५. अनुमानपञ्हो
१. बुद्धवग्गो
१. द्विन्नं बुद्धानं अनुप्पज्जमानपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धो अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं, नेतं ठानं विज्जती’ति. देसेन्ता च, भन्ते नागसेन, सब्बेपि तथागता सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे देसेन्ति, कथयमाना च चत्तारि अरियसच्चानि कथेन्ति, सिक्खापेन्ता च तीसु सिक्खासु सिक्खापेन्ति, अनुसासमाना च अप्पमादप्पटिपत्तियं अनुसासन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, सब्बेसम्पि तथागतानं एका देसना एका कथा एका सिक्खा एका अनुसिट्ठि, केन कारणेन द्वे तथागता एकक्खणे नुप्पज्जन्ति? एकेनपि ताव बुद्धुप्पादेन अयं लोको ओभासजातो, यदि दुतियो बुद्धो भवेय्य, द्विन्नं पभाय अयं लोको भिय्योसोमत्ताय ओभासजातो भवेय्य, ओवदमाना च द्वे तथागता सुखं ओवदेय्युं, अनुसासमाना च सुखं अनुसासेय्युं, तत्थ मे कारणं ब्रूहि, यथाहं निस्संसयो भवेय्य’’न्ति.
‘‘अयं, महाराज, दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति, यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य.
‘‘यथा, महाराज, नावा एकपुरिससन्धारणी [एकपुरिससन्तारणी (सी. पी.)] भवेय्य, एकस्मिं पुरिसे अभिरूळ्हे सा नावा समुपादिका [समुदका (क.)] भवेय्य. अथ दुतियो पुरिसो आगच्छेय्य तादिसो आयुना वण्णेन वयेन पमाणेन किसथूलेन सब्बङ्गपच्चङ्गेन, सो तं नावं अभिरूहेय्य, अपि नु सा, महाराज, नावा द्विन्नम्पि धारेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य, ओसीदेय्य उदके’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति, यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो यावदत्थं भोजनं भुञ्जेय्य छादेन्तं याव कण्ठमभिपूरयित्वा, सो धातो पीणितो परिपुण्णो निरन्तरो तन्दिकतो अनोनमितदण्डजातो पुनदेव तत्तकं भोजनं भुञ्जेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो सुखितो भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सकिं भुत्तोव मरेय्या’’ति [भुत्तो वमेय्याति (क.)]. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति, यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्या’’ति.
‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, अतिधम्मभारेन पथवी चलती’’ति? ‘‘इध, महाराज, द्वे सकटा रतनपरिपूरिता भवेय्युं याव मुखसमा, एकस्मा सकटतो रतनं गहेत्वा एकस्मिं सकटे आकिरेय्युं, अपि नु खो तं, महाराज, सकटं द्विन्नम्पि सकटानं रतनं धारेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नाभिपि तस्स फलेय्य, अरापि तस्स भिज्जेय्युं, नेमिपि तस्स ओपतेय्य, अक्खोपि तस्स भिज्जेय्या’’ति. ‘‘किं नु खो, महाराज, अतिरतनभारेन सकटं भिज्जती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अतिधम्मभारेन पथवी चलति.
‘‘अपि च, महाराज, इमं कारणं बुद्धबलपरिदीपनाय ओसारितं. अञ्ञम्पि तत्थ अभिरूपं कारणं सुणोहि, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धो एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, तेसं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य ‘तुम्हाकं बुद्धो, अम्हाकं बुद्धो’ति, उभतो पक्खजाता भवेय्युं, यथा, महाराज, द्विन्नं बलवामच्चानं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य ‘तुम्हाकं अमच्चो, अम्हाकं अमच्चो’ति, उभतो पक्खजाता होन्ति, एवमेव खो, महाराज, यदि द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, तेसं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य ‘तुम्हाकं बुद्धो, अम्हाकं बुद्धो’ति, उभतो पक्खजाता भवेय्युं. इदं ताव, महाराज, एकं कारणं, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, ‘अग्गो बुद्धो’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य, ‘जेट्ठो बुद्धो’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य, ‘सेट्ठो बुद्धो’ति, ‘विसिट्ठो बुद्धो’ति, ‘उत्तमो बुद्धो’ति, ‘पवरो बुद्धो’ति, ‘असमो बुद्धो’ति, ‘असमसमो बुद्धो’ति, ‘अप्पटिमो बुद्धो’ति, ‘अप्पटिभागो बुद्धो’ति, ‘अप्पटिपुग्गलो बुद्धो’ति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य. इदम्पि खो त्वं, महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.
‘‘अपि च खो, महाराज, बुद्धानं भगवन्तानं सभावपकति एसायं, एको येव बुद्धो लोके उप्पज्जति. कस्मा कारणा? महन्तताय सब्बञ्ञुबुद्धगुणानं. अञ्ञम्पि, महाराज, यं लोके महन्तं, तं एकं येव होति. पथवी, महाराज, महन्ती, सा एका येव. सागरो महन्तो, सो एको येव. सिनेरु गिरिराजा महन्तो, सो एको येव. आकासो महन्तो, सो एको येव. सक्को महन्तो, सो एको येव. मारो महन्तो, सो एको येव. महाब्रह्मा महन्तो, सो एको येव. तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो महन्तो, सो एको येव लोकस्मिं. यत्थ ते उप्पज्जन्ति, तत्थ अञ्ञस्स ओकासो न होति, तस्मा, महाराज, तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो एको येव लोकस्मिं उप्पज्जती’’ति.
‘‘सुकथितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो ओपम्मेहि कारणेहि. अनिपुणोपेतं सुत्वा अत्तमनो भवेय्य, किं पन मादिसो महापञ्ञो. साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
द्विन्नं बुद्धानं अनुप्पज्जमानपञ्हो पठमो.
२. गोतमिवत्थदानपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता मातुच्छाय महापजापतिया गोतमिया वस्सिकसाटिकाय दीयमानाय ‘सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चा’ति. किं नु खो, भन्ते नागसेन, तथागतो सङ्घरतनतो न भारिको न गरुको न दक्खिणेय्यो, यं तथागतो सकाय मातुच्छाय सयं पिञ्जितं [पिच्छितं (सी. पी.)] सयं लुञ्चितं सयं पोथितं सयं कन्तितं सयं वायितं वस्सिकसाटिकं अत्तनो दीयमानं सङ्घस्स दापेसि. यदि, भन्ते नागसेन, तथागतो सङ्घरतनतो उत्तरो भवेय्य अधिको वा विसिट्ठो वा, ‘मयि दिन्ने महप्फलं भविस्सती’ति न तथागतो मातुच्छाय सयं पिञ्जितं सयं लुञ्चितं सयं पोथितं वस्सिकसाटिकं सङ्घे दापेय्य, यस्मा च खो भन्ते नागसेन तथागतो अत्तानं न पत्थयति [न पत्थीयति (सी. पी.)] न उपनिस्सयति, तस्मा तथागतो मातुच्छाय तं वस्सिकसाटिकं सङ्घस्स दापेसी’’ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता मातुच्छाय महापजापतिया गोतमिया वस्सिकसाटिकाय दीयमानाय ‘सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चा’ति. तं पन न अत्तनो पतिमाननस्स अविपाकताय न अदक्खिणेय्यताय, अपि च खो, महाराज, हितत्थाय अनुकम्पाय अनागतमद्धानं सङ्घो ममच्चयेन चित्तीकतो भविस्सतीति विज्जमाने येव गुणे परिकित्तयन्तो एवमाह ‘सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चा’ति.
‘‘यथा, महाराज, पिता धरमानो येव अमच्चभटबलदोवारिकअनीकट्ठपारिसज्जजनमज्झे रञ्ञो सन्तिके पुत्तस्स विज्जमानं येव गुणं पकित्तेति [परिकित्तेति (क.)] ‘इध ठपितो अनागतमद्धानं जनमज्झे पूजितो भविस्सती’ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो हितत्थाय अनुकम्पाय अनागतमद्धानं सङ्घो ममच्चयेन चित्तीकतो भविस्सतीति विज्जमाने येव गुणे पकित्तयन्तो एवमाह ‘सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पुजितो भविस्सामि सङ्घो चा’ति.
‘‘न खो, महाराज, तावतकेन वस्सिकसाटिकानुप्पदानमत्तकेन सङ्घो तथागततो अधिको नाम होति विसिट्ठो वा. यथा, महाराज, मातापितरो पुत्तानं उच्छादेन्ति परिमद्दन्ति नहापेन्ति सम्बाहेन्ति, अपि नु खो, महाराज, तावतकेन उच्छादनपरिमद्दननहापनसम्बाहनमत्तकेन ‘पुत्तो मातापितूहि अधिको नाम होति विसिट्ठो वा’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अकामकरणीया भन्ते पुत्ता मातापितूनं, तस्मा मातापितरो पुत्तानं उच्छादनपरिमद्दननहापनसम्बाहनं करोन्ती’’ति. एवमेव खो, महाराज, न तावतकेन वस्सिकसाटिकानुप्पदानमत्तकेन सङ्घो तथागततो अधिको नाम होति विसिट्ठो वाति. अपि च तथागतो अकामकरणीयं करोन्तो मातुच्छाय तं वस्सिकसाटिकं सङ्घस्स दापेसि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचिदेव पुरिसो रञ्ञो उपायनं आहरेय्य, तं राजा उपायनं अञ्ञतरस्स भटस्स वा बलस्स वा सेनापतिस्स वा पुरोहितस्स वा ददेय्य. अपि नु खो सो, महाराज, पुरिसो तावतकेन उपायनपटिलाभमत्तकेन रञ्ञा अधिको नाम होति विसिट्ठो वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, राजभत्तिको, भन्ते, सो पुरिसो राजूपजीवी, तट्ठाने ठपेन्तो राजा उपायनं देती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, न तावतकेन वस्सिकसाटिकानुप्पदानमत्तकेन सङ्घो तथागततो अधिको नाम होति विसिट्ठो वा, अथ खो तथागतभत्तिको तथागतूपजीवी. तट्ठाने ठपेन्तो तथागतो सङ्घस्स वस्सिकसाटिकं दापेसि.
‘‘अपि च, महाराज, तथागतस्स एवं अहोसि ‘सभावपटिपूजनीयो सङ्घो, मम सन्तकेन सङ्घं पटिपूजेस्सामी’ति सङ्घस्स वस्सिकसाटिकं दापेसि, न, महाराज, तथागतो अत्तनो येव पटिपूजनं वण्णेति, अथ खो ये लोके पटिपूजनारहा, तेसम्पि तथागतो पटिपूजनं वण्णेति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन मज्झिमनिकायवरलञ्छके धम्मदायादधम्मपरियाये अप्पिच्छप्पटिपत्तिं पकित्तयमानेन ‘असु येव मे पुरिमो भिक्खु पुज्जतरो च पासंसतरो चा’ति. ‘‘नत्थि, महाराज, भवेसु कोचि सत्तो तथागततो दक्खिणेय्यो वा उत्तरो वा अधिको वा विसिट्ठो वा, तथागतोव उत्तरो अधिको विसिट्ठो.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, संयुत्तनिकायवरे माणवगामिकेन देवपुत्तेन भगवतो पुरतो ठत्वा देवमनुस्समज्झे –
‘‘‘विपुलो राजगहीयानं [राजगहिकानं (क.) सं. नि. १.१११ पस्सितब्बं], गिरि सेट्ठो पवुच्चति;
सेतो हिमवतं सेट्ठो, आदिच्चो अघगामिनं.
‘‘‘समुद्दो उदधिनं सेट्ठो, नक्खत्तानञ्च चन्दिमा;
सदेवकस्स लोकस्स, बुद्धो अग्गो पवुच्चती’ति.
‘‘ता खो पनेता, महाराज, माणवगामिकेन देवपुत्तेन गाथा सुगीता न दुग्गीता, सुभासिता न दुब्भासिता, अनुमता च भगवता, ननु, महाराज, थेरेनपि सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना भणितं –
‘‘‘एको मनोपसादो; सरणगमनमञ्जलिपणामो वा;
उस्सहते तारयितुं, मारबलनिसूदने बुद्धे’ति.
‘‘भगवता च भणितं देवातिदेवेन ‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं. कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो…पे… देवमनुस्सान’’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
गोतमिवत्थदानपञ्हो दुतियो.
३. गिहिपब्बजितसम्मापटिपत्तिपञ्हो
[३] ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘गिहिनो वाहं, भिक्खवे, पब्बजितस्स वा सम्मापटिपत्तिं वण्णेमि, गिही वा भिक्खवे पब्बजितो वा सम्मापटिपन्नो सम्मापटिपत्ताधिकरणहेतु आराधको होति ञायं धम्मं कुसल’’न्ति. यदि, भन्ते नागसेन, गिही ओदातवसनो कामभोगी पुत्तदारसम्बाधसयनं अज्झावसन्तो कासिकचन्दनं पच्चनुभोन्तो मालागन्धविलेपनं धारेन्तो जातरूपरजतं सादियन्तो मणिकुण्डल [मणिकनक (सी. पी.)] विचित्तमोळिबद्धो सम्मापटिपन्नो आराधको होति ञायं धम्मं कुसलं, पब्बजितोपि भण्डुकासाववत्थवसनो परपिण्डमज्झुपगतो चतूसु सीलक्खन्धेसु सम्मापरिपूरकारी दियड्ढेसु सिक्खापदसतेसु समादाय वत्तन्तो तेरससु धुतगुणेसु अनवसेसं वत्तन्तो सम्मापटिपन्नो आराधको होति ञायं धम्मं कुसलं. तत्थ, भन्ते, को विसेसो गिहिनो वा पब्बजितस्स वा? अफलं होति तपोकम्मं, निरत्थका पब्बज्जा. वञ्झा सिक्खापदगोपना, मोघं धुतगुणसमादानं, किं तत्थ दुक्खमनुचिण्णेन, ननु नाम सुखेनेव सुखं अधिगन्तब्ब’’न्ति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता ‘गिहिनो वाहं, भिक्खवे, पब्बजितस्स वा सम्मापटिपत्तिं वण्णेमि, गिही वा, भिक्खवे, पब्बजितो वा सम्मापटिपन्नो सम्मापटिपत्ताधिकरणहेतु आराधको होति ञायं धम्मं कुसल’’न्ति. एवमेतं, महाराज, सम्मापटिपन्नोव सेट्ठो, पब्बजितोपि, महाराज, ‘पब्बजितोम्ही’ति न सम्मा पटिपज्जेय्य, अथ खो सो आरकाव सामञ्ञा, आरकाव ब्रह्मञ्ञा, पगेव गिही ओदातवसनो. गिहीपि, महाराज, सम्मापटिपन्नो आराधको होति ञायं धम्मं कुसलं, पब्बजितोपि, महाराज, सम्मापटिपन्नो आराधको होति ञायं धम्मं कुसलं.
‘‘अपि च खो, महाराज, पब्बजितोव सामञ्ञस्स इस्सरो अधिपति; पब्बज्जा, महाराज, बहुगुणा अनेकगुणा अप्पमाणगुणा, न सक्का पब्बज्जाय गुणं परिमाणं कातुं.
‘‘यथा, महाराज, कामददस्स मणिरतनस्स न सक्का धनेन अग्घो परिमाणं कातुं ‘एत्तकं मणिरतनस्स मूल’न्ति, एवमेव खो, महाराज, पब्बज्जा बहुगुणा अनेकगुणा अप्पमाणगुणा, न सक्का पब्बज्जाय गुणं परिमाणं कातुं.
‘‘यथा वा पन, महाराज, महासमुद्दे ऊमियो न सक्का परिमाणं कातुं ‘एत्तका महासमुद्दे ऊमियो’ति, एवमेव खो, महाराज, पब्बज्जा बहुगुणा अनेकगुणा अप्पमाणगुणा, न सक्का पब्बज्जाय गुणं परिमाणं कातुं.
‘‘पब्बजितस्स, महाराज, यं किञ्चि करणीयं, सब्बं तं खिप्पमेव समिज्झति नो चिररत्ताय. किं कारणा? पब्बजितो, महाराज, अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आरद्धवीरियो निरालयो अनिकेतो परिपुण्णसीलो सल्लेखिताचारो धुतप्पटिपत्तिकुसलो होति, तं कारणा पब्बजितस्स यं किञ्चि करणीयं, सब्बं तं खिप्पमेव समिज्झति नो चिररत्ताय. यथा, महाराज, निग्गण्ठिसमसुधोतउजुविमलनाराचो सुसज्जितो सम्मा वहति, एवमेव खो, महाराज, पब्बजितस्स यं किञ्चि करणीयं, सब्बं तं खिप्पमेव समिज्झति नो चिररत्ताया’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
गिहिपब्बजितसम्मापटिपत्तिपञ्हो ततियो.
४. पटिपदादोसपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, यदा बोधिसत्तो दुक्करकारिकं अकासि, नेतादिसो अञ्ञत्र आरम्भो अहोसि निक्कमो किलेसयुद्धं मच्चुसेनं विधमनं आहारपरिग्गहो दुक्करकारिका, एवरूपे परक्कमे किञ्चि अस्सादं अलभित्वा तमेव चित्तं परिहापेत्वा एवमवोच ‘न खो पनाहं इमाय कटुकाय दुक्करकारिकाय अधिगच्छामि उत्तरिमनुस्सधम्मं अलमरियञाणदस्सनविसेसं, सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’ति, ततो निब्बिन्दित्वा अञ्ञेन मगेन सब्बञ्ञुतं पत्तो, पुन ताय पटिपदाय सावके अनुसासति समादपेति.
‘‘‘आरम्भथ निक्खमथ, युञ्जथ बुद्धसासने;
धुनाथ मच्चुनो सेनं, नळागारंव कुञ्जरो’ति [सं. नि. १.१८५].
‘‘केन न खो, भन्ते नागसेन, कारणेन तथागतो याय पटिपदाय अत्तना निब्बिन्नो विरत्तरूपो, तत्थ सावके अनुसासति समादपेती’’ति?
‘‘तदापि, महाराज, एतरहिपि सा येव पटिपदा, तं येव पटिपदं पटिपज्जित्वा बोधिसत्तो सब्बञ्ञुतं पत्तो. अपि च, महाराज, बोधिसत्तो अतिवीरियं करोन्तो निरवसेसतो आहारं उपरुन्धि. तस्स आहारूपरोधेन चित्तदुब्बल्यं उप्पज्जि. सो तेन दुब्बल्येन नासक्खि सब्बञ्ञुतं पापुणितुं, सो मत्तमत्तं कबळीकाराहारं सेवन्तो तायेव पटिपदाय नचिरस्सेव सब्बञ्ञुतं पापुणि. सो येव, महाराज, पटिपदा सब्बेसं तथागतानं सब्बञ्ञुतञाणप्पटिलाभाय.
‘‘यथा, महाराज, सब्बेसं सत्तानं आहारो उपत्थम्भो, आहारूपनिस्सिता सब्बे सत्ता सुखं अनुभवन्ति, एवमेव खो, महाराज, सा येव पटिपदा सब्बेसं तथागतानं सब्बञ्ञुतञाणप्पटिलाभाय, नेसो, महाराज, दोसो आरम्भस्स, न निक्कमस्स, न किलेसयुद्धस्स, येन तथागतो तस्मिं समये न पापुणि सब्बञ्ञुतञाणं, अथ खो आहारूपरोधस्सेवेसो दोसो, सदा पटियत्ता येवेसा पटिपदा.
‘‘यथा, महाराज, पुरिसो अद्धानं अतिवेगेन गच्छेय्य, तेन सो पक्खहतो वा भवेय्य पीठसप्पी वा असञ्चरो पथवितले. अपि नु खो, महाराज, महापथविया दोसो अत्थि, येन सो पुरिसो पक्खहतो अहोसी’’ति? ‘‘न हि, भन्ते; सदा पटियत्ता, भन्ते, महापथवी, कुतो तस्सा दोसो? वायामस्सेवेसो दोसो, येन सो पुरिसो पक्खहतो अहोसी’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, नेसो दोसो आरम्भस्स, न निक्कमस्स, न किलेसयुद्धस्स, येन तथागतो तस्मिं समये न पापुणि सब्बञ्ञुतञाणं, अथ खो आहारूपरोधस्सेवेसो दोसो सदा पटियत्ता येवेसा पटिपदा.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो किलिट्ठं साटकं निवासेय्य, न सो तं धोवापेय्य, नेसो दोसो उदकस्स, सदा पटियत्तं उदकं. पुरिसस्सेवेसो दोसो. एवमेव खो, महाराज, नेसो दोसो आरम्भस्स, न निक्कमस्स, न किलेसयुद्धस्स, येन तथागतो तस्मिं समये न पापुणि सब्बञ्ञुतञाणं, अथ खो आहारूपरोधस्सेवेसो दोसो, सदा पटियत्ता येवेसा पटिपदा, तस्मा तथागतो तायेव पटिपदाय सावके अनुसासति समादपेति, एवं खो, महाराज, सदा पटियत्ता अनवज्जा सा पटिपदा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
पटिपदादोसपञ्हो चतुत्थो.
५. हीनायावत्तनपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, महन्तं इदं तथागतसासनं सारं वरं सेट्ठं पवरं अनुपमं परिसुद्धं विमलं पण्डरं अनवज्जं, न युत्तं गिहिं तावतकं पब्बजेतुं, गिही येव [गिहिं येव (सी. पी.)] एकस्मिं फले विनेत्वा यदा अपुनरावत्ती होति तदा सो पब्बाजेतब्बो. किं कारणा? इमे दुज्जना ताव तत्थ सासने विसुद्धे पब्बजित्वा पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तन्ति, तेसं पच्चागमनेन अयं महाजनो एवं विचिन्तेति ‘तुच्छकं वत भो एतं समणस्स गोतमस्स सासनं भविस्सति, यं इमे पटिनिवत्तन्ती’ति, इदमेत्थ कारण’’न्ति.
‘‘यथा, महाराज, तळाको भवेय्य सम्पुण्णसुचिविमलसीतलसलिलो, अथ यो कोचि किलिट्ठो मलकद्दमगतो तं तळाकं गन्त्वा अनहायित्वा किलिट्ठोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ, महाराज, कतमं जनो गरहेय्य किलिट्ठं वा तळाकं वा’’ति? ‘‘किलिट्ठं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं तळाकं गन्त्वा अनहायित्वा किलिट्ठोव पटिनिवत्तो, किं इमं अनहायितुकामं तळाको सयं नहापेस्सति, को दोसो तळाकस्सा’ति. एवमेव खो, महाराज, तथागतो विमुत्तिवरसलिलसम्पुण्णं सद्धम्मवरतळाकं मापेसि ‘ये केचि किलेसमलकिलिट्ठा सचेतना बुधा, ते इध नहायित्वा सब्बकिलेसे पवाहयिस्सन्ती’ति. यदि कोचि तं सद्धम्मवरतळाकं गन्त्वा अनहायित्वा सकिलेसोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति तं येव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्सति, को दोसो जिनसासनस्सा’ति?
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो परमब्याधितो रोगुप्पत्तिकुसलं अमोघधुवसिद्धकम्मं भिसक्कं सल्लकत्तं दिस्वा अतिकिच्छापेत्वा सब्याधिकोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ कतमं जनो गरहेय्य आतुरं वा भिसक्कं वा’’ति? ‘‘आतुरं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं रोगुप्पत्तिकुसलं अमोघधुवसिद्धकम्मं भिसक्कं सल्लकत्तं दिस्वा अतिकिच्छापेत्वा सब्याधिकोव पटिनिवत्तो, किं इमं अतिकिच्छापेन्तं भिसक्को सयं तिकिच्छिस्सति, को दोसो भिसक्कस्सा’’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो अन्तोसासनसमुग्गे केवलं सकलकिलेसब्याधिवूपसमनसमत्थं अमतोसधं पक्खिपि, ‘ये केचि किलेसब्याधिपीळिता सचेतना बुधा, ते इमं अमतोसधं पिवित्वा सब्बकिलेसब्याधिं वूपसमेस्सन्ती’ति. यदि कोचि यं अमतोसधं अपिवित्वा सकिलेसोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति, तं येव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्सति, को दोसो जिनसासनस्सा’ति?
‘‘यथा वा पन, महाराज, छातो पुरिसो महतिमहापुञ्ञभत्तपरिवेसनं गन्त्वा तं भत्तं अभुञ्जित्वा छातोव पटिनिवत्तेय्य, तत्थ कतमं जनो गरहेय्य छातं वा पुञ्ञभत्तं वा’’ति? ‘‘छातं, भन्ते, जनो गरहेय्य ‘अयं खुदापीळितो पुञ्ञभत्तं पटिलभित्वा अभुञ्जित्वा छातोव पटिनिवत्तो, किं इमस्स अभुञ्जन्तस्स भोजनं सयं मुखं पविसिस्सति, को दोसो भोजनस्सा’’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, तथागतो अन्तोसासनसमुग्गे परमपवरं सन्तं सिवं पणीतं अमतं परममधुरं कायगतासतिभोजनं ठपेसि ‘ये केचि किलेसछातज्झत्ता तण्हापरेतमानसा सचेतना बुधा, ते इमं भोजनं भुञ्जित्वा कामरूपारूपभवेसु सब्बं तण्हमपनेस्सन्ती’ति. यदि कोचि तं भोजनं अभुञ्जित्वा तण्हासितोव पटिनिवत्तित्वा हीनायावत्तति, तञ्ञेव जनो गरहिस्सति ‘अयं जिनसासने पब्बजित्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा हीनायावत्तो, किं इमं अप्पटिपज्जन्तं जिनसासनं सयं बोधेस्ससि, को दोसो जिनसासनस्सा’ति.
‘‘यदि, महाराज, तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, न नामायं पब्बज्जा किलेसप्पहानाय विसुद्धिया वा, नत्थि पब्बज्जाय करणीयं. यथा, महाराज, पुरिसो अनेकसतेन कम्मेन तळाकं खणापेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा मे, भोन्तो, केचि संकिलिट्ठा इमं तळाकं ओतरथ, पवाहितरजोजल्ला परिसुद्धा विमलमट्ठा इमं तळाकं ओतरथा’ति. अपि नु खो, महाराज, तेसं पवाहितरजोजल्लानं परिसुद्धानं विमलमट्ठानं तेन तळाकेन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं तळाकं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं तेन तळाकेना’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय.
‘‘यथा वा पन, महाराज, सभावइसिभत्तिको सुतमन्तपदधरो अतक्किको रोगुप्पत्तिकुसलो अमोघधुवसिद्धकम्मो भिसक्को सल्लकत्तो सब्बरोगूपसमभेसज्जं सन्निपातेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा खो, भोन्तो, केचि सब्याधिका मम सन्तिके उपगच्छथ, अब्याधिका अरोगा मम सन्तिके उपगच्छथा’ति. अपि नु खो, महाराज, तेसं अब्याधिकानं अरोगानं परिपुण्णानं उदग्गानं तेन भिसक्केन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं भिसक्कं सल्लकत्तं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं तेन भिसक्केना’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय?
‘‘यथा वा पन, महाराज, कोचि पुरिसो अनेकथालिपाकसतं भोजनं पटियादापेत्वा परिसाय एवमनुस्सावेय्य ‘मा मे, भोन्तो, केचि छाता इमं परिवेसनं उपगच्छथ, सुभुत्ता तित्ता सुहिता धाता पीणिता परिपुण्णा इमं परिवेसनं उपगच्छथा’’ति. अपि नु खो महाराज, तेसं भुत्तावीनं तित्तानं सुहितानं धातानं पीणितानं परिपुण्णानं तेन भोजनेन करणीयं भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यस्सत्थाय ते तं परिवेसनं उपगच्छेय्युं, तं अञ्ञत्रेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं ताय परिवेसनाया’’ति? ‘‘एवमेव खो, महाराज, यदि तथागतो गिहिं येव एकस्मिं फले विनीतं पब्बाजेय्य, तत्थेव तेसं कतं करणीयं, किं तेसं पब्बज्जाय?
‘‘अपि च, महाराज, ये हीनायावत्तन्ति, ते जिनसासनस्स पञ्च अतुलिये गुणे दस्सेन्ति. कतमे पञ्च? भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति, परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति, पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति, दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति, बहुसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति.
‘‘कथं भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, पुरिसो अधनो हीनजच्चो निब्बिसेसो बुद्धिपरिहीनो महारज्जं पटिलभित्वा न चिरस्सेव परिपतति परिधंसति परिहायति यसतो, न सक्कोति इस्सरियं सन्धारेतुं. किं कारणं? महन्तत्ता इस्सरियस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि निब्बिसेसा अकतपुञ्ञा बुद्धिपरिहीना जिनसासने पब्बजन्ति, ते तं पब्बज्जं पवरुत्तमं सन्धारेतुं अविसहन्ता न चिरस्सेव जिनसासना परिपतित्वा परिधंसित्वा परिहायित्वा हीनायावत्तन्ति, न सक्कोन्ति जिनसासनं सन्धारेतुं. किं कारणं? महन्तत्ता जिनसासनभूमिया. एवं भूमिमहन्तभावं दस्सेन्ति.
‘‘कथं परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, वारि पोक्खरपत्ते विकिरति विधमति विधंसेति, न ठानमुपगच्छति नूपलिम्पति. किं कारणं? परिसुद्धविमलत्ता पदुमस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि सठा कूटा वङ्का कुटिला विसमदिट्ठिनो जिनसासने पब्बजन्ति, ते परिसुद्धविमलनिक्कण्टकपण्डरवरप्पवरसासनतो न चिरस्सेव विकिरित्वा विधमित्वा विधंसेत्वा असण्ठहित्वा अनुपलिम्पित्वा हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? परिसुद्धविमलत्ता जिनसासनस्स. एवं परिसुद्धविमलभावं दस्सेन्ति.
‘‘कथं पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, महासमुद्दो न मतेन कुणपेन संवसति, यं होति महासमुद्दे मतं कुणपं, तं खिप्पमेव तीरं उपनेति थलं वा उस्सारेति. किं कारणं? महाभूतानं भवनत्ता महासमुद्दस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि पापका असंवुता अहिरिका अकिरिया ओसन्नवीरिया कुसीता किलिट्ठा दुज्जना मनुस्सा जिनसासने पब्बजन्ति, ते न चिरस्सेव जिनसासनतो अरहन्तविमलखीणासवमहाभूतभवनतो निक्खमित्वा असंवसित्वा हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? पापेहि असंवासियत्ता जिनसासनस्स. एवं पापेहि असंवासियभावं दस्सेन्ति.
‘‘कथं दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, ये केचि अछेका असिक्खिता असिप्पिनो मतिविप्पहीना इस्सासा [इस्सत्था (सी. स्या. पी.)] वालग्गवेधं अविसहन्ता विगळन्ति पक्कमन्ति. किं कारणं? सण्हसुखुमदुप्पटिवेधत्ता वालग्गस्स. एवमेव खो, महाराज, ये केचि दुप्पञ्ञा जळा एळमूगा मूळ्हा दन्धगतिका जना जिनसासने पब्बजन्ति, ते तं परमसण्हसुखुमचतुसच्चप्पटिवेधं पटिविज्झितुं अविसहन्ता जिनसासना विगळित्वा पक्कमित्वा न चिरस्सेव हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? परमसण्हसुखुमदुप्पटिवेधताय सच्चानं. एवं दुप्पटिवेधभावं दस्सेन्ति.
‘‘कथं बहुसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति? यथा, महाराज, कोचिदेव पुरिसो महतिमहायुद्धभूमिमुपगतो परसेनाय दिसाविदिसाहि समन्ता परिवारितो सत्तिहत्थं जनमुपेन्तं दिस्वा भीतो ओसक्कति पटिनिवत्तति पलायति. किं कारणं? बहुविधयुद्धमुखरक्खणभया. एवमेव खो, महाराज, ये केचि पापका असंवुता अहिरिका अकिरिया अक्खन्ती चपला चलिता इत्तरा बालजना जिनसासने पब्बजन्ति, ते बहुविधं सिक्खापदं परिरक्खितुं अविसहन्ता ओसक्कित्वा पटिनिवत्तित्वा पलायित्वा न चिरस्सेव हीनायावत्तन्ति. किं कारणं? बहुविधसंवररक्खियभावत्ता जिनसासनस्स. एवं बहुविधसंवररक्खियभावं दस्सेन्ति.
‘‘थलजुत्तमेपि, महाराज, वस्सिकागुम्बे किमिविद्धानि पुप्फानि होन्ति, तानि अङ्कुरानि सङ्कुटितानि अन्तरा येव परिपतन्ति, न च तेसु परिपतितेसु वस्सिकागुम्बो हीळितो नाम होति. यानि तत्थ ठितानि पुप्फानि, तानि सम्मा गन्धेन दिसाविदिसं अभिब्यापेन्ति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते जिनसासने किमिविद्धानि वस्सिकापुप्फानि विय वण्णगन्धरहिता निब्बण्णाकारसीला अभब्बा वेपुल्लाय, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते सदेवकं लोकं सीलवरगन्धेन अभिब्यापेन्ति.
‘‘सालीनम्पि, महाराज, निरातङ्कानं लोहितकानं अन्तरे करुम्भकं नाम सालिजाति उप्पज्जित्वा अन्तरा येव विनस्सति, न च तस्सा विनट्ठत्ता लोहितकसाली हीळिता नाम होन्ति. ये तत्थ ठिता साली, ते राजूपभोगा होन्ति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते लोहितकसालीनमन्तरे करुम्भका विय जिनसासने न वड्ढित्वा वेपुल्लतं न पापुणित्वा [वड्ढित्वा वेपुल्लतं अपापुणित्वा (सी. क.)] अन्तरा येव हीनायावत्तन्ति, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू ते अरहत्तस्स अनुच्छविका होन्ति.
‘‘कामददस्सापि, महाराज, मणिरतनस्स एकदेसं [एकदेसे (क.)] कक्कसं उप्पज्जति, न च तत्थ कक्कसुप्पन्नत्ता मणिरतनं हीळितं नाम होति. यं तत्थ परिसुद्धं मणिरतनस्स, तं जनस्स हासकरं होति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, कक्कसा ते जिनसासने पपटिका, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते देवमनुस्सानं हासजनका होन्ति.
‘‘जातिसम्पन्नस्सपि, महाराज, लोहितचन्दनस्स एकदेसं पूतिकं होति अप्पगन्धं. न तेन लोहितचन्दनं हीळितं नाम होति. यं तत्थ अपूतिकं सुगन्धं, तं समन्ता विधूपेति अभिब्यापेति. एवमेव खो, महाराज, ये ते जिनसासने पब्बजित्वा हीनायावत्तन्ति, ते लोहितचन्दनसारन्तरे पूतिकदेसमिव छड्डनीया जिनसासने, न च तेसं हीनायावत्तनेन जिनसासनं हीळितं नाम होति. ये तत्थ ठिता भिक्खू, ते सदेवकं लोकं सीलवरचन्दनगन्धेन अनुलिम्पयन्ती’’ति.
‘‘साधु, भन्ते नागसेन, तेन तेन अनुच्छविकेन तेन तेन सदिसेन कारणेन निरवज्जमनुपापितं जिनसासनं सेट्ठभावेन परिदीपितं, हीनायावत्तमानापि ते जिनसासनस्स सेट्ठभावं येव परिदीपेन्ती’’ति.
हीनायावत्तनपञ्हो पञ्चमो.
६. अरहन्तवेदनावेदियनपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘अरहा एकं वेदनं वेदयति कायिकं, न चेतसिक’न्ति. किं नु खो, भन्ते नागसेन, अरहतो चित्तं यं कायं निस्साय पवत्तति, तत्थ अरहा अनिस्सरो अस्सामी अवसवत्ती’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘न खो, भन्ते नागसेन, युत्तमेतं, यं सो सकचित्तस्स पवत्तमाने काये अनिस्सरो होति अस्सामी अवसवत्ती; सकुणोपि ताव, भन्ते, यस्मिं कुलावके पटिवसति, तत्थ सो इस्सरो होति सामी वसवत्ती’’ति.
‘‘दसयिमे, महाराज, कायानुगता धम्मा भवे भवे कायं अनुधावन्ति अनुपरिवत्तन्ति. कतमे दस? सीतं उण्हं जिघच्छा पिपासा उच्चारो पस्सावो मिद्धं जरा ब्याधि मरणं. इमे खो, महाराज, दस कायानुगता धम्मा भवे भवे कायं अनुधावन्ति अनुपरिवत्तन्ति, तत्थ अरहा अनिस्सरो अस्सामी अवसवत्ती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन अरहतो काये आणा नप्पवत्तति इस्सरियं वा, तत्थ मे कारणं ब्रूही’’ति? ‘‘यथा, महाराज, ये केचि पथविनिस्सिता सत्ता, सब्बे ते पथविं निस्साय चरन्ति विहरन्ति वुत्तिं कप्पेन्ति, अपि नु खो, महाराज, तेसं पथविया आणा पवत्तति इस्सरियं वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अरहतो चित्तं कायं निस्साय पवत्तति, न च अरहतो काये आणा पवत्तति इस्सरियं वा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन पुथुज्जनो कायिकम्पि चेतसिकम्पि वेदनं वेदयती’’ति? ‘‘अभावितत्ता, महाराज, चित्तस्स पुथुज्जनो कायिकम्पि चेतसिकम्पि वेदनं वेदयति. यथा, महाराज, गोणो छातो परितसितो अबलदुब्बलपरित्तकतिणेसु वा लताय वा उपनिबद्धो अस्स, यदा सो गोणो परिकुपितो होति, तदा सह उपनिबन्धनेन पक्कमति. एवमेव खो, महाराज, अभावितचित्तस्स वेदना उप्पज्जित्वा चित्तं परिकोपेति, चित्तं परिकुपितं कायं आभुजति निब्भुजति सम्परिवत्तकं करोति. अथ खो सो अभावितचित्तो तसति रवति भेरवरावमभिरवति, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन पुथुज्जनो कायिकम्पि चेतसिकम्पि वेदनं वेदयती’’ति.
‘‘किं पन तं कारणं, येन कारणेन अरहा एकं वेदनं वेदयति कायिकं, न चेतसिक’’न्ति? ‘‘अरहतो, महाराज, चित्तं भावितं होति सुभावितं दन्तं सुदन्तं अस्सवं वचनकरं, सो दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो समानो ‘अनिच्च’न्ति दळ्हं गण्हाति, समाधिथम्भे चित्तं उपनिबन्धति, तस्स तं चित्तं समाधिथम्भे उपनिबन्धनं न वेधति न चलति, ठितं होति अविक्खित्तं, तस्स वेदनाविकारविप्फारेन कायो आभुजति निब्भुजति सम्परिवत्तति, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अरहा एकं वेदनं वेदयति कायिकं, न चेतसिक’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, तं नाम लोके अच्छरियं यं काये चलमाने चित्तं न चलति, तत्थ मे कारणं ब्रूही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, महतिमहारुक्खे खन्धसाखापलाससम्पन्ने अनिलबलसमाहते साखा चलति, अपि नु तस्स खन्धोपि चलती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अरहा दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो समानो ‘अनिच्च’न्ति दळ्हं गण्हाति, समाधिथम्भे चित्तं उपनिबन्धति, तस्स तं चित्तं समाधिथम्भे उपनिबन्धनं न वेधति न चलति, ठितं होति अविक्खित्तं, तस्स वेदनाविकारविप्फारेन कायो आभुजति निब्भुजति सम्परिवत्तति, चित्तं पन तस्स न वेधति न चलति खन्धो विय महारुक्खस्सा’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, न मे एवरूपो सब्बकालिको धम्मपदीपो दिट्ठपुब्बो’’ति.
अरहन्तवेदनावेदियनपञ्हो छट्ठो.
७. अभिसमयन्तरायकरपञ्हो
७. ‘‘भन्ते नागसेन, इध यो कोचि गिही पाराजिकं अज्झापन्नो भवेय्य, सो अपरेन समयेन पब्बाजेय्य, अत्तनापि सो न जानेय्य ‘गिहिपाराजिकं अज्झापन्नोस्मी’ति, नपि तस्स अञ्ञो कोचि आचिक्खेय्य ‘गिहिपाराजिकं अज्झापन्नोसी’ति. सो च तथत्ताय पटिपज्जेय्य, अपि नु तस्स धम्माभिसमयो भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘केन, भन्ते, कारणेना’’ति? ‘‘यो तस्स हेतु धम्माभिसमयाय, सो तस्स समुच्छिन्नो, तस्मा धम्माभिसमयो न भवती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘जानन्तस्स कुक्कुच्चं होति, कुक्कुच्चे सति आवरणं होति, आवटे चित्ते धम्माभिसमयो न होती’ति. इमस्स पन अजानन्तस्स अकुक्कुच्चजातस्स सन्तचित्तस्स विहरतो केन कारणेन धम्माभिसमयो न होति, विसमेन विसमेनेसो पञ्हो गच्छति, चिन्तेत्वा विसज्जेथा’’ति.
‘‘रुहति, महाराज, सुकट्ठे सुकलले मण्डखेत्ते सारदं सुखसयितं बीज’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘अपि नु, महाराज, तञ्ञेव बीजं घनसेलसिलातले रुहेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन, महाराज, तञ्ञेव बीजं कलले रुहति, किस्स घनसेले न रुहती’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, तस्स बीजस्स रुहनाय घनसेले हेतु, अहेतुना बीजं न रुहती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, येन हेतुना तस्स धम्माभिसमयो भवेय्य, सो तस्स हेतु समुच्छिन्नो, अहेतुना धम्माभिसमयो न होति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, दण्डलेड्डुलगुळमुग्गरा पथविया ठानमुपगच्छन्ति, अपि नु, महाराज, ते येव दण्डलेड्डुलगुळमुग्गरा गगने ठानमुपगच्छन्ती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किं पनेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन ते येव दण्डलेड्डुलगुळमुग्गरा पथविया ठानमुपगच्छन्ति, केन कारणेन गगने न तिट्ठन्ती’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, तेसं दण्डलेड्डुलगुळमुग्गरानं पतिट्ठानाय आकासे हेतु, अहेतुना न तिट्ठन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तस्स तेन दोसेन अभिसमयहेतु समुच्छिन्नो, हेतुसमुग्घाते अहेतुना अभिसमयो न होतीति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, थले अग्गि जलति, अपि नु खो, महाराज, सो येव अग्गि उदके जलती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किं पनेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन सो येव अग्गि थले जलति, केन कारणेन उदके न जलती’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते, अग्गिस्स जलनाय उदके हेतु, अहेतुना न जलती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, तस्स तेन दोसेन अभिसमयहेतु समुच्छिन्नो, हेतुसमुग्घाते अहेतुना धम्माभिसमयो न होती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, पुनपेतं अत्थं चिन्तेहि, न मे तत्थ चित्तसञ्ञत्ति भवति, अजानन्तस्स असति कुक्कुच्चे आवरणं होतीति, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘अपि नु, महाराज, विसं हलाहलं अजानन्तेन खायितं जीवितं हरती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अजानन्तेनपि कतं पापं अभिसमयन्तरायकरं होति.
‘‘अपि नु, महाराज, अग्गि अजानित्वा अक्कमन्तं डहती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अजानन्तेनपि कतं पापं अभिसमयन्तरायकरं होति.
‘‘अपि नु, महाराज, अजानन्तं आसीविसो डंसित्वा जीवितं हरती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अजानन्तेनपि कतं पापं अभिसमयन्तरायकरं होति.
‘‘ननु, महाराज, कालिङ्गराजा समणकोलञ्ञो सत्तरतनपरिकिण्णो हत्थिरतनमभिरुय्ह कुलदस्सनाय गच्छन्तो अजानन्तोपि नासक्खि बोधिमण्डस्स उपरितो गन्तुं, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अजानन्तेनपि कतं पापं अभिसमयन्तरायकरं होती’’ति? ‘‘जिनभासितं, भन्ते नागसेन, कारणं न सक्का पटिक्कोसितुं, एसोवेतस्स अत्थो तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
अभिसमयन्तरायकरपञ्हो सत्तमो.
८. दुस्सीलपञ्हो
८. ‘‘भन्ते नागसेन, गिहिदुस्सीलस्स च समणदुस्सीलस्स च को विसेसो, किं नानाकरणं, उभोपेते समसमगतिका, उभिन्नम्पि समसमो विपाको होति, उदाहु किञ्चि नानाकारणं अत्थी’’ति?
‘‘दस यिमे, महाराज, गुणा समणदुस्सीलस्स गिहिदुस्सीलतो विसेसेन अतिरेका, दसहि च कारणेहि उत्तरिं दक्खिणं विसोधेति.
‘‘कतमे दस गुणा समणदुस्सीलस्स गिहिदुस्सीलतो विसेसेन अतिरेका? इध, महाराज, समणदुस्सीलो बुद्धे सगारवो होति, धम्मे सगारवो होति, सङ्घे सगारवो होति, सब्रह्मचारीसु सगारवो होति, उद्देसपरिपुच्छाय वायमति, सवनबहुलो होति, भिन्नसीलोपि, महाराज, दुस्सीलो परिसगतो आकप्पं उपट्ठपेति, गरहभया कायिकं वाचसिकं रक्खति, पधानाभिमुखञ्चस्स होति चित्तं, भिक्खुसामञ्ञं उपगतो होति. करोन्तोपि, महाराज, समणदुस्सीलो पापं पटिच्छन्नं आचरति. यथा, महाराज, इत्थी सपतिका निलीयित्वा रहस्सेनेव पापमाचरति; एवमेव खो, महाराज, करोन्तोपि समणदुस्सीलो पापं पटिच्छन्नं आचरति. इमे खो, महाराज, दस गुणा समणदुस्सीलस्स गिहिदुस्सीलतो विसेसेन अतिरेका.
‘‘कतमेहि दसहि कारणेहि उत्तरिं दक्खिणं विसोधेति? अनवज्जकवचधारणतायपि दक्खिणं विसोधेति, इसिसामञ्ञभण्डुलिङ्गधारणतोपि दक्खिणं विसोधेति, सङ्घसमयमनुप्पविट्ठतायपि दक्खिणं विसोधेति, बुद्धधम्मसङ्घसरणगततायपि दक्खिणं विसोधेति, पधानासयनिकेतवासितायपि दक्खिणं विसोधेति, जिनसासनधर [जिनसासनधन (सी. पी.)] परियेसनतोपि दक्खिणं विसोधेति, पवरधम्मदेसनतोपि दक्खिणं विसोधेति, धम्मदीपगतिपरायणतायपि दक्खिणं विसोधेति, ‘अग्गो बुद्धो’ति एकन्तउजुदिट्ठितायपि दक्खिणं विसोधेति, उपोसथसमादानतोपि दक्खिणं विसोधेति. इमेहि खो, महाराज, दसहि कारणेहि उत्तरिं दक्खिणं विसोधेति.
‘‘सुविपन्नोपि हि, महाराज, समणदुस्सीलो दायकानं दक्खिणं विसोधेति. यथा, महाराज, उदकं सुबहलम्पि कललकद्दमरजोजल्लं अपनेति; एवमेव खो, महाराज, सुविपन्नोपि समणदुस्सीलो दायकानं दक्खिणं विसोधेति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, उण्होदकं सुकुधितम्पि [सुकठितम्पि (सी. पी), सुखुठितम्पि (स्या.)] ज्जलन्तं महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेति, एवमेव खो, महाराज, सुविपन्नोपि समणदुस्सीलो दायकानं दक्खिणं विसोधेति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, भोजनं विरसम्पि खुदादुब्बल्यं अपनेति, एवमेव खो, महाराज, सुविपन्नोपि समणदुस्सीलो दायकानं दक्खिणं विसोधेति.
‘‘भासितम्पेतं, महाराज, तथागतेन देवातिदेवेन मज्झिमनिकायवरलञ्छके दक्खिणविभङ्गे वेय्याकरणे –
‘‘‘यो सीलवा दुस्सीलेसु ददाति दानं, धम्मेन लद्धं सुपसन्नचित्तो;
अभिसद्दहं कम्मफलं उळारं, सा दक्खिणा दायकतो विसुज्झती’’’ति [म. नि. ३.३८२].
‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, तावतकं मयं पञ्हं अपुच्छिम्ह, तं त्वं ओपम्मेहि कारणेहि विभावेन्तो अमतमधुरं सवनूपगं अकासि. यथा नाम, भन्ते, सूदो वा सूदन्तेवासी वा तावतकं मंसं लभित्वा नानाविधेहि सम्भारेहि सम्पादेत्वा राजूपभोगं करोति; एवमेव खो, भन्ते नागसेन, तावतकं मयं पञ्हं अपुच्छिम्ह, तं त्वं ओपम्मेहि कारणेहि विभावेत्वा अमतमधुरं सवनूपगं अकासी’’ति.
दुस्सीलपञ्हो अट्ठमो.
९. उदकसत्तजीवपञ्हो
९. ‘‘भन्ते नागसेन, इमं उदकं अग्गिम्हि तप्पमानं चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविधं, किं नु खो, भन्ते नागसेन, उदकं जीवति, किं कीळमानं सद्दायति, उदाहु अञ्ञेन पटिपीळितं सद्दायती’’ति? ‘‘न हि, महाराज, उदकं जीवति, नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अपि च, महाराज, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविध’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, इधेकच्चे तित्थिया उदकं जीवतीति सीतोदकं पटिक्खिपित्वा उदकं तापेत्वा वेकतिकवेकतिकं परिभुञ्जन्ति, ते तुम्हे गरहन्ति परिभवन्ति ‘एकिन्द्रियं समणा सक्यपुत्तिया जीवं विहेठेन्ती’ति, तं तेसं गरहं परिभवं विनोदेहि अपनेहि निच्छारेही’’ति. ‘‘न हि, महाराज, उदकं जीवति, नत्थि, महाराज, उदके जीवो वा सत्तो वा, अपि च, महाराज, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविधं.
‘‘यथा, महाराज, उदकं सोब्भसरसरितदहतळाककन्दरपदरउदपाननिन्नपोक्खरणिगतं वातातपवेगस्स महन्तताय परियादियति परिक्खयं गच्छति, अपि नु तत्थ उदकं चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविध’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘यदि, महाराज, उदकं जीवेय्य, तत्थापि उदकं सद्दायेय्य, इमिनापि, महाराज, कारणेन जानाहि ‘नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविध’न्ति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि ‘नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायती’ति. यदा पन, महाराज, उदकं तण्डुलेहि सम्मिस्सितं भाजनगतं होति पिहितं उद्धने अठपितं, अपि नु तत्थ उदकं सद्दायती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, अचलं होति सन्तसन्त’’न्ति. ‘‘तं येव पन, महाराज, उदकं भाजनगतं अग्गिं उज्जालेत्वा उद्धने ठपितं होति, अपि नु तत्थ उदकं अचलं होति सन्तसन्त’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते, चलति खुब्भति लुळति आविलति ऊमिजातं होति, उद्धमधो दिसाविदिसं गच्छति, उत्तरति पतरति फेणमाली होतीति. किस्स पन तं, महाराज, पाकतिकं उदकं न चलति सन्तसन्तं होति, किस्स पन अग्गिगतं चलति खुब्भति लुळति आविलति ऊमिजातं होति, उद्धमधो दिसाविदिसं गच्छति, उत्तरति पतरति फेणमाली होती’’ति? ‘‘पाकतिकं, भन्ते, उदकं न चलति, अग्गिकतं पन उदकं अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय चिच्चिटायति चिटिचिटायति सद्दायति बहुविध’’न्ति. ‘‘इमिनापि महाराज, कारणेन जानाहि ‘नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायती’ति.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरं कारणं सुणोहि, नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायति. होति तं, महाराज, उदकं घरे घरे उदकवारकगतं पिहित’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘अपि नु तं, महाराज, उदकं चलति खुब्भति लुळति आविलति ऊमिजातं होति, उद्धमधो दिसाविदिसं गच्छति, उत्तरति पतरति फेणमाली होती’’ति. ‘‘न हि, भन्ते, अचलं तं होति पाकतिकं उदकवारकगतं उदक’’न्ति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘महासमुद्दे उदकं चलति खुब्भति लुळति आविलति ऊमिजातं होति, उद्धमधो दिसाविदिसं गच्छति, उत्तरति पतरति फेणमाली होति, उस्सक्कित्वा ओस्सक्कित्वा [ओस्सक्कित्वा’’ति पदं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि] वेलाय पहरति सद्दायति बहुविध’’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, सुतपुब्बं एतं मया दिट्ठपुब्बञ्च ‘महासमुद्दे उदकं हत्थसतम्पि द्वेपि हत्थसतानि गगने उस्सक्कती’’’ति. ‘‘किस्स, महाराज, उदकवारकगतं उदकं न चलति न सद्दायति, किस्स पन महासमुद्दे उदकं चलति सद्दायती’’ति? ‘‘वातवेगस्स महन्तताय, भन्ते, महासमुद्दे उदकं चलति सद्दायति, उदकवारकगतं उदकं अघट्टितं केहिचि न चलति न सद्दायती’’ति. ‘‘यथा, महाराज, वातवेगस्स महन्तताय महासमुद्दे उदकं चलति सद्दायति एवमेव अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायती’’ति.
‘‘ननु, महाराज, भेरिपोक्खरं सुक्खं सुक्खेन गोचम्मेन ओनन्धन्ती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’. ‘‘अपि नु, महाराज, भेरिया जीवो वा सत्तो वा अत्थी’’ति. ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन, महाराज, भेरी सद्दायती’’ति? ‘‘इत्थिया वा, भन्ते, पुरिसस्स वा तज्जेन वायामेना’’ति. ‘‘यथा, महाराज, इत्थिया वा पुरिसस्स वा तज्जेन वायामेन भेरी सद्दायति, एवमेव अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायति. इमिनापि, महाराज, कारणेन जानाहि ‘नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा, अग्गिसन्तापवेगस्स महन्तताय उदकं सद्दायती’ति.
‘‘मय्हम्पि ताव, महाराज, तव पुच्छितब्बं अत्थि, एवमेसो पञ्हो सुविनिच्छितो होति, किं नु खो, महाराज, सब्बेहिपि भाजनेहि उदकं तप्पमानं सद्दायति, उदाहु एकच्चेहि येव भाजनेहि तप्पमानं सद्दायती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सब्बेहिपि भाजनेहि उदकं तप्पमानं सद्दायति, एकच्चेहि येव भाजनेहि उदकं तप्पमानं सद्दायती’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, जहितोसि सकसमयं, पच्चागतोसि मम विसयं, नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वा. यदि, महाराज, सब्बेहिपि भाजनेहि उदकं तप्पमानं सद्दायेय्य, युत्तमिदं ‘उदकं जीवती’ति वत्तुं. न हि, महाराज, उदकं द्वयं होति, यं सद्दायति, तं जीवति, यं न सद्दायति, तं न जीवतीति. यदि, महाराज, उदकं जीवेय्य, महन्तानं हत्थिनागानं उस्सन्नकायानं पभिन्नानं सोण्डाय उस्सिञ्चित्वा मुखे पक्खिपित्वा कुच्छिं पवेसयन्तानं, तम्पि उदकं तेसं दन्तन्तरे चिप्पियमानं सद्दायेय्य. हत्थसतिकापि महानावा गरुका भारिका अनेकसतसहस्सभारपरिपूरा महासमुद्दे विचरन्ति, ताहिपि चिप्पियमानं उदकं सद्दायेय्य. महतिमहन्तापि मच्छा अनेकसतयोजनिककाया तिमी तिमिङ्गला तिमिरपिङ्गला अब्भन्तरे निमुग्गा महासमुद्दे निवासट्ठानताय पटिवसन्ता महाउदकधारा आचमन्ति धमन्ति च, तेसम्पि तं दन्तन्तरेपि उदरन्तरेपि चिप्पियमानं उदकं सद्दायेय्य. यस्मा च खो, महाराज, एवरूपेहि एवरूपेहि महन्तेहि पटिपीळनेहि पटिपीळितं उदकं न सद्दायति तस्मापि नत्थि उदके जीवो वा सत्तो वाति, एवमेतं, महाराज, धारेही’’ति.
‘‘साधु, भन्ते नागसेन, दोसागतो पञ्हो अनुच्छविकाय विभत्तिया विभत्तो, यथा नाम, भन्ते नागसेन, महग्घं मणिरतनं छेकं आचरियं कुसलं सिक्खितं मणिकारं पापुणित्वा कित्तिं लभेय्य थोमनं पसंसं, मुत्तारतनं वा मुत्तिकं दुस्सरतनं वा दुस्सिकं, लोहितचन्दनं वा गन्धिकं पापुणित्वा कित्तिं लभेय्य थोमनं पसंसं. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, दोसागतो [देसागतो (सी. पी.)] पञ्हो अनुच्छविकाय विभत्तिया विभत्तो, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
उदकसत्तजीवपञ्हो नवमो.
बुद्धवग्गो पठमो.
इमस्मिं वग्गे नव पञ्हा.
२. निप्पपञ्चवग्गो
१. निप्पपञ्चपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘निप्पपञ्चारामा, भिक्खवे, विहरथ निप्पपञ्चरतिनो’ति, कतमं तं निप्पपञ्च’’न्ति? ‘‘सोतापत्तिफलं, महाराज, निप्पपञ्चं, सकदागामिफलं निप्पपञ्चं, अनागामिफलं निप्पपञ्चं, अरहत्तफलं निप्पपञ्च’’न्ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सोतापत्तिफलं निप्पपञ्चं, सकदागामिअनागामिअरहत्तफलं निप्पपञ्चं, किस्स पन इमे भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, ननु ते जिनप्पटिक्खित्तं कम्मं करोती’’ति?
‘‘ये ते, महाराज, भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, सब्बे ते निप्पपञ्चस्स पत्तिया करोन्ति. ये ते, महाराज, सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपच होन्ति. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति.
‘‘यथा, महाराज, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा अत्तनो यथाबलवीरियेन विना पाकारवतिया धञ्ञं उद्धरेय्य, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा वनं पविसित्वा कट्ठञ्च साखञ्च छिन्दित्वा वतिपाकारं कत्वा धञ्ञं उद्धरेय्य. या तत्थ तस्स वतिपाकारपरियेसना, सा धञ्ञत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, विना वतिपाकारं पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति, वतिपाकारं कत्वा पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो महतिमहन्ते अम्बरुक्खमत्थके फलपिण्डि भवेय्य, अथ तत्थ यो कोचि इद्धिमा आगन्त्वा तस्स फलं हरेय्य, यो पन तत्थ अनिद्धिमा, सो कट्ठञ्च वल्लिञ्च छिन्दित्वा निस्सेणिं बन्धित्वा ताय तं रुक्खं अभिरुहित्वा फलं हरेय्य. या तत्थ तस्स निस्सेणिपरियेसना, सा फलत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, इद्धिमा विय रुक्खफलं हरन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमिना पयोगेन सच्चानि अभिसमेन्ति, निस्सेणिया विय पुरिसो रुक्खफलं हरन्तो.
‘‘यथा वा पन, महाराज, एको पुरिसो अत्थकरणिको एकको येव सामिकं उपगन्त्वा अत्थं साधेति. एको धनवा धनवसेन परिसं वड्ढेत्वा परिसाय अत्थं साधेति. या तत्थ तस्स परिसपरियेसना, सा अत्थत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन छसु अभिञ्ञासु वसिभावं पापुणन्ति, पुरिसो विय एकको अत्थसिद्धिं करोन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि सामञ्ञत्थमभिसाधेन्ति, परिसाय विय पुरिसो अत्थसिद्धिं करोन्तो.
‘‘उद्देसोपि, महाराज, बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यथा, महाराज, पुरिसो राजूपसेवी कतावी अमच्चभटबलदोवारिकअनीकट्ठपारिसज्जजनेहि, ते तस्स करणीये अनुप्पत्ते सब्बेपि उपकारा होन्ति. एवमेव खो, महाराज, उद्देसोपि बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यदि, महाराज, सब्बेपि अभिजातिपरिसुद्धा भवेय्युं, अनुसासनेन [अनुसासकेन (सी. पी.)] करणीयं न भवेय्य. यस्मा च खो, महाराज, सवनेन करणीयं होति, थेरो, महाराज, सारिपुत्तो अपरिमितमसङ्खेय्यकप्पं उपादाय उपचितकुसलमूलो पञ्ञाय कोटिं गतो, सोपि विना सवनेन नासक्खि आसवक्खयं पापुणितुं. तस्मा, महाराज, बहुकारं सवनं, तथा उद्देसोपि परिपुच्छापि. तस्मा उद्देसपरिपुच्छापि निप्पपञ्चा सङ्खता’’ति. ‘‘सुनिज्झापितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
निप्पपञ्चपञ्हो पठमो.
२. खीणासवभावपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘यो गिही अरहत्तं पत्तो, द्वे वास्स गतियो भवन्ति अनञ्ञा, तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. न सो दिवसो सक्का अतिक्कमेतु’न्ति. सचे सो, भन्ते नागसेन, तस्मिं दिवसे आचरियं वा उपज्झायं वा पत्तचीवरं वा न लभेथ, अपि नु खो सो अरहा सयं वा पब्बजेय्य दिवसं वा अतिक्कमेय्य, अञ्ञो कोचि अरहा इद्धिमा आगन्त्वा तं पब्बाजेय्य वा परिनिब्बायेय्य वा’’ति? ‘‘न सो, महाराज, अरहा सयं पब्बजेय्य, सयं पब्बजन्तो थेय्यं आपज्जति, न च दिवसं अतिक्कमेय्य, अञ्ञस्स अरहन्तस्स आगमनं भवेय्य वा न वा भवेय्य, तस्मिं येव दिवसे परिनिब्बायेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, अरहत्तस्स सन्तभावो विजहितो होति, येन अधिगतस्स जीवितहारो भवती’’ति.
‘‘विसमं, महाराज, गिहिलिङ्गं, विसमे लिङ्गे लिङ्गदुब्बलताय अरहत्तं पत्तो गिही तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. नेसो, महाराज, दोसो अरहत्तस्स, गिहिलिङ्गस्सेवेसो दोसो यदिदं लिङ्गदुब्बलता.
‘‘यथा, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं आयुपालकं जीवितरक्खकं विसमकोट्ठस्स मन्ददुब्बलगहणिकस्स अविपाकेन जीवितं हरति. नेसो, महाराज, दोसो भोजनस्स, कोट्ठस्सेवेसो दोसो यदिदं अग्गिदुब्बलता. एवमेव खो, महाराज, विसमे लिङ्गे लिङ्गदुब्बलताय अरहत्तं पत्तो गिही तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. नेसो, महाराज, दोसो अरहत्तस्स, गिहिलिङ्गस्सेवेसो दोसो यदिदं लिङ्गदुब्बलता.
‘‘यथा वा पन, महाराज, परित्तं तिणसलाकं उपरि गरुके पासाणे ठपिते दुब्बलताय भिज्जित्वा पतति. एवमेव खो, महाराज, अरहत्तं पत्तो गिही तेन लिङ्गेन अरहत्तं धारेतुं असक्कोन्तो तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो अबलो दुब्बलो निहीनजच्चो परित्तपुञ्ञो महतिमहारज्जं लभित्वा खणेन परिपतति परिधंसति ओसक्कति, न सक्कोति इस्सरियं धारेतुं, एवमेव खो, महाराज, अरहत्तं पत्तो गिही तेन लिङ्गेन अरहत्तं धारेतुं न सक्कोति, तेन कारणेन तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
खीणासवभावपञ्हो दुतियो.
३. खीणासवसतिसम्मोसपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि अरहतो सतिसम्मोसो’’ति? ‘‘विगतसतिसम्मोसा खो, महाराज, अरहन्तो, नत्थि अरहन्तानं सतिसम्मोसो’’ति. ‘‘आपज्जेय्य पन, भन्ते, अरहा आपत्ति’’न्ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘कुटिकारे, महाराज, सञ्चरित्ते, विकाले कालसञ्ञाय, पवारिते अप्पवारितसञ्ञाय, अनतिरित्ते अतिरित्तसञ्ञाया’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘ये आपत्तिं आपज्जन्ति, ते द्वीहि कारणेहि आपज्जन्ति अनादरियेन वा अजाननेन वा’ति. अपि नु खो, भन्ते, अरहतो अनादरियं होति, यं अरहा आपत्तिं आपज्जती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति.
‘‘यदि, भन्ते नागसेन, अरहा आपत्तिं आपज्जति, नत्थि च अरहतो अनादरियं, तेन हि अत्थि अरहतो सतिसम्मोसो’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, अरहतो सतिसम्मोसो, आपत्तिञ्च अरहा आपज्जती’’ति.
‘‘तेन हि, भन्ते, कारणेन मं सञ्ञापेहि, किं तत्थ कारण’’न्ति? ‘‘द्वेमे, महाराज, किलेसा लोकवज्जं पण्णत्तिवज्जञ्चाति. कतमं, महाराज, लोकवज्जं? दस अकुसलकम्मपथा, इदं वुच्चति लोकवज्जं. कतमं पण्णत्तिवज्जं? यं लोके अत्थि समणानं अननुच्छविकं अननुलोमिकं, गिहीनं अनवज्जं. तत्थ भगवा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति ‘यावजीवं अनतिक्कमनीय’न्ति. विकालभोजनं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. भूतगामविकोपनं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. उदके हस्सधम्मं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. इति एवरूपानि एवरूपानि, महाराज, जिनसासने वज्जानि, इदं वुच्चति पण्णत्तिवज्जं.
‘‘लोकवज्जं अभब्बो खीणासवो तं अज्झाचरितुं, यं किलेसं पण्णत्तिवज्जं, तं अजानन्तो आपज्जेय्य. अविसयो, महाराज, एकच्चस्स अरहतो सब्बं जानितुं, न हि तस्स बलं अत्थि सब्बं जानितुं. अनञ्ञातं, महाराज, अरहतो इत्थिपुरिसानं नामम्पि गोत्तम्पि, मग्गोपि तस्स महिया अनञ्ञातो; विमुत्तिं येव, महाराज, एकच्चो अरहा जानेय्य; छळभिञ्ञो अरहा सकविसयं जानेय्य; सब्बञ्ञू, महाराज, तथागतोव सब्बं जानाती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
खीणासवसतिसम्मोसपञ्हो ततियो.
४. लोके नत्थिभावपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, दिस्सन्ति लोके बुद्धा, दिस्सन्ति पच्चेकबुद्धा, दिस्सन्ति तथागतस्स सावका, दिस्सन्ति चक्कवत्तिराजानो, दिस्सन्ति पदेसराजानो, दिस्सन्ति देवमनुस्सा, दिस्सन्ति सधना, दिस्सन्ति अधना, दिस्सन्ति सुगता, दिस्सन्ति दुग्गता, दिस्सति पुरिसस्स इत्थिलिङ्गं पातुभूतं, दिस्सति इत्थिया पुरिसलिङ्गं पातुभूतं, दिस्सति सुकतं दुक्कतं कम्मं, दिस्सन्ति कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकूपभोगिनो सत्ता, अत्थि लोके सत्ता अण्डजा जलाबुजा संसेदजा ओपपातिका, अत्थि सत्ता अपदा द्विपदा चतुप्पदा बहुप्पदा, अत्थि लोके यक्खा रक्खसा कुम्भण्डा असुरा दानवा गन्धब्बा पेता पिसाचा, अत्थि किन्नरा महोरगा नागा सुपण्णा सिद्धा विज्जाधरा, अत्थि हत्थी अस्सा गावो महिंसा [महिसा (सी. पी.)] ओट्ठा गद्रभा अजा एळका मिगा सूकरा सीहा ब्यग्घा दीपी अच्छा कोका तरच्छा सोणा सिङ्गाला, अत्थि बहुविधा सकुणा, अत्थि सुवण्णं रजतं मुत्ता मणि सङ्खो सिला पवाळं लोहितङ्को मसारगल्लं वेळुरियो वजिरं फलिकं काळलोहं तम्बलोहं वट्टलोहं कंसलोहं, अत्थि खोमं कोसेय्यं कप्पासिकं साणं भङ्गं कम्बलं, अत्थि सालि वीहि यवो कङ्गु कुद्रूसो वरको गोधूमो मुग्गो, मासो तिलं कुलत्थं, अत्थि मूलगन्धो सारगन्धो फेग्गुगन्धो तचगन्धो पत्तगन्धो पुप्फगन्धो फलगन्धो सब्बगन्धो, अत्थि तिण लता गच्छ रुक्ख ओसधि वनप्पति नदी पब्बत समुद्द मच्छकच्छपा सब्बं लोके अत्थि. यं, भन्ते, लोके नत्थि, तं मे कथेही’’ति.
‘‘तीणिमानि, महाराज, लोके नत्थि. कतमानि तीणि? सचेतना वा अचेतना वा अजरामरा लोके नत्थि, सङ्खारानं निच्चता नत्थि, परमत्थेन सत्तूपलद्धि नत्थि, इमानि खो, महाराज, तीणि लोके नत्थी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
लोके नत्थिभावपञ्हो चतुत्थो.
५. अकम्मजादिपञ्हो
५. ‘‘भन्ते नागसेन, दिस्सन्ति लोके कम्मनिब्बत्ता, दिस्सन्ति हेतुनिब्बत्ता, दिस्सन्ति उतुनिब्बत्ता, यं लोके अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं, तं मे कथेही’’ति. ‘‘द्वेमे, महाराज, लोकस्मिं अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा. कतमे द्वे? आकासो, महाराज, अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो; निब्बानं, महाराज, अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं. इमे खो, महाराज, द्वे अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा’’ति.
‘‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’ति. ‘‘किं खो, महाराज, अहं वदामि, यं मं त्वं एवं वदेसि ‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’’ति? ‘‘भन्ते नागसेन, युत्तमिदं ताव वत्तुं ‘आकासो अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो’ति. अनेकसतेहि पन, भन्ते नागसेन, कारणेहि भगवता सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, अथ च पन त्वं एवं वदेसि ‘अहेतुजं निब्बान’’’न्ति. ‘‘सच्चं, महाराज, भगवता अनेकसतेहि कारणेहि सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, न च पन निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति.
‘‘एत्थ मयं, भन्ते नागसेन, अन्धकारतो अन्धकारतरं पविसाम, वनतो वनतरं पविसाम, गहनतो गहनतरं [गहनन्तरतो गहनन्तरं (क.)] पविसाम, यत्र हि नाम निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तस्स पन धम्मस्स उप्पादाय हेतु नत्थि. यदि, भन्ते नागसेन, निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन हि निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.
‘‘यथा पन, भन्ते नागसेन, पुत्तस्स पिता अत्थि, तेन कारणेन पितुनोपि पिता इच्छितब्बो. यथा अन्तेवासिकस्स आचरियो अत्थि, तेन कारणेन आचरियस्सपि आचरियो इच्छितब्बो. यथा अङ्कुरस्स बीजं अत्थि, तेन कारणेन बीजस्सपि बीजं इच्छितब्बं. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.
‘‘यथा रुक्खस्स वा लताय वा अग्गे सति तेन कारणेन मज्झम्पि अत्थि, मूलम्पि अत्थि. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो’’’ति.
‘‘अनुप्पादनीयं, महाराज, निब्बानं, तस्मा न निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति. ‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं दस्सेत्वा कारणेन मं सञ्ञापेहि, यथाहं जानेय्यं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, निब्बानस्स उप्पादाय हेतु नत्थी’’ति.
‘‘तेन हि, महाराज, सक्कच्चं सोतं ओदह, साधुकं सुणोहि, वक्खामि तत्थ कारणं, सक्कुणेय्य, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन इतो हिमवन्तं पब्बतराजं उपगन्तु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘सक्कुणेय्य पन सो, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन हिमवन्तं पब्बतराजं इध आहरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातुं, न सक्का निब्बानस्स उप्पादाय हेतु दस्सेतुं.