१२. द्वयतानुपस्सनासुत्तं

एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति पुब्बारामे मिगारमातुपासादे. तेन खो पन समयेन भगवा तदहुपोसथे पन्नरसे पुण्णाय पुण्णमाय रत्तिया भिक्खुसङ्घपरिवुतो अब्भोकासे निसिन्नो होति. अथ खो भगवा तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं भिक्खुसङ्घं अनुविलोकेत्वा भिक्खू आमन्तेसि –

‘‘‘ये ते, भिक्खवे, कुसला धम्मा अरिया निय्यानिका सम्बोधगामिनो, तेसं वो, भिक्खवे, कुसलानं धम्मानं अरियानं निय्यानिकानं सम्बोधगामीनं का उपनिसा सवनाया’ति इति चे, भिक्खवे, पुच्छितारो अस्सु, ते एवमस्सु वचनीया – ‘यावदेव द्वयतानं धम्मानं यथाभूतं ञाणाया’ति. किञ्च द्वयतं वदेथ?

(१) ‘‘इदं दुक्खं, अयं दुक्खसमुदयोति अयमेकानुपस्सना. अयं दुक्खनिरोधो, अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा द्वयतानुपस्सिनो खो, भिक्खवे, भिक्खुनो अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो द्विन्नं फलानं अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं – दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता’’ति.

इदमवोच भगवा. इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

७२९. ‘‘ये दुक्खं नप्पजानन्ति, अथो दुक्खस्स सम्भवं;

यत्थ च सब्बसो दुक्खं, असेसं उपरुज्झति;

तञ्च मग्गं न जानन्ति, दुक्खूपसमगामिनं.

७३०. ‘‘चेतोविमुत्तिहीना ते, अथो पञ्ञाविमुत्तिया;

अभब्बा ते अन्तकिरियाय, ते वे जातिजरूपगा.

७३१. ‘‘ये च दुक्खं पजानन्ति, अथो दुक्खस्स सम्भवं;

यत्थ च सब्बसो दुक्खं, असेसं उपरुज्झति;

तञ्च मग्गं पजानन्ति, दुक्खूपसमगामिनं.

७३२. ‘‘चेतोविमुत्तिसम्पन्ना, अथो पञ्ञाविमुत्तिया;

भब्बा ते अन्तकिरियाय, न ते जातिजरूपगा’’ति.

(२) ‘‘‘सिया अञ्ञेनपि परियायेन सम्मा द्वयतानुपस्सना’ति, इति चे, भिक्खवे, पुच्छितारो अस्सु; ‘सिया’तिस्सु वचनीया. कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं उपधिपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. उपधीनं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७३३. ‘‘उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा;

यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो;

तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी’’ति.

(३) ‘‘‘सिया अञ्ञेनपि परियायेन सम्मा द्वयतानुपस्सना’ति, इति चे, भिक्खवे, पुच्छितारो अस्सु; ‘सिया’तिस्सु वचनीया. कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं अविज्जापच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७३४. ‘‘जातिमरणसंसारं, ये वजन्ति पुनप्पुनं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, अविज्जायेव सा गति.

७३५. ‘‘अविज्जा हायं महामोहो, येनिदं संसितं चिरं;

विज्जागता च ये सत्ता, न ते गच्छन्ति [नागच्छन्ति (सी. पी.)] पुनब्भव’’न्ति.

(४) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं सङ्खारपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. सङ्खारानं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७३६. ‘‘यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं सङ्खारपच्चया;

सङ्खारानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो.

७३७. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, दुक्खं सङ्खारपच्चया;

सब्बसङ्खारसमथा, सञ्ञानं उपरोधना;

एवं दुक्खक्खयो होति, एतं ञत्वा यथातथं.

७३८. ‘‘सम्मद्दसा वेदगुनो, सम्मदञ्ञाय पण्डिता;

अभिभुय्य मारसंयोगं, न गच्छन्ति [नागच्छन्ति (सी. पी.)] पुनब्भव’’न्ति.

(५) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं विञ्ञाणपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. विञ्ञाणस्स त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७३९. ‘‘यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं विञ्ञाणपच्चया;

विञ्ञाणस्स निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो.

७४०. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, दुक्खं विञ्ञाणपच्चया;

विञ्ञाणूपसमा भिक्खु, निच्छातो परिनिब्बुतो’’ति.

(६) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं फस्सपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. फस्सस्स त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७४१. ‘‘तेसं फस्सपरेतानं, भवसोतानुसारिनं;

कुम्मग्गपटिपन्नानं, आरा संयोजनक्खयो.

७४२. ‘‘ये च फस्सं परिञ्ञाय, अञ्ञायुपसमे [पञ्ञाय उपसमे (स्या.)] रता;

ते वे फस्साभिसमया, निच्छाता परिनिब्बुता’’ति.

(७) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं वेदनापच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. वेदनानं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७४३. ‘‘सुखं वा यदि वा दुक्खं, अदुक्खमसुखं सह;

अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, यं किञ्चि अत्थि वेदितं.

७४४. ‘‘एतं दुक्खन्ति ञत्वान, मोसधम्मं पलोकिनं [पलोकितं (सी.)];

फुस्स फुस्स वयं पस्सं, एवं तत्थ विजानति [विरज्जति (क. सी.)];

वेदनानं खया भिक्खु, निच्छातो परिनिब्बुतो’’ति.

(८) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं तण्हापच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. तण्हाय त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७४५. ‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसरं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति.

७४६. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, तण्हं [तण्हा (बहूसु) इतिवुत्तके १५ पस्सितब्बं] दुक्खस्स सम्भवं;

वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

(९) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं उपादानपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. उपादानानं [उपादानस्स (स्या. क.)] त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७४७. ‘‘उपादानपच्चया भवो, भूतो दुक्खं निगच्छति;

जातस्स मरणं होति, एसो दुक्खस्स सम्भवो.

७४८. ‘‘तस्मा उपादानक्खया, सम्मदञ्ञाय पण्डिता;

जातिक्खयं अभिञ्ञाय, न गच्छन्ति पुनब्भव’’न्ति.

(१०) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं आरम्भपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. आरम्भानं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७४९. ‘‘यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आरम्भपच्चया;

आरम्भानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो.

७५०. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, दुक्खं आरम्भपच्चया;

सब्बारम्भं पटिनिस्सज्ज, अनारम्भे विमुत्तिनो.

७५१. ‘‘उच्छिन्नभवतण्हस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो;

विक्खीणो [वितिण्णो (सी.)] जातिसंसारो, नत्थि तस्स पुनब्भवो’’ति.

(११) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं आहारपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. आहारानं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७५२. ‘‘यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आहारपच्चया;

आहारानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो.

७५३. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, दुक्खं आहारपच्चया;

सब्बाहारं परिञ्ञाय, सब्बाहारमनिस्सितो.

७५४. ‘‘आरोग्यं सम्मदञ्ञाय, आसवानं परिक्खया;

सङ्खाय सेवी धम्मट्ठो, सङ्ख्यं [सङ्खं (सी. पी.)] नोपेति वेदगू’’ति.

(१२) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति सब्बं इञ्जितपच्चयाति, अयमेकानुपस्सना. इञ्जितानं त्वेव असेसविरागनिरोधा नत्थि दुक्खस्स सम्भवोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७५५. ‘‘यं किञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं इञ्जितपच्चया;

इञ्जितानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो.

७५६. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, दुक्खं इञ्जितपच्चया;

तस्मा हि एजं वोस्सज्ज, सङ्खारे उपरुन्धिय;

अनेजो अनुपादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

(१३) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? निस्सितस्स चलितं होतीति, अयमेकानुपस्सना. अनिस्सितो न चलतीति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७५७. ‘‘अनिस्सितो न चलति, निस्सितो च उपादियं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति.

७५८. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, निस्सयेसु महब्भयं;

अनिस्सितो अनुपादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

(१४) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? रूपेहि, भिक्खवे, अरूपा [आरुप्पा (सी. पी.)] सन्ततराति, अयमेकानुपस्सना. अरूपेहि निरोधो सन्ततरोति, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७५९. ‘‘ये च रूपूपगा सत्ता, ये च अरूपट्ठायिनो [आरुप्पवासिनो (सी. पी.)];

निरोधं अप्पजानन्ता, आगन्तारो पुनब्भवं.

७६०. ‘‘ये च रूपे परिञ्ञाय, अरूपेसु असण्ठिता [सुसण्ठिता (सी. स्या. पी.)];

निरोधे ये विमुच्चन्ति, ते जना मच्चुहायिनो’’ति.

(१५) ‘‘सिया अञ्ञेनपि…पे… कथञ्च सिया? यं, भिक्खवे, सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय इदं सच्चन्ति उपनिज्झायितं तदमरियानं एतं मुसाति यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठं, अयमेकानुपस्सना. यं, भिक्खवे, सदेवकस्स…पे… सदेवमनुस्साय इदं मुसाति उपनिज्झायितं, तदमरियानं एतं सच्चन्ति यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठं, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा…पे… अथापरं एतदवोच सत्था –

७६१. ‘‘अनत्तनि अत्तमानिं [अत्तमानी (स्या.), अत्तमानं (पी. क.)], पस्स लोकं सदेवकं;

निविट्ठं नामरूपस्मिं, इदं सच्चन्ति मञ्ञति.

७६२. ‘‘येन येन हि मञ्ञन्ति, ततो तं होति अञ्ञथा;

तञ्हि तस्स मुसा होति, मोसधम्मञ्हि इत्तरं.

७६३. ‘‘अमोसधम्मं निब्बानं, तदरिया सच्चतो विदू;

ते वे सच्चाभिसमया, निच्छाता परिनिब्बुता’’ति.

(१६) ‘‘‘सिया अञ्ञेनपि परियायेन सम्मा द्वयतानुपस्सना’ति, इति चे, भिक्खवे, पुच्छितारो अस्सु; ‘सिया’तिस्सु वचनीया. कथञ्च सिया? यं, भिक्खवे, सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय इदं सुखन्ति उपनिज्झायितं, तदमरियानं एतं दुक्खन्ति यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठं, अयमेकानुपस्सना. यं, भिक्खवे, सदेवकस्स…पे… सदेवमनुस्साय इदं दुक्खन्ति उपनिज्झायितं तदमरियानं एतं सुखन्ति यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठं, अयं दुतियानुपस्सना. एवं सम्मा द्वयतानुपस्सिनो खो, भिक्खवे, भिक्खुनो अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो द्विन्नं फलानं अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं – दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिताति. इदमवोच भगवा. इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

७६४. ‘‘रूपा सद्दा रसा गन्धा, फस्सा धम्मा च केवला;

इट्ठा कन्ता मनापा च, यावतत्थीति वुच्चति.

७६५. ‘‘सदेवकस्स लोकस्स, एते वो सुखसम्मता;

यत्थ चेते निरुज्झन्ति, तं नेसं दुक्खसम्मतं.

७६६. ‘‘सुखन्ति दिट्ठमरियेहि, सक्कायस्सुपरोधनं;

पच्चनीकमिदं होति, सब्बलोकेन पस्सतं.

७६७. ‘‘यं परे सुखतो आहु, तदरिया आहु दुक्खतो;

यं परे दुक्खतो आहु, तदरिया सुखतो विदू.

७६८. ‘‘पस्स धम्मं दुराजानं, सम्पमूळ्हेत्थविद्दसु [सम्पमूळ्हेत्थ अविद्दसु (सी. पी.), सम्मूळ्हेत्थ अविद्दसु (?)];

निवुतानं तमो होति, अन्धकारो अपस्सतं.

७६९. ‘‘सतञ्च विवटं होति, आलोको पस्सतामिव;

सन्तिके न विजानन्ति, मग्गा धम्मस्स कोविदा.

७७०. ‘‘भवरागपरेतेहि, भवसोतानुसारिभि;

मारधेय्यानुपन्नेहि, नायं धम्मो सुसम्बुधो.

७७१. ‘‘को नु अञ्ञत्रमरियेहि, पदं सम्बुद्धुमरहति;

यं पदं सम्मदञ्ञाय, परिनिब्बन्ति अनासवा’’ति.

इदमवोच भगवा. अत्तमना ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दुन्ति. इमस्मिं च [इमस्मिं खो (सी.)] पन वेय्याकरणस्मिं भञ्ञमाने सट्ठिमत्तानं भिक्खूनं अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसूति.

द्वयतानुपस्सनासुत्तं द्वादसमं निट्ठितं.

तस्सुद्दानं –

सच्चं उपधि अविज्जा च, सङ्खारे विञ्ञाणपञ्चमं;

फस्सवेदनिया तण्हा, उपादानारम्भआहारा;

इञ्जितं चलितं रूपं, सच्चं दुक्खेन सोळसाति.

महावग्गो ततियो निट्ठितो.