो पन समयेन सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो सुन्दरिकाय नदिया तीरे अग्गिं जुहति, अग्गिहुत्तं परिचरति. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो अग्गिं जुहित्वा अग्गिहुत्तं परिचरित्वा उट्ठायासना समन्ता चतुद्दिसा अनुविलोकेसि – ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति? अद्दसा खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं अविदूरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले ससीसं पारुतं निसिन्नं; दिस्वान वामेन हत्थेन हब्यसेसं गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन कमण्डलुं गहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि.

अथ खो भगवा सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स पदसद्देन सीसं विवरि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो – ‘‘मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भव’’न्ति ततोव पुन निवत्तितुकामो अहोसि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि – ‘‘मुण्डापि हि इधेकच्चे ब्राह्मणा भवन्ति, यंनूनाहं उपसङ्कमित्वा जातिं पुच्छेय्य’’न्ति. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘किंजच्चो भव’’न्ति?

अथ खो भगवा सुन्दरिकभारद्वाजं ब्राह्मणं गाथाहि अज्झभासि –

४५७. ‘‘न ब्राह्मणो नोम्हि न राजपुत्तो, न वेस्सायनो उद कोचि नोम्हि;

गोत्तं परिञ्ञाय पुथुज्जनानं, अकिञ्चनो मन्त चरामि लोके.

४५८. ‘‘सङ्घाटिवासी अगहो चरामि [अगिहो (क. सी. पी.) अगेहो (कत्थचि)], निवुत्तकेसो अभिनिब्बुतत्तो;

अलिप्पमानो इध माणवेहि, अकल्लं मं ब्राह्मण पुच्छसि गोत्तपञ्हं’’.

४५९. ‘‘पुच्छन्ति वे भो ब्राह्मणा, ब्राह्मणेभि सह ब्राह्मणो नो भव’’न्ति.

४६०. ‘‘ब्राह्मणो हि चे त्वं ब्रूसि, मञ्च ब्रूसि अब्राह्मणं;

तं तं सावित्तिं पुच्छामि, तिपदं चतुवीसतक्खरं.

४६१. ‘‘किं निस्सिता इसयो मनुजा, खत्तिया ब्राह्मणा [पठमपादन्तो] देवतानं;

यञ्ञमकप्पयिंसु पुथू इध लोके [दुतियपादन्तो (सी.)].

४६२. ‘‘यदन्तगू वेदगू यञ्ञकाले, यस्साहुतिं लभे तस्सिज्झेति ब्रूमि’’.

४६३. ‘‘अद्धा हि तस्स हुतमिज्झे, (इति ब्राह्मणो)

यं तादिसं वेदगुमद्दसाम;

तुम्हादिसानञ्हि अदस्सनेन, अञ्ञो जनो भुञ्जति पूरळासं’’.

४६४. ‘‘तस्मातिह त्वं ब्राह्मण अत्थेन, अत्थिको उपसङ्कम्म पुच्छ;

सन्तं विधूमं अनीघं निरासं, अप्पेविध अभिविन्दे सुमेधं’’.

४६५. ‘‘यञ्ञे रतोहं भो गोतम, यञ्ञं यिट्ठुकामो नाहं पजानामि;

अनुसासतु मं भवं, यत्थ हुतं इज्झते ब्रूहि मे तं’’.

‘‘तेन हि त्वं, ब्राह्मण, ओदहस्सु सोतं; धम्मं ते देसेस्सामि –

४६६. ‘‘मा जातिं पुच्छी चरणञ्च पुच्छ, कट्ठा हवे जायति जातवेदो;

नीचाकुलीनोपि मुनी धितीमा, आजानियो होति हिरीनिसेधो.

४६७. ‘‘सच्चेन दन्तो दमसा उपेतो, वेदन्तगू वूसितब्रह्मचरियो;

कालेन तम्हि हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो [पुञ्ञपेखो (सी. पी.)] यजेथ.

४६८. ‘‘ये कामे हित्वा अगहा चरन्ति, सुसञ्ञतत्ता तसरंव उज्जुं;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४६९. ‘‘ये वीतरागा सुसमाहितिन्द्रिया, चन्दोव राहुग्गहणा पमुत्ता;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४७०. ‘‘असज्जमाना विचरन्ति लोके, सदा सता हित्वा ममायितानि;

कालेन तेसु हब्यं पवेच्छे, यो ब्राह्मणो पुञ्ञपेक्खो यजेथ.

४७१. ‘‘यो कामे हित्वा अभिभुय्यचारी, यो वेदि जातीमरणस्स अन्तं;

परिनिब्बुतो उदकरहदोव सीतो, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७२. ‘‘समो समेहि विसमेहि दूरे, तथागतो होति अनन्तपञ्ञो;

अनूपलित्तो इध वा हुरं वा, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७३. ‘‘यम्हि न माया वसति न मानो, यो वीतलोभो अममो निरासो;

पनुण्णकोधो अभिनिब्बुतत्तो, यो ब्राह्मणो सोकमलं अहासि;

तथागतो अरहति पूरळासं.

४७४.

‘‘निवेसनं यो मनसो अहासि, परिग्गहा यस्स न सन्ति केचि;

अनुपादियानो इध वा हुरं वा, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७५. ‘‘समाहितो यो उदतारि ओघं, धम्मं चञ्ञासि परमाय दिट्ठिया;

खीणासवो अन्तिमदेहधारी, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७६. ‘‘भवासवा यस्स वची खरा च, विधूपिता अत्थगता न सन्ति;

स वेदगू सब्बधि विप्पमुत्तो, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७७. ‘‘सङ्गातिगो यस्स न सन्ति सङ्गा, यो मानसत्तेसु अमानसत्तो;

दुक्खं परिञ्ञाय सखेत्तवत्थुं, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७८. ‘‘आसं अनिस्साय विवेकदस्सी, परवेदियं दिट्ठिमुपातिवत्तो;

आरम्मणा यस्स न सन्ति केचि, तथागतो अरहति पूरळासं.

४७९. ‘‘परोपरा [परोवरा (सी. पी.)] यस्स समेच्च धम्मा, विधूपिता अत्थगता न सन्ति;

सन्तो उपादानखये विमुत्तो, तथागतो अरहति पूरळासं.

४८०. ‘‘संयोजनं जातिखयन्तदस्सी, योपानुदि रागपथं असेसं;

सुद्धो निदोसो विमलो अकाचो [अकामो (सी. स्या.)], तथागतो अरहति पूरळासं.

४८१. ‘‘यो अत्तनो अत्तानं [अत्तनात्तानं (सी. स्या.)] नानुपस्सति, समाहितो उज्जुगतो ठितत्तो;

स वे अनेजो अखिलो अकङ्खो, तथागतो अरहति पूरळासं.

४८२. ‘‘मोहन्तरा यस्स न सन्ति केचि, सब्बेसु धम्मेसु च ञाणदस्सी;

सरीरञ्च अन्तिमं धारेति, पत्तो च सम्बोधिमनुत्तरं सिवं;

एत्तावता यक्खस्स सुद्धि, तथागतो अरहति पूरळासं’’.

४८३. ‘‘हुतञ्च [हुत्तञ्च (सी. क.)] मय्हं हुतमत्थु सच्चं, यं तादिसं वेदगुनं अलत्थं;

ब्रह्मा हि सक्खि पटिगण्हातु मे भगवा, भुञ्जतु मे भगवा पूरळासं’’.

४८४. ‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं, सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मो;

गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा.

४८५. ‘‘अञ्ञेन च केवलिनं महेसिं, खीणासवं कुक्कुच्चवूपसन्तं;

अन्नेन पानेन उपट्ठहस्सु, खेत्तञ्हि तं पुञ्ञपेक्खस्स होति’’.

४८६. ‘‘साधाहं भगवा तथा विजञ्ञं, यो दक्खिणं भुञ्जेय्य मादिसस्स;

यं यञ्ञकाले परियेसमानो, पप्पुय्य तव सासनं’’.

४८७. ‘‘सारम्भा यस्स विगता, चित्तं यस्स अनाविलं;

विप्पमुत्तो च कामेहि, थिनं यस्स पनूदितं.

४८८. ‘‘सीमन्तानं विनेतारं, जातिमरणकोविदं;

मुनिं मोनेय्यसम्पन्नं, तादिसं यञ्ञमागतं.

४८९. ‘‘भकुटिं [भूकुटिं (क. सी.), भाकुटिं (क. सी., म. नि. १.२२६)] विनयित्वान, पञ्जलिका नमस्सथ;

पूजेथ अन्नपानेन, एवं इज्झन्ति दक्खिणा.

४९०. ‘‘बुद्धो भवं अरहति पूरळासं, पुञ्ञखेत्तमनुत्तरं;

आयागो सब्बलोकस्स, भोतो दिन्नं महप्फल’’न्ति.

अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम! सेय्यथापि, भो गोतम, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य – चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति; एवमेवं भोता गोतमेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामि धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च. लभेय्याहं भोतो गोतमस्स सन्तिके पब्बज्जं, लभेय्यं उपसम्पद’’न्ति. अलत्थ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो…पे… अरहतं अहोसीति.

सुन्दरिकभारद्वाजसुत्तं चतुत्थं निट्ठितं.