६. ओपम्मकथापञ्हो
मातिका
भन्ते नागसेन, कतिहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु अरहत्तं सच्छिकरोतीति?
इध, महाराज, अरहत्तं सच्छिकातुकामेन भिक्खुना –
गद्रभस्स [घोरस्सरस्स (सी. स्या. पी.)] एकं अङ्गं गहेतब्बं.
कुक्कुटस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
कलन्दकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
दीपिनिया एकं अङ्गं गहेतब्बं.
दीपिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
कुम्मस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
वंसस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
चापस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
वायसस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मक्कटस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
गद्रभवग्गो पठमो.
लाबुलताय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
पदुमस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
बीजस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
सालकल्याणिकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
नावाय तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
नावालग्गनकस्स [नावालगनकस्स (सी. पी.)] द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
कूपस्स [कूपकस्स (क.)] एकं अङ्गं गहेतब्बं.
नियामकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
कम्मकारस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
समुद्दस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
समुद्दवग्गो दुतियो.
पथविया पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
आपस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
तेजस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
वायुस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
पब्बतस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
आकासस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
चन्दस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
सूरियस्स सत्त अङ्गानि गहेतब्बानि.
सक्कस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
चक्कवत्तिस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानि.
पथवीवग्गो ततियो.
उपचिकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
बिळारस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
उन्दूरस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
विच्छिकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
नकुलस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
जरसिङ्गालस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मिगस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
गोरूपस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानि.
वराहस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
हत्थिस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
उपचिकावग्गो चतुत्थो.
सीहस्स सत्त अङ्गानि गहेतब्बानि.
चक्कवाकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
पेणाहिकाय द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
घरकपोतस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
उलूकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
सतपत्तस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
वग्गुलिस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
जलूकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
सप्पस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
अजगरस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
सीहवग्गो पञ्चमो.
पन्थमक्कटकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
थनसितदारकस्स [थनपीतदारकस्स (स्या.)] एकं अङ्गं गहेतब्बं.
चित्तकधरकुम्मस्स [चित्तकथलकुम्मस्स (क.)] एकं अङ्गं गहेतब्बं.
पवनस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
रुक्खस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
मेघस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानि.
मणिरतनस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
मागविकस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानि.
बाळिसिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
तच्छकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मक्कटवग्गो छट्ठो.
कुम्भस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
काळायसस्स [काळहंसस्स (क.)] द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
छत्तस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
खेत्तस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
अगदस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
भोजनस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
इस्सासस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानि.
कुम्भवग्गो सत्तमो.
रञ्ञो चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानि.
दोवारिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
निसदाय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
पदीपस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मयूरस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
तुरङ्गस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
सोण्डिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
इन्दखीलस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
तुलाय एकं अङ्गं गहेतब्बं.
खग्गस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मच्छस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
इणग्गाहकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
ब्याधितस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
मतस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
नदिया द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
उसभस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
मग्गस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
सुङ्कसायिकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
चोरस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
सकुणग्घिया एकं अङ्गं गहेतब्बं.
सुनखस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
तिकिच्छकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
गब्भिनिया द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
चमरिया एकं अङ्गं गहेतब्बं.
किकिया द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
कपोतिकाय तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
एकनयनस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
कस्सकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
जम्बुकसिङ्गालिया एकं अङ्गं गहेतब्बं.
चङ्गवारकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
दब्बिया एकं अङ्गं गहेतब्बं.
इणसाधकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानि.
अनुविचिनकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
सारथिस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
भोजकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानि.
तुन्नवायस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
नाविकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं.
भमरस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानीति.
मातिका निट्ठिता.
१. गद्रभवग्गो
१. गद्रभङ्गपञ्हो
१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘गद्रभस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, गद्रभो नाम सङ्कारकूटेपि चतुक्केपि सिङ्घाटकेपि गामद्वारेपि थुसरासिम्हिपि यत्थ कत्थचि सयति, न सयनबहुलो होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन तिणसन्थारेपि पण्णसन्थारेपि कट्ठमञ्चकेपि छमायपि यत्थ कत्थचि चम्मखण्डं पत्थरित्वा यत्थ कत्थचि सयितब्बं, न सयनबहुलेन भवितब्बं. इदं, महाराज, गद्रभस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘कलिङ्गरूपधाना, भिक्खवे, एतरहि मम सावका विहरन्ति अप्पमत्ता आतापिनो पधानस्मि’न्ति. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिनापि –
‘‘‘पल्लङ्केन निसिन्नस्स, जण्णुकेनाभिवस्सति;
अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’’ति.
गद्रभङ्गपञ्हो पठमो.
२. कुक्कुटङ्गपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कुक्कुटस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेन पटिसल्लीयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा नहायित्वा चेतियं वन्दित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं दस्सनाय गन्त्वा कालेन समयेन सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेनेव वुट्ठाति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव वुट्ठहित्वा चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा चेतियं वन्दित्वा पुनदेव सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो पथविं खणित्वा खणित्वा अज्झोहारं अज्झोहरति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पच्चवेक्खित्वा पच्चवेक्खित्वा अज्झोहारं अज्झोहरितब्बं ‘नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय, यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय, इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामि, यात्रा च मे भविस्सति अनवज्जता च फासुविहारो चा’ति. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –
‘‘‘कन्तारे पुत्तमंसंव, अक्खस्सब्भञ्जनं यथा;
एवं आहरि आहारं, यापनत्थममुच्छितो’ति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो सचक्खुकोपि रत्तिं अन्धो होति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनन्धेनेव अन्धेन विय भवितब्बं, अरञ्ञेपि गोचरगामे पिण्डाय चरन्तेनपि रजनीयेसु रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मेसु अन्धेन बधिरेन मूगेन विय भवितब्बं, न निमित्तं गहेतब्बं, नानुब्यञ्जनं गहेतब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन महाकच्चायनेन –
‘चक्खुमास्स यथा अन्धो, सोतवा बधिरो यथा;
पञ्ञवास्स [जिव्हावस्स (सी. पी.)] यथा मूगो, बलवा दुब्बलोरिव;
अत्तअत्थे [अथ अत्थे (सी. पी.)] समुप्पन्ने, सयेथ मतसायिक’न्ति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो लेड्डुदण्डलगुळमुग्गरेहि परिपातियन्तोपि सकं गेहं न विजहति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चीवरकम्मं करोन्तेनपि नवकम्मं करोन्तेनपि वत्तप्पटिवत्तं करोन्तेनपि उद्दिसन्तेनपि उद्दिसापेन्तेनपि योनिसो मनसिकारो न विजहितब्बो, सकं खो पनेतं, महाराज, योगिनो गेहं, यदिदं योनिसो मनसिकारो. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो? यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’ति. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिनापि –
‘‘‘यथा सुदन्तो मातङ्गो, सकं सोण्डं न मद्दति;
भक्खाभक्खं विजानाति, अत्तनो वुत्तिकप्पनं.
‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तेन, अप्पमत्तेन वा पन;
जिनवचनं न मद्दितब्बं, मनसिकारवरुत्तम’’’न्ति.
कुक्कुटङ्गपञ्हो दुतियो.
३. कलन्दकङ्गपञ्हो
३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कलन्दकस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, कलन्दको पटिसत्तुम्हि ओपतन्ते नङ्गुट्ठं पप्फोटेत्वा महन्तं कत्वा तेनेव नङ्गुट्ठलगुळेन पटिसत्तुं पटिबाहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन किलेससत्तुम्हि ओपतन्ते सतिपट्ठानलगुळं पप्फोटेत्वा महन्तं कत्वा तेनेव सतिपट्ठानलगुळेन सब्बकिलेसा पटिबाहितब्बा. इदं, महाराज, कलन्दकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन चूळपन्थकेन –
‘यदा किलेसा ओपतन्ति, सामञ्ञगुणधंसना;
सतिपट्ठानलगुळेन, हन्तब्बा ते पुनप्पुन’’’न्ति.
कलन्दकङ्गपञ्हो ततियो.
४. दीपिनियङ्गपञ्हो
४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘दीपिनिया एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, दीपिनी सकिं येव गब्भं गण्हाति, न पुनप्पुनं पुरिसं उपेति? एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आयतिं पटिसन्धिं उप्पत्तिं गब्भसेय्यं चुतिं भेदं खयं विनासं संसारभयं दुग्गतिं विसमं सम्पीळितं दिस्वा ‘पुनब्भवे नप्पटिसन्दहिस्सामी’ति योनिसो मनसिकारो करणीयो. इदं, महाराज, दीपिनिया एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते धनियगोपालकसुत्ते –
‘‘‘उसभोरिव छेत्व बन्धनानि, नागो पूतिलतंव दालयित्वा;
नाहं पुनुपेस्सं गब्भसेय्यं, अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’’ति.
दीपिनियङ्गपञ्हो चतुत्थो.