नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
नेत्तिप्पकरणपाळि
१. सङ्गहवारो
यं लोको पूजयते, सलोकपालो सदा नमस्सति च;
तस्सेत सासनवरं, विदूहि ञेय्यं नरवरस्स.
द्वादस पदानि सुत्तं, तं सब्बं ब्यञ्जनञ्च अत्थो च;
तं विञ्ञेय्यं उभयं, को अत्थो ब्यञ्जनं कतमं.
सोळसहारा नेत्ति [नेत्ती (क.)], पञ्चनया सासनस्स परियेट्ठि;
अट्ठारसमूलपदा, महकच्चानेन [महाकच्चानेन (सी.)] निद्दिट्ठा.
हारा ब्यञ्जनविचयो, सुत्तस्स नया तयो च सुत्तत्थो;
उभयं परिग्गहीतं, वुच्चति सुत्तं यथासुत्तं.
या चेव देसना यञ्च, देसितं उभयमेव विञ्ञेय्यं;
तत्रायमानुपुब्बी, नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठीति.
सङ्गहवारो.
२. उद्देसवारो
१. तत्थ कतमे सोळस हारा? देसना विचयो युत्ति पदट्ठानो लक्खणो चतुब्यूहो आवट्टो विभत्ति परिवत्तनो वेवचनो पञ्ञत्ति ओतरणो सोधनो अधिट्ठानो परिक्खारो समारोपनो इति.
तस्सानुगीति
देसना विचयो युत्ति, पदट्ठानो च लक्खणो;
चतुब्यूहो च आवट्टो, विभत्ति परिवत्तनो.
वेवचनो च पञ्ञत्ति, ओतरणो च सोधनो;
अधिट्ठानो परिक्खारो, समारोपनो सोळसो [सोळस (सी.)].
एते सोळस हारा, पकित्तिता अत्थतो असंकिण्णा;
एतेसञ्चेव भवति, वित्थारतया नयविभत्तीति.
२. तत्थ कतमे पञ्च नया? नन्दियावट्टो तिपुक्खलो सीहविक्कीळितो दिसालोचनो अङ्कुसो इति.
तस्सानुगीति
पठमो नन्दियावट्टो, दुतियो च तिपुक्खलो;
सीहविक्कीळितो नाम, ततियो नयलञ्जको [नयलञ्छको (सी.)].
दिसालोचनमाहंसु, चतुत्थं नयमुत्तमं;
पञ्चमो अङ्कुसो नाम, सब्बे पञ्च नया गताति.
३. तत्थ कतमानि अट्ठारस मूलपदानि? नव पदानि कुसलानि नव पदानि अकुसलानि. तत्थ कतमानि नव पदानि अकुसलानि, तण्हा अविज्जा लोभो दोसो मोहो सुभसञ्ञा सुखसञ्ञा निच्चसञ्ञा अत्तसञ्ञाति, इमानि नव पदानि अकुसलानि, यत्थ सब्बो अकुसलपक्खो सङ्गहं समोसरणं गच्छति.
तत्थ कतमानि नव पदानि कुसलानि? समथो विपस्सना अलोभो अदोसो अमोहो असुभसञ्ञा दुक्खसञ्ञा अनिच्चसञ्ञा अनत्तसञ्ञाति, इमानि नव पदानि कुसलानि, यत्थ सब्बो कुसलपक्खो सङ्गहं समोसरणं गच्छति.
तत्रिदं उद्दानं
तण्हा च अविज्जापि च, लोभो दोसो तथेव मोहो च;
चतुरो च विपल्लासा, किलेसभूमी नव पदानि.
समथो च विपस्सना च, कुसलानि च यानि तीणि मूलानि;
चतुरो सतिपट्ठाना, इन्द्रियभूमी नव पदानि.
नवहि च पदेहि कुसला, नवहि च युज्जन्ति अकुसलपक्खा;
एते खो मूलपदा, भवन्ति अट्ठारस पदानीति.
उद्देसवारो.
३. निद्देसवारो
४. तत्थ सङ्खेपतो नेत्ति कित्तिता.
हारसङ्खेपो
१. अस्सादादीनवता, निस्सरणम्पि च फलं उपायो च;
आणत्ती च भगवतो, योगीनं देसनाहारो.
२. यं पुच्छितञ्च विस्सज्जितञ्च, सुत्तस्स या च अनुगीति;
सुत्तस्स यो पविचयो, हारो विचयोति निद्दिट्ठो.
३. सब्बेसं हारानं, या भूमी यो च गोचरो तेसं;
युत्तायुत्तपरिक्खा, हारो युत्तीति निद्दिट्ठो.
४. धम्मं देसेति जिनो, तस्स च धम्मस्स यं पदट्ठानं;
इति याव सब्बधम्मा, एसो हारो पदट्ठानो.
५. वुत्तम्हि एकधम्मे, ये धम्मा एकलक्खणा केचि;
वुत्ता भवन्ति सब्बे, सो हारो लक्खणो नाम.
६. नेरुत्तमधिप्पायो, ब्यञ्जनमथ देसनानिदानञ्च;
पुब्बापरानुसन्धी, एसो हारो चतुब्यूहो.
७. एकम्हि पदट्ठाने, परियेसति सेसकं पदट्ठानं;
आवट्टति पटिपक्खे, आवट्टो नाम सो हारो.
८. धम्मञ्च पदट्ठानं, भूमिञ्च विभज्जते अयं हारो;
साधारणे असाधारणे च नेय्यो विभत्तीति.
९. कुसलाकुसले धम्मे, निद्दिट्ठे भाविते पहीने च;
परिवत्तति पटिपक्खे, हारो परिवत्तनो नाम.
१०. वेवचनानि बहूनि तु, सुत्ते वुत्तानि एकधम्मस्स;
यो जानाति सुत्तविदू, वेवचनो नाम सो हारो.
११. एकं भगवा धम्मं, पञ्ञत्तीहि विविधाहि देसेति;
सो आकारो ञेय्यो, पञ्ञत्ती नाम हारोति.
१२. यो च पटिच्चुप्पादो, इन्द्रियखन्धा च धातु आयतना;
एतेहि ओतरति यो, ओतरणो नाम सो हारो.
१३. विस्सज्जितम्हि पञ्हे, गाथायं पुच्छितायमारब्भ;
सुद्धासुद्धपरिक्खा, हारो सो सोधनो नाम.
१४. एकत्तताय धम्मा, येपि च वेमत्तताय निद्दिट्ठा;
तेन विकप्पयितब्बा, एसो हारो अधिट्ठानो.
१५. ये धम्मा यं धम्मं, जनयन्तिप्पच्चया परम्परतो;
हेतुमवकड्ढयित्वा, एसो हारो परिक्खारो.
१६. ये धम्मा यं मूला, ये चेकत्था पकासिता मुनिना;
ते समरोपयितब्बा, एस समारोपनो हारो.
नयसङ्खेपो
१७. तण्हञ्च अविज्जम्पि च, समथेन विपस्सना यो नेति;
सच्चेहि योजयित्वा, अयं नयो नन्दियावट्टो.
१८. यो अकुसले समूलेहि, नेति कुसले च कुसलमूलेहि;
भूतं तथं अवितथं, तिपुक्खलं तं नयं आहु.
१९. यो नेति विपल्लासेहि, किलेसे इन्द्रियेहि सद्धम्मे;
एतं नयं नयविदू, सीहविक्कीळितं आहु.
२०. वेय्याकरणेसु हि ये, कुसलाकुसला तहिं तहिं वुत्ता;
मनसा वोलोकयते, तं खु दिसालोचनं आहु.
२१. ओलोकेत्वा दिसलोचनेन, उक्खिपिय यं समानेति;
सब्बे कुसलाकुसले, अयं नयो अङ्कुसो नाम.
२२. सोळस हारा पठमं, दिसलोचनतो [दिसलोचनेन (क.)] दिसा विलोकेत्वा;
सङ्खिपिय अङ्कुसेन हि, नयेहि तीहि निद्दिसे सुत्तं.
द्वादसपद
२३. अक्खरं पदं ब्यञ्जनं, निरुत्ति तथेव निद्देसो;
आकारछट्ठवचनं, एत्ताव ब्यञ्जनं सब्बं.
२४. सङ्कासना पकासना, विवरणा विभजनुत्तानीकम्मपञ्ञत्ति;
एतेहि छहि पदेहि, अत्थो कम्मञ्च निद्दिट्ठं.
२५. तीणि च नया अनूना, अत्थस्स च छप्पदानि गणितानि;
नवहि पदेहि भगवतो, वचनस्सत्थो समायुत्तो.
२६. अत्थस्स नवप्पदानि, ब्यञ्जनपरियेट्ठिया चतुब्बीस;
उभयं सङ्कलयित्वा [सङ्खेपयतो (क.)], तेत्तिंसा एत्तिका नेत्तीति.
निद्देसवारो.
४. पटिनिद्देसवारो
१. देसनाहारविभङ्गो
५. तत्थ कतमो देसनाहारो? ‘‘अस्सादादीनवता’’ति गाथा अयं देसनाहारो. किं देसयति? अस्सादं आदीनवं निस्सरणं फलं उपायं आणत्तिं. धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेस्सामीति.
तत्थ कतमो अस्सादो?
‘‘कामं [काममादिका इमा छ गाथा सु. नि. ७७२ पस्सितब्बा] कामयमानस्स, तस्स चेतं समिज्झति;
अद्धा पीतिमनो होति, लद्धा मच्चो यदिच्छती’’ति.
अयं अस्सादो.
तत्थ कतमो आदीनवो?
‘‘तस्स चे कामयानस्स, छन्दजातस्स जन्तुनो;
ते कामा परिहायन्ति, सल्लविद्धोव रुप्पती’’ति.
अयं आदीनवो.
तत्थ कतमं निस्सरणं?
‘‘यो कामे परिवज्जेति, सप्पस्सेव पदा सिरो;
सोमं विसत्तिकं लोके, सतो समतिवत्तती’’ति.
इदं निस्सरणं.
तत्थ कतमो अस्सादो?
‘‘खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञं वा, गवास्सं दासपोरिसं;
थियो बन्धू पुथू कामे, यो नरो अनुगिज्झती’’ति.
अयं अस्सादो.
तत्थ कतमो आदीनवो?
‘‘अबला नं बलीयन्ति, मद्दन्ते नं परिस्सया;
ततो नं दुक्खमन्वेति, नावं भिन्नमिवोदक’’न्ति.
अयं आदीनवो.
तत्थ कतमं निस्सरणं?
‘‘तस्मा जन्तु सदा सतो, कामानि परिवज्जये;
ते पहाय तरे ओघं, नावं सित्वाव पारगू’’ति.
इदं निस्सरणं.
तत्थ कतमं फलं?
‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं, छत्तं महन्तं यथ वस्सकाले;
एसानिसंसो धम्मे सुचिण्णे, न दुग्गतिं गच्छति धम्मचारी’’ति.
इदं फलं.
तत्थ कतमो उपायो?
‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति…पे…
‘‘सब्बे सङ्खारा [पस्स ध. प. २७७] दुक्खा’’ति…पे…
‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति, यदा पञ्ञाय पस्सति;
अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया’’ति.
अयं उपायो.
तत्थ कतमा आणत्ति?
‘‘चक्खुमा [पस्स उदा. ४३] विसमानीव, विज्जमाने परक्कमे;
पण्डितो जीवलोकस्मिं, पापानि परिवज्जये’’ति.
अयं आणत्ति.
‘‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु,
मोघराजा’ति आणत्ति, ‘सदा सतो’ति उपायो;
‘अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च [उहच्च (क.) पस्स सु. नि. ११२५], एवं मच्चुतरो सिया’’’.
इदं फलं.
६. तत्थ भगवा उग्घटितञ्ञुस्स पुग्गलस्स निस्सरणं देसयति, विपञ्चितञ्ञुस्स पुग्गलस्स आदीनवञ्च निस्सरणञ्च देसयति, नेय्यस्स पुग्गलस्स अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च देसयति.
तत्थ चतस्सो पटिपदा, चत्तारो पुग्गला. तण्हाचरितो मन्दो सतिन्द्रियेन दुक्खाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय निय्याति सतिपट्ठानेहि निस्सयेहि. तण्हाचरितो उदत्तो [उदत्थो (सी.) उ + आ + दा + त] समाधिन्द्रियेन दुक्खाय पटिपदाय खिप्पाभिञ्ञाय निय्याति झानेहि निस्सयेहि. दिट्ठिचरितो मन्दो वीरियिन्द्रियेन सुखाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय निय्याति सम्मप्पधानेहि निस्सयेहि. दिट्ठिचरितो उदत्तो पञ्ञिन्द्रियेन सुखाय पटिपदाय खिप्पाभिञ्ञाय निय्याति सच्चेहि निस्सयेहि.
उभो तण्हाचरिता समथपुब्बङ्गमाय विपस्सना निय्यन्ति रागविरागाय चेतोविमुत्तिया. उभो दिट्ठिचरिता विपस्सनापुब्बङ्गमे समथेन निय्यन्ति अविज्जाविरागाय पञ्ञाविमुत्तिया.
तत्थ ये समथपुब्बङ्गमाहि पटिपदाहि निय्यन्ति, ते नन्दियावट्टेन नयेन हातब्बा, ये विपस्सनापुब्बङ्गमाहि पटिपदाहि निय्यन्ति, ते सीहविक्कीळितेन नयेन हातब्बा.
७. स्वायं हारो कत्थ सम्भवति, यस्स सत्था वा धम्मं देसयति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानीयो सब्रह्मचारी, सो तं धम्मं सुत्वा सद्धं पटिलभति. तत्थ या वीमंसा उस्साहना तुलना उपपरिक्खा, अयं सुतमयी पञ्ञा. तथा सुतेन निस्सयेन या वीमंसा तुलना उपपरिक्खा मनसानुपेक्खणा, अयं चिन्तामयी पञ्ञा. इमाहि द्वीहि पञ्ञाहि मनसिकारसम्पयुत्तस्स यं ञाणं उप्पज्जति दस्सनभूमियं वा भावनाभूमियं वा, अयं भावनामयी पञ्ञा.
८. परतोघोसा सुतमयी पञ्ञा. पच्चत्तसमुट्ठिता योनिसो मनसिकारा चिन्तामयी पञ्ञा. यं परतो च घोसेन पच्चत्तसमुट्ठितेन च योनिसोमनसिकारेन ञाणं उप्पज्जति, अयं भावनामयी पञ्ञा. यस्स इमा द्वे पञ्ञा अत्थि सुतमयी चिन्तामयी च, अयं उग्घटितञ्ञू. यस्स सुतमयी पञ्ञा अत्थि, चिन्तामयी नत्थि, अयं विपञ्चितञ्ञू [विपच्चितञ्ञू (सी.)]. यस्स नेव सुतमयी पञ्ञा अत्थि न चिन्तामयी, अयं नेय्यो.
९. सायं धम्मदेसना किं देसयति? चत्तारि सच्चानि दुक्खं समुदयं निरोधं मग्गं. आदीनवो च फलञ्च दुक्खं, अस्सादो समुदयो, निस्सरणं निरोधो, उपायो आणत्ति च मग्गो. इमानि चत्तारि सच्चानि. इदं धम्मचक्कं.