९. एकन्तसुखनिब्बानपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, किं एकन्तसुखं निब्बानं, उदाहु दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘एकन्तसुखं, महाराज, निब्बानं, दुक्खेन अमिस्स’’न्ति.

‘‘न मयं तं, भन्ते नागसेन, वचनं सद्दहाम ‘एकन्तसुखं निब्बान’न्ति, एवमेत्थ मयं, भन्ते नागसेन, पच्चेम ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’न्ति, कारणञ्चेत्थ उपलभाम ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’न्ति. कतमं एत्थ कारणं? ये ते, भन्ते नागसेन, निब्बानं परियेसन्ति, तेसं दिस्सति कायस्स च चित्तस्स च आतापो परितापो ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारपरिग्गहो मिद्धस्स च उपरोधो आयतनानञ्च पटिपीळनं धनधञ्ञपियञातिमित्तप्पजहनं. ये केचि लोके सुखिता सुखसमप्पिता, ते सब्बेपि पञ्चहि कामगुणेहि आयतने रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकबहुविधसुभनिमित्तेन रूपेन चक्खुं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकगीतवादितबहुविधसुभनिमित्तेन सद्देन सोतं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकपुप्फफलपत्ततचमूलसारबहुविधसुभनिमित्तेन गन्धेन घानं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकखज्जभोज्जलेय्यपेय्यसायनीयबहुविधसुभनिमित्तेन रसेन जिव्हं रमेन्ति ब्रुहेन्ति, मनापिकमनापिकसण्हसुखुममुदुमद्दवबहुविधसुभनिमित्तेन फस्सेन कायं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिककल्याणपापकसुभासुभबहुविधवितक्कमनसिकारेन मनं रमेन्ति ब्रूहेन्ति. तुम्हे तं चक्खुसोतघानजिव्हाकायमनोब्रूहनं हनथ उपहनथ, छिन्दथ उपच्छिन्दथ, रुन्धथ उपरुन्धथ. तेन कायोपि परितपति, चित्तम्पि परितपति, काये परितत्ते कायिकदुक्खवेदनं वेदियति, चित्ते परितत्ते चेतसिकदुक्खवेदनं वेदयति. ननु मागण्डियोपि [मागन्दियोपि (सी. पी.)] परिब्बाजको भगवन्तं गरहमानो एवमाह ‘भूनहु [भूतहच्चो (पी.), भूनहच्चो (क.)] समणो गोतमो’ति. इदमेत्थ कारणं, येनाहं कारणेन ब्रूमि ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’’’न्ति.

‘‘न हि, महाराज, निब्बानं दुक्खेन मिस्सं, एकन्तसुखं निब्बानं. यं पन त्वं, महाराज, ब्रूसि ‘निब्बानं दुक्ख’न्ति, नेतं दुक्खं निब्बानं नाम, निब्बानस्स पन सच्छिकिरियाय पुब्बभागो एसो, निब्बानपरियेसनं एतं, एकन्तसुखं येव, महाराज, निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. एत्थ कारणं वदामि. अत्थि, महाराज, राजूनं रज्जसुखं नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि राजूनं रज्जसुख’’न्ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, रज्जसुखं दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, राजानो पच्चन्ते कुपिते तेसं पच्चन्तनिस्सितानं पटिसेधाय अमच्चेहि परिणायकेहि भटेहि बलत्थेहि परिवुता पवासं गन्त्वा डंसमकसवातातपपटिपीळिता समविसमे परिधावन्ति, महायुद्धञ्च करोन्ति, जीवितसंसयञ्च पापुणन्ती’’ति? ‘‘नेतं, भन्ते नागसेन, रज्जसुखं नाम, रज्जसुखस्स परियेसनाय पुब्बभागो एसो, दुक्खेन, भन्ते नागसेन, राजानो रज्जं परियेसित्वा रज्जसुखं अनुभवन्ति, एवं, भन्ते नागसेन, रज्जसुखं दुक्खेन अमिस्सं, अञ्ञं तं रज्जसुखं, अञ्ञं दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. ये पन तं निब्बानं परियेसन्ति, ते कायञ्च चित्तञ्च आतापेत्वा ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारं परिग्गहेत्वा मिद्धं उपरुन्धित्वा आयतनानि पटिपीळेत्वा कायञ्च जीवितञ्च परिच्चजित्वा दुक्खेन निब्बानं परियेसित्वा एकन्तसुखं निब्बानं अनुभवन्ति, निहतपच्चामित्ता विय राजानो रज्जसुखं. एवं, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं निब्बानं, अञ्ञं दुक्खन्ति.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं दुक्खं, अञ्ञं निब्बानन्ति. अत्थि, महाराज, आचरियानं सिप्पवन्तानं सिप्पसुखं नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि आचरियानं सिप्पवन्तानं सिप्पसुख’’न्ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, सिप्पसुखं दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, आचरिया [इदं पदं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि] आचरियानं अभिवादनपच्चुट्ठानेन उदकाहरणघरसम्मज्जनदन्तकट्ठमुखोदकानुप्पदानेन उच्छिट्ठपटिग्गहणउच्छादननहापनपादपरिकम्मेन सकचित्तं निक्खिपित्वा परचित्तानुवत्तनेन दुक्खसेय्याय विसमभोजनेन कायं आतापेन्ती’’ति? ‘‘नेतं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं नाम, सिप्पपरियेसनाय पुब्बभागो एसो, दुक्खेन, भन्ते नागसेन, आचरिया सिप्पं परियेसित्वा सिप्पसुखं अनुभवन्ति, एवं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं दुक्खेन अमिस्सं, अञ्ञं तं सिप्पसुखं, अञ्ञं दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. ये पन तं निब्बानं परियेसन्ति, ते कायञ्च चित्तञ्च आतापेत्वा ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारं परिग्गहेत्वा मिद्धं उपरुन्धित्वा आयतनानि पटिपीळेत्वा कायञ्च जीवितञ्च परिच्चजित्वा दुक्खेन निब्बानं परियेसित्वा एकन्तसुखं निब्बानं अनुभवन्ति, आचरिया विय सिप्पसुखं. एवं, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं दुक्खं, अञ्ञं निब्बान’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

एकन्तसुखनिब्बानपञ्हो नवमो.