३. वेस्सन्तरवग्गो

१. वेस्सन्तरपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बेव बोधिसत्ता पुत्तदारं देन्ति, उदाहु वेस्सन्तरेनेव रञ्ञा पुत्तदारं दिन्न’’न्ति? ‘‘सब्बेपि, महाराज, बोधिसत्ता पुत्तदारं देन्ति, न वेस्सन्तरेनेव रञ्ञा पुत्तदारं दिन्न’’न्ति. ‘‘अपि च खो, भन्ते नागसेन, तेसं अनुमतेन देन्ती’’ति. ‘‘भरिया, महाराज, अनुमता, दारका पन बालताय विलपिंसु [लालपिंसु (सी. पी.)], यदि ते अत्थतो जानेय्युं, तेपि अनुमोदेय्युं, न ते विलपेय्यु’’न्ति.

‘‘दुक्करं, भन्ते नागसेन, बोधिसत्तेन कतं, यं सो अत्तनो ओरसे पिये पुत्ते ब्राह्मणस्स दासत्थाय अदासि.

‘‘इदम्पि दुतियं दुक्करतो दुक्करतरं, यं सो अत्तनो ओरसे पिये पुत्ते बालके तरुणके लताय बन्धित्वा तेन ब्राह्मणेन लताय अनुमज्जीयन्ते दिस्वा अज्झुपेक्खि.

‘‘इदम्पि ततियं दुक्करतो दुक्करतरं, यं सो सकेन बलेन बन्धना मुच्चित्वा आगते दारके सारज्जमुपगते पुनदेव लताय बन्धित्वा अदासि.

‘‘इदम्पि चतुत्थं दुक्करतो दुक्करतरं, यं सो दारके ‘अयं खो, तात, यक्खो खादितुं नेति अम्हे’ति विलपन्ते ‘मा भायित्था’ति न अस्सासेसि.

‘‘इदम्पि पञ्चमं दुक्करतो दुक्करतरं, यं सो जालिस्स कुमारस्स रुदमानस्स पादेसु निपतित्वा ‘अलं, तात, कण्हाजिनं निवत्तेहि, अहमेव गच्छामि यक्खेन सह, खादतु मं यक्खो’ति याचमानस्स एवं न सम्पटिच्छि.

‘‘इदम्पि छट्ठं दुक्करतो दुक्करतरं, यं सो जालिस्स कुमारस्स ‘पासाणसमं नून ते, तात, हदयं, यं त्वं अम्हाकं दुक्खितानं पेक्खमानो निम्मनुस्सके ब्रहारञ्ञे यक्खेन नीयमाने न निवारेसी’ति विलपमानस्स कारुञ्ञं नाकासि.

‘‘इदम्पि सत्तमं दुक्करतो दुक्करतरं, यं तस्स रुळरुळस्स भीमभीमस्स नीते दारके अदस्सनं गमिते न फलि हदयं सतधा वा सहस्सधा वा, पुञ्ञकामेन मनुजेन किं परदुक्खापनेन, ननु नाम सकदानं दातब्बं होती’’ति?

‘‘दुक्करस्स, महाराज, कतत्ता बोधिसत्तस्स कित्तिसद्दो दससहस्सिया लोकधातुया सदेवमनुस्सेसु अब्भुग्गतो, देवा देवभवने पकित्तेन्ति, असुरा असुरभवने पकित्तेन्ति, गरुळा गरुळभवने पकित्तेन्ति, नागा नागभवने पकित्तेन्ति, यक्खा यक्खभवने पकित्तेन्ति, अनुपुब्बेन तस्स कित्तिसद्दो परम्पराय अज्जेतरहि इध अम्हाकं समयं अनुप्पत्तो, तं मयं दानं पकित्तेन्ता विकोपेन्ता निसिन्ना सुदिन्नं, उदाहु दुद्दिन्नन्ति. सो खो पनायं, महाराज, कित्तिसद्दो निपुणानं विञ्ञूनं विदूनं विभावीनं बोधिसत्तानं दस गुणे अनुदस्सति. कतमे दस? अगेधता निरालयता चागो पहानं अपुनरावत्तिता सुखुमता महन्तता दुरनुबोधता दुल्लभता असदिसता बुद्धधम्मस्स, सो खो पनायं, महाराज, कित्तिसद्दो निपुणानं विञ्ञूनं विदूनं विभावीनं बोधिसत्तानं इमे दस गुणे अनुदस्सती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो परं दुक्खापेत्वा दानं देति, अपि नु तं दानं सुखविपाकं होति सग्गसंवत्तनिक’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, किं वत्तब्ब’’न्ति. ‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं उपदस्सेही’’ति. ‘‘इध, महाराज, कोचि समणो वा ब्राह्मणो वा सीलवा होति कल्याणधम्मो, सो भवेय्य पक्खहतो वा पीठसप्पी वा अञ्ञतरं वा ब्याधिं आपन्नो, तमेनं यो कोचि पुञ्ञकामो यानं आरोपेत्वा पत्थितं देसमनुपापेय्य, अपि नु खो, महाराज, तस्स पुरिसस्स ततोनिदानं किञ्चि सुखं निब्बत्तेय्य सग्गसंवत्तनिकं तं कम्म’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, किं वत्तब्बं? हत्थियानं वा सो, भन्ते, पुरिसो लभेय्य अस्सयानं वा रथयानं वा, थले थलयानं जले जलयानं देवेसु देवयानं मनुस्सेसु मनुस्सयानं, तदनुच्छविकं तदनुलोमिकं भवे भवे निब्बत्तेय्य, तदनुच्छविकानि तदनुलोमिकानि चस्स सुखानि निब्बत्तेय्युं, सुगतितो सुगतिं गच्छेय्य, तेनेव कम्माभिसन्देन इद्धियानं अभिरुय्ह पत्थितं निब्बाननगरं पापुणेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, परदुक्खापनेन दिन्नदानं सुखविपाकं होति सग्गसंवत्तनिकं, यं सो पुरिसो बलीबद्दे दुक्खापेत्वा एवरूपं सुखं अनुभवति.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, यथा परदुक्खापनेन दिन्नदानं सुखविपाकं होति सग्गसंवत्तनिकं. इध, महाराज, यो कोचि राजा जनपदतो धम्मिकं बलिं उद्धरापेत्वा आणापवत्तनेन दानं ददेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, राजा ततोनिदानं किञ्चि सुखं अनुभवेय्य सग्गसंवत्तनिकं तं दान’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते, किं वत्तब्बं, ततोनिदानं सो, भन्ते, राजा उत्तरिं अनेकसतसहस्सगुणं लभेय्य. राजूनं अतिराजा भवेय्य, देवानं अतिदेवो भवेय्य, ब्रह्मानं अतिब्रह्मा भवेय्य, समणानं अतिसमणो भवेय्य, ब्राह्मणानं अतिब्राह्मणो भवेय्य, अरहन्तानं अतिअरहा [अतिअरहन्तो (स्या. क.)] भवेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, परदुक्खापनेन दिन्नदानं सुखविपाकं होति सग्गसंवत्तनिकं, यं सो राजा बलिना जनं पीळेत्वा दिन्नदानेन एवरूपं उत्तरिं यससुखं अनुभवती’’ति.

‘‘अतिदानं, भन्ते नागसेन, वेस्सन्तरेन रञ्ञा दिन्नं, यं सो सकं भरियं परस्स भरियत्थाय अदासि, सके ओरसे पुत्ते ब्राह्मणस्स दासत्थाय अदासि, अतिदानं नाम, भन्ते नागसेन, लोके विदूहि निन्दितं गरहितं, यथा नाम, भन्ते नागसेन, अतिभारेन सकटस्स अक्खो भिज्जति, अतिभारेन नावा ओसीदति, अतिभुत्तेन भोजनं विसमं परिणमति, अतिवस्सेन धञ्ञं विनस्सति, अतिदानेन भोगक्खयं उपेति, अतितापेन पथवी उपडय्हति, अतिरागेन उम्मत्तको होति, अतिदोसेन वज्झो होति, अतिमोहेन अनयं आपज्जति, अतिलोभेन चोरग्गहणमुपगच्छति, अतिभयेन निरुज्झति, अतिपूरेन नदी उत्तरति, अतिवातेन असनि पतति, अतिअग्गिना ओदनं उत्तरति, अतिसञ्चरणेन न चिरं जीवति. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, अतिदानं नाम लोके विदूहि निन्दितं गरहितं, अतिदानं, भन्ते नागसेन, वेस्सन्तरेन रञ्ञा दिन्नं, न तत्थ किञ्चि फलं इच्छितब्ब’’न्ति.

‘‘अतिदानं, महाराज, लोके विदूहि वण्णितं थुतं पसत्थं, ये केचि यादिसं कीदिसं दानं देन्ति [केचि यादिसं तादिसं दानं देन्ति (स्या.)], अतिदानदायी लोके कित्तिं पापुणाति. यथा, महाराज, अतिपवरताय दिब्बं वनमूलं गहितम्पि हत्थपासे ठितानं परजनानं न दस्सयति, अगदो अतिजच्चताय [अतिउसभताय (क.)] पीळाय समुग्घातको रोगानं अन्तकरो, अग्गि अतिजोतिताय डहति, उदकं अतिसीतताय निब्बापेति, पदुमं परिसुद्धताय न उपलिम्पति वारिकद्दमेन, मणि अतिगुणताय कामददो, वजिरं अतितिखिणताय विज्झति मणिमुत्ताफलिकं, पथवी अतिमहन्तताय नरोरगमिगपक्खिजलसेलपब्बतदुमे धारेति, समुद्दो अतिमहन्तताय अपरिपूरणो, सिनेरु अतिभारताय अचलो, आकासो अतिवित्थारताय अनन्तो, सूरियो अतिप्पभताय तिमिरं घातेति, सीहो अतिजातिताय विगतभयो, मल्लो अतिबलवताय पटिमल्लं खिप्पं उक्खिपति, राजा अतिपुञ्ञताय अधिपति, भिक्खु अतिसीलवन्तताय नागयक्खनरमरूहि नमस्सनीयो, बुद्धो अतिअग्गताय [अतिविसिट्ठताय (स्या.)] अनुपमो. एवमेव खो, महाराज, अतिदानं नाम लोके विदूहि वण्णितं थुतं पसत्थं, ये केचि यादिसं कीदिसं दानं देन्ति, अतिदानदायी लोके कित्तिं पापुणाति, अतिदानेन वेस्सन्तरो राजा दससहस्सिया लोकधातुया वण्णितो थुतो पसत्थो महितो कित्तितो, तेनेव अतिदानेन वेस्सन्तरो राजा अज्जेतरहि बुद्धो जातो अग्गो सदेवके लोके.

‘‘अत्थि पन, महाराज, लोके ठपनीयं दानं, यं दक्खिणेय्ये अनुप्पत्ते न दातब्ब’’न्ति? ‘‘दस खो पनिमानि, भन्ते नागसेन, दानानि, यानि लोके अदानसम्मतानि, यो तानि दानानि देति, सो अपायगामी होति. कतमानि दस? मज्जदानं, भन्ते नागसेन, लोके अदानसम्मतं, यो तं दानं देति, सो अपायगामी होति. समज्जदानं…पे… इत्थिदानं…पे… उसभदानं…पे… चित्तकम्मदानं…पे… सत्थदानं …पे… विसदानं…पे… सङ्खलिकदानं…पे… कुक्कुटसूकरदानं…पे… तुलाकूटमानकूटदानं, भन्ते नागसेन, लोके अदानसम्मतं होति, यो तं दानं देति, सो अपायगामी होति. इमानि खो, भन्ते नागसेन, दस दानानि लोके अदानसम्मतानि, यो तानि दानानि देति, सो अपायगामी होती’’ति.

‘‘नाहं तं, महाराज, अदानसम्मतं पुच्छामि, इमं ख्वाहं, महाराज, तं पुच्छामि ‘अत्थि पन, महाराज, लोके ठपनीयं दानं, यं दक्खिणेय्ये अनुप्पत्ते न दातब्ब’न्ति. ‘‘नत्थि, भन्ते नागसेन, लोके ठपनीयं दानं. यं दक्खिणेय्ये अनुप्पत्ते न दातब्बं, चित्तप्पसादे उप्पन्ने केचि दक्खिणेय्यानं भोजनं देन्ति, केचि अच्छादनं, केचि सयनं, केचि आवसथं, केचि अत्थरणपावुरणं, केचि दासिदासं, केचि खेत्तवत्थुं, केचि द्विपदचतुप्पदं, केचि सतं सहस्सं सतसहस्सं, केचि महारज्जं, केचि जीवितम्पि देन्ती’’ति. ‘‘यदि पन, महाराज, केचि जीवितम्पि देन्ति, किं कारणा वेस्सन्तरं दानपतिं अतिबाळ्हं परिपातेसि सुदिन्ने पुत्ते च दारे च?

‘‘अपि नु खो, महाराज, अत्थि लोकपकति लोकाचिण्णं, लभति पिता पुत्तं इणट्टो वा आजीविकपकतो वा आवपितुं वा [आधापेतुं वा (स्या.), आधपितुं वा (क.)] विक्किणितुं वा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, लभति पिता पुत्तं इणट्टो वा आजीविकपकतो वा आवपितुं वा विक्किणितुं वा’’ति. ‘‘यदि, महाराज, लभति पिता पुत्तं इणट्टो वा आजीविकपकतो वा आवपितुं वा विक्किणितुं वा, वेस्सन्तरोपि, महाराज, राजा अलभमानो सब्बञ्ञुतञाणं उपद्दुतो दुक्खितो तस्स धम्मधनस्स पटिलाभाय पुत्तदारं आवपेसि च विक्किणि च. इति, महाराज, वेस्सन्तरेन रञ्ञा अञ्ञेसं दिन्नं येव दिन्नं, कतं येव कतं. किस्स पन त्वं, महाराज, तेन दानेन वेस्सन्तरं दानपतिं अतिबाळ्हं अपसादेसी’’ति?

‘‘नाहं, भन्ते नागसेन, वेस्सन्तरस्स दानपतिनो दानं गरहामि, अपि च पुत्तदारं याचन्ते निमिनित्वा अत्तानं दातब्ब’’न्ति. ‘‘एतं खो, महाराज, असब्भिकारणं, यं पुत्तदारं याचन्ते अत्तानं ददेय्य, यं यं हि याचन्ते तं तदेव दातब्बं, एतं सप्पुरिसानं कम्मं. यथा, महाराज, कोचि पुरिसो पानीयं आहरापेय्य, तस्स यो भोजनं ददेय्य, अपि नु सो, महाराज, पुरिसो तस्स किच्चकारी अस्सा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यं सो आहरापेति, तमेव तस्स देन्तो किच्चकारी अस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो राजा ब्राह्मणे पुत्तदारं याचन्ते पुत्तदारं येव अदासि. सचे, महाराज, ब्राह्मणो वेस्सन्तरस्स सरीरं याचेय्य, न सो, महाराज, अत्तानं रक्खेय्य न कम्पेय्य न रज्जेय्य, तस्स दिन्नं परिच्चत्तं येव सरीरं भवेय्य. सचे, महाराज, कोचि वेस्सन्तरं दानपतिं उपगन्त्वा याचेय्य ‘दासत्तं मे उपेही’ति, दिन्नं परिच्चत्तं येवस्स सरीरं भवेय्य, न सो दत्वा तपेय्य [ठपेय्य (सी.)], रञ्ञो, महाराज, वेस्सन्तरस्स कायो बहुसाधारणो.

‘‘यथा, महाराज, पक्का मंसपेसि बहुसाधारणा, एवमेव खो, महाराज, रञ्ञो वेस्सन्तरस्स कायो बहुसाधारणो. यथा वा पन, महाराज, फलितो [फलिनो (?)] रुक्खो नानादिजगणसाधारणो, एवमेव खो, महाराज, रञ्ञो वेस्सन्तरस्स कायो बहुसाधारणो. किं कारणा? ‘एवाहं पटिपज्जन्तो सम्मासम्बोधिं पापुणिस्सामी’ति.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो अधनो धनत्थिको धनपरियेसनं चरमानो अजपथं सङ्कुपथं वेत्तपथं गच्छति, जलथलवाणिज्जं करोति, कायेन वाचाय मनसा धनं आराधेति, धनप्पटिलाभाय वायमति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो दानपति अधनो बुद्धधनेन सब्बञ्ञुतञाणरतनप्पटिलाभाय याचकानं धनधञ्ञं दासिदासं यानवाहनं सकलसापतेय्यं सकं पुत्तदारं अत्तानञ्च चजित्वा सम्मासम्बोधिं येव परियेसति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, अमच्चो मुद्दकामो मुद्दाधिकरणं यं किञ्चि गेहे धनधञ्ञं हिरञ्ञसुवण्णं, तं सब्बं दत्वापि मुद्दप्पटिलाभाय वायमति. एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो दानपति सब्बं तं बाहिरब्भन्तरधनं दत्वा जीवितम्पि परेसं दत्वा सम्मासम्बोधिं येव परियेसति.

‘‘अपि च, महाराज, वेस्सन्तरस्स दानपतिनो एवं अहोसि ‘यं सो ब्राह्मणो याचति, तमेवाहं तस्स देन्तो किच्चकारी नाम होमी’ति, एवं सो तस्स पुत्तदारमदासि. न खो, महाराज, वेस्सन्तरो दानपति देस्सताय ब्राह्मणस्स पुत्तदारमदासि, न अदस्सनकामताय पुत्तदारमदासि, न अतिबहुका मे पुत्तदारा, ‘न सक्कोमि ते पोसेतु’न्ति पुत्तदारमदासि, न उक्कण्ठितो ‘अप्पिया मे’ति नीहरितुकामताय पुत्तदारमदासि. अथ खो सब्बञ्ञुतञाणरतनस्सेव पियत्ता सब्बञ्ञुतञाणस्स कारणा वेस्सन्तरो राजा एवरूपं अतुलं विपुलमनुत्तरं पियं मनापं दयितं पाणसमं पुत्तदारदानवरं ब्राह्मणस्स अदासि.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन चरियापिटके –

‘‘‘न मे देस्सा उभो पुत्ता, मद्दी देवी न देस्सिया;

सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं, तस्मा पिये अदासह’न्ति.

‘‘तस्मा, महाराज, वेस्सतरो राजा पुत्तदानं [पुत्तदारं (क.)] दत्वा पण्णसालं पविसित्वा निपज्जि. तस्स अतिपेमेन दुक्खितस्स बलवसोको उप्पज्जि, हदयवत्थु उण्हमहोसि. नासिकाय अप्पहोन्तिया मुखेन उण्हे अस्सासपस्सासे विस्सज्जेसि, अस्सूनि परिवत्तित्वा लोहितबिन्दूनि हुत्वा नेत्तेहि निक्खमिंसु. एवमेव खो, महाराज, दुक्खेन वेस्सन्तरो राजा ब्राह्मणस्स पुत्तदारमदासि ‘मा मे दानपथो परिहायी’ति.

‘‘अपि च, महाराज, वेस्सन्तरो राजा द्वे अत्थवसे पटिच्च ब्राह्मणस्स द्वे दारके अदासि. कतमे द्वे? दानपथो च मे अपरिहीनो भविस्सति, दुक्खिते च मे पुत्तके वनमूलफलेहि इतोनिदानं अय्यको मोचेस्सतीति. जानाति हि, महाराज, वेस्सन्तरो राजा ‘न मे दारका सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं, इमे च दारके अय्यको निक्किणिस्सति, एवं अम्हाकम्पि गमनं भविस्सती’ति. इमे खो, महाराज, द्वे अत्थवसे पटिच्च ब्राह्मणस्स द्वे दारके अदासि.

‘‘अपि च, महाराज, वेस्सन्तरो राजा जानाति ‘अयं खो ब्राह्मणो जिण्णो वुड्ढो महल्लको दुब्बलो भग्गो दण्डपरायणो खीणायुको परित्तपुञ्ञो, नेसो समत्थो इमे दारके दासभोगेन भुञ्जितु’न्ति. सक्कुणेय्य पन, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन इमे चन्दिमसूरिये एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे गहेत्वा पेळाय वा समुग्गे वा पक्खिपित्वा निप्पभे कत्वा थालकपरिभोगेन [पदीपपरिभोगेन (स्या.)] परिभुञ्जितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, इमस्मिं लोके चन्दिमसूरियप्पटिभागस्स वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुन्ति.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, रञ्ञो चक्कवत्तिस्स मणिरतनं सुभं जातिमन्तं अट्ठंसं सुपरिकम्मकतं चतुहत्थायामं सकटनाभिपरिणाहं न सक्का केनचि पिलोतिकाय वेठेत्वा पेळाय पक्खिपित्वा सत्थकनिसानपरिभोगेन परिभुञ्जितुं, एवमेव खो, महाराज, लोके चक्कवत्तिरञ्ञो मणिरतनप्पटिभागस्स वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, तिधा पभिन्नो सब्बसेतो सत्तप्पतिट्ठितो अट्ठरतनुब्बेधो नवरतनायामपरिणाहो पासादिको दस्सनीयो उपोसथो नागराजा न सक्का केनचि सुप्पेन वा सरावेन वा पिदहितुं, गोवच्छको विय वच्छकसालाय पक्खिपित्वा परिहरितुं वा, एवमेव खो, महाराज, लोके उपोसथनागराजप्पटिभागस्स वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, महासमुद्दो दीघपुथुलवित्थिण्णो गम्भीरो अप्पमेय्यो दुरुत्तरो अपरियोगाळ्हो अनावटो न सक्का केनचि सब्बत्थ पिदहित्वा एकतित्थेन परिभोगं कातुं, एवमेव खो, महाराज, लोके महासमुद्दप्पटिभागस्स वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, हिमवन्तो पब्बतराजा पञ्चयोजनसतं अच्चुग्गतो नभे तिसहस्सयोजनायामवित्थारो चतुरासीतिकूटसहस्सप्पटिमण्डितो पञ्चन्नं महानदीसतानं पभवो महाभूतगणालयो नानाविधगन्धधरो दिब्बोसधसतसमलङ्कतो नभे वलाहको विय अच्चुग्गतो दिस्सति, एवमेव खो, महाराज, लोके हिमवन्तपब्बतराजप्पटिभागस्स वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, रत्तन्धकारतिमिसायं उपरिपब्बतग्गे जलमानो महाअग्गिक्खन्धो सुविदूरेपि पञ्ञायति, एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरो राजा पब्बतग्गे जलमानो महाअग्गिक्खन्धो विय सुविदूरेपि पाकटो पञ्ञायति, तस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन वेस्सन्तरस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. यथा, महाराज, हिमवन्ते पब्बते नागपुप्फसमये उजुवाते वायन्ते दस द्वादस योजनानि पुप्फगन्धो वायति, एवमेव खो, महाराज, वेस्सन्तरस्स रञ्ञो अपि योजनसहस्सेहिपि याव अकनिट्ठभवनं एत्थन्तरे सुरासुरगरुळगन्धब्बयक्खरक्खसमहोरगकिन्नरइन्दभवनेसु कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो, सीलवरगन्धो चस्स सम्पवायति, तेन तस्स दारका न सक्का केनचि दासभोगेन भुञ्जितुं. अनुसिट्ठो, महाराज, जाली कुमारो पितरा वेस्सन्तरेन रञ्ञा ‘अय्यको ते, तात, तुम्हे ब्राह्मणस्स धनं दत्वा निक्किणन्तो तं निक्खसहस्सं दत्वा निक्किणातु, कण्हाजिनं निक्किणन्तो दाससतं दासिसतं हत्थिसतं अस्ससतं धेनुसतं उसभसतं निक्खसतन्ति सब्बसतं दत्वा निक्किणातु, यदि ते, तात, अय्यको तुम्हे ब्राह्मणस्स हत्थतो आणाय बलसा मुधा गण्हाति, मा तुम्हे अय्यकस्स वचनं करित्थ, ब्राह्मणस्सेव अनुयायिनो होथा’ति, एवमनुसासित्वा पुत्ते पेसेसि, ततो जालीकुमारो गन्त्वा अय्यकेन पुट्ठो कथेसि –

‘‘‘सहस्सग्घं हि मं तात, ब्राह्मणस्स पिता अदा;

अथो कण्हाजिनं कञ्ञं, हत्थीनञ्च सतेन चा’’’ति.

‘‘सुनिब्बेठितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो; सुभिन्नं दिट्ठिजालं; सुमद्दितो परवादो; सकसमयो सुदीपितो; ब्यञ्जनं सुपरिसोधितं; सुविभत्तो अत्थो; एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

वेस्सन्तरपञ्हो पठमो.

२. दुक्करकारिकपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बेव बोधिसत्ता दुक्करकारिकं करोन्ति, उदाहु गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, सब्बेसं बोधिसत्तानं दुक्करकारिका, गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि एवं अयुत्तं, यं बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होती’’ति. ‘‘चतूहि, महाराज, ठानेहि बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होति. कतमेहि चतूहि? कुलवेमत्तता पधानवेमत्तता [अद्धानवेमत्तता (सी. स्या. पी.)] आयुवेमत्तता पमाणवेमत्तताति. इमेहि खो, महाराज, चतूहि ठानेहि बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होति. सब्बेसम्पि, महाराज, बुद्धानं रूपे सीले समाधिम्हि पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सने चतुवेसारज्जे दसतथागतबले छअसाधारणञाणे चुद्दसबुद्धञाणे अट्ठारसबुद्धधम्मे केवले च बुद्धगुणे [बुद्धधम्मे (सी. पी.)] नत्थि वेमत्तता, सब्बेपि बुद्धा बुद्धधम्मेहि समसमा’’ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सब्बेपि बुद्धा बुद्धधम्मेहि समसमा, केन कारणेन गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति? ‘‘अपरिपक्के, महाराज, ञाणे अपरिपक्काय बोधिया गोतमो बोधिसत्तो नेक्खम्ममभिनिक्खन्तो अपरिपक्कं ञाणं परिपाचयमानेन दुक्करकारिका कता’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन बोधिसत्तो अपरिपक्के ञाणे अपरिपक्काय बोधिया महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, ननु नाम ञाणं परिपाचेत्वा परिपक्के ञाणे निक्खमितब्ब’’न्ति?

‘‘बोधिसत्तो, महाराज, विपरीतं इत्थागारं दिस्वा विप्पटिसारी अहोसि, तस्स विप्पटिसारिस्स अरति उप्पज्जि, अरतिचित्तं उप्पन्नं दिस्वा अञ्ञतरो मारकायिको देवपुत्तो ‘अयं खो कालो अरतिचित्तस्स विनोदनाया’ति वेहासे ठत्वा इदं वचनमब्रवि –

‘‘मारिस, मा खो त्वं उक्कण्ठितो अहोसि, इतो ते सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं पातुभविस्सति सहस्सारं सनेमिकं सनाभिकं सब्बाकारपरिपूरं, पथविगतानि च ते रतनानि आकासट्ठानि च सयमेव उपगच्छिस्सन्ति, द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु एकमुखेन आणा पवत्तिस्सति, परोसहस्सञ्च ते पुत्ता भविस्सन्ति सूरा वीरङ्गरूपा परसेनप्पमद्दना, तेहि पुत्तेहि परिकिण्णो सत्तरतनसमन्नागतो चतुद्दीपमनुसासिस्ससी’ति.

‘‘यथा नाम दिवससन्तत्तं अयोसूलं सब्बत्थ उपडहन्तं कण्णसोतं पविसेय्य, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तस्स तं वचनं कण्णसोतं पविसित्थ, इति सो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जि.

‘‘यथा पन, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो जलमानो अञ्ञेन कट्ठेन उपडहितो भिय्योसोमत्ताय जलेय्य, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महापथवी पकतितिन्ता निब्बत्तहरितसद्दला आसित्तोदका चिक्खल्लजाता पुनदेव महामेघे अभिवुट्ठे भिय्योसोमत्ताय चिक्खल्लतरा अस्स, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जी’’ति.

‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, बोधिसत्तस्स यदि सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, पटिनिवत्तेय्य बोधिसत्तो दिब्बे चक्करतने निब्बत्ते’’ति? ‘‘न हि, महाराज, सत्तमे दिवसे बोधिसत्तस्स दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, अपि च पलोभनत्थाय ताय देवताय मुसा भणितं, यदिपि, महाराज, सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, बोधिसत्तो न निवत्तेय्य. किं कारणं? ‘अनिच्च’न्ति, महाराज, बोधिसत्तो दळ्हं अग्गहेसि, ‘दुक्खं अनत्ता’ति दळ्हं अग्गहेसि, उपादानक्खयं पत्तो.

‘‘यथा, महाराज, अनोतत्तदहतो उदकं गङ्गं नदिं पविसति, गङ्गाय नदिया महासमुद्दं पविसति, महासमुद्दतो पातालमुखं पविसति, अपि नु, महाराज, तं उदकं पातालमुखगतं पटिनिवत्तित्वा महासमुद्दं पविसेय्य, महासमुद्दतो गङ्गं नदिं पविसेय्य, गङ्गाय नदिया पुन अनोतत्तं पविसेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तेन कप्पानं सतसहस्सं चतुरो च असङ्ख्येय्ये कुसलं परिपाचितं इमस्स भवस्स कारणा, सोयं अन्तिमभवो अनुप्पत्तो परिपक्कं बोधिञाणं छहि वस्सेहि बुद्धो भविस्सति सब्बञ्ञू लोके अग्गपुग्गलो, अपि नु खो, महाराज, बोधिसत्तो चक्करतनकारणा [चक्करतनस्स कारणा (सी. स्या. पी.)] पटिनिवत्तेय्या’’ति [परिनिवत्तेय्याति (सी. पी. क.)]? ‘‘न हि, भन्ते’’ति.

‘‘अपि च, महाराज, महापथवी परिवत्तेय्य सकानना सपब्बता, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं. आरोहेय्यपि चे, महाराज, गङ्गाय उदकं पटिसोतं, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; विसुस्सेय्यपि चे, महाराज, महासमुद्दो अपरिमितजलधरो गोपदे उदकं विय, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; फलेय्यपि चे, महाराज, सिनेरुपब्बतराजा सतधा वा सहस्सधा वा, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; पतेय्युम्पि चे, महाराज, चन्दिमसूरिया सतारका लेड्डु विय छमायं, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; संवत्तेय्यपि चे, महाराज, आकासो किलञ्जमिव, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं. किं कारणा? पदालितत्ता सब्बबन्धनान’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, कति लोके बन्धनानी’’ति? ‘‘दस खो पनिमानि, महाराज, लोके बन्धनानि, येहि बन्धनेहि बद्धा सत्ता न निक्खमन्ति, निक्खमित्वापि पटिनिवत्तन्ति. कतमानि दस? माता, महाराज, लोके बन्धनं, पिता, महाराज, लोके बन्धनं, भरिया, महाराज, लोके बन्धनं, पुत्ता, महाराज, लोके बन्धनं, ञाती, महाराज, लोके बन्धनं, मित्तं, महाराज, लोके बन्धनं, धनं, महाराज, लोके बन्धनं, लाभसक्कारो, महाराज, लोके बन्धनं, इस्सरियं, महाराज, लोके बन्धनं, पञ्च कामगुणा, महाराज, लोके बन्धनं, इमानि खो महाराज दस लोके बन्धनानि, येहि बन्धनेहि बद्धा सत्ता न निक्खमन्ति, निक्खमित्वापि पटिनिवत्तन्ति, तानि दस बन्धनानि बोधिसत्तस्स छिन्नानि पदालितानि, तस्मा, महाराज, बोधिसत्तो न पटिनिवत्तती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि बोधिसत्तो उप्पन्ने अरतिचित्ते देवताय वचनेन अपरिपक्के ञाणे अपरिपक्काय बोधिया नेक्खम्ममभिनिक्खन्तो, किं तस्स दुक्करकारिकाय कताय, ननु नाम सब्बभक्खेन भवितब्बं ञाणपरिपाकं आगमयमानेना’’ति?

‘‘दस खो पनिमे, महाराज, पुग्गला लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. कतमे दस? इत्थी, महाराज, विधवा लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. दुब्बलो, महाराज, पुग्गलो…पे… अमित्तञाति, महाराज, पुग्गलो…पे… महग्घसो, महाराज, पुग्गलो…पे… अगरुकुलवासिको, महाराज, पुग्गलो…पे… पापमित्तो, महाराज, पुग्गलो…पे… धनहीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… आचारहीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… कम्महीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… पयोगहीनो, महाराज, पुग्गलो लोकस्मिं ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो. इमे खो, महाराज, दस पुग्गला लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. इमानि खो, महाराज, दस ठानानि अनुस्सरमानस्स बोधिसत्तस्स एवं सञ्ञा उप्पज्जि ‘माहं कम्महीनो अस्सं पयोगहीनो गरहितो देवमनुस्सानं, यंनूनाहं कम्मस्सामी अस्सं कम्मगरु कम्माधिपतेय्यो कम्मसीलो कम्मधोरय्हो कम्मनिकेतवा अप्पमत्तो विहरेय्य’न्ति, एवं खो, महाराज, बोधिसत्तो ञाणं परिपाचेन्तो दुक्करकारिकं अकासी’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, बोधिसत्तो दुक्करकारिकं करोन्तो एवमाह ‘न खो पनाहं इमाय कटुकाय दुक्करकारिकाय अधिगच्छामि उत्तरिमनुस्सधम्मं अलमरियञाणदस्सनविसेसं, सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’ति. अपि नु तस्मिं समये बोधिसत्तस्स मग्गं आरब्भ सतिसम्मोसो अहोसी’’ति?

‘‘पञ्चवीसति खो पनिमे, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणा धम्मा, येहि दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. कतमे पञ्चवीसति? कोधो, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणो धम्मो, येन दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय, उपनाहो…पे… मक्खो…पे… पळासो…पे… इस्सा…पे… मच्छरियं…पे… माया…पे… साठेय्यं…पे… थम्भो…पे… सारम्भो…पे… मानो…पे… अतिमानो …पे… मदो…पे… पमादो…पे… थिनमिद्धं…पे… तन्दि [नन्दी (पी. क.)] …पे… आलस्यं…पे… पापमित्तता…पे… रूपा…पे… सद्दा…पे… गन्धा…पे… रसा…पे… फोट्ठब्बा…पे… खुदापिपासा…पे… अरति, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणो धम्मो, येन दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. इमे खो, महाराज, पञ्चवीसति चित्तदुब्बलीकरणा धम्मा, येहि दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय.

बोधिसत्तस्स खो, महाराज, खुदापिपासा [खुदापिपासा (सी. पी. क.)] कायं परियादियिंसु, काये परियादिन्ने चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. सतसहस्सं, महाराज, कप्पानं [कप्पे (क.)] चतुरो च असङ्ख्येय्ये कप्पे बोधिसत्तो चतुन्नं येव अरियसच्चानं अभिसमयं अन्वेसि तासु तासु जातीसु, किं पनस्स पच्छिमे भवे अभिसमयजातियं मग्गं आरब्भ सतिसम्मोसो हेस्सति? अपि च, महाराज, बोधिसत्तस्स सञ्ञामत्तं उप्पज्जि ‘सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’ति. पुब्बे खो, महाराज, बोधिसत्तो एकमासिको समानो पितु सक्कस्स कम्मन्ते सीताय जम्बुच्छायाय सिरिसयने पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नो विविच्चेव कामेहि विचिच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहासि…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहासी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि, ञाणं परिपाचेन्तो बोधिसत्तो दुक्करकारिकं अकासी’’ति.

दुक्करकारिकपञ्हो दुतियो.

३. कुसलाकुसलबलवतरपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, कतमं अधिमत्तं बलवतरं कुसलं वा अकुसलं वा’’ति? ‘‘कुसलं, महाराज, अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा अकुसल’न्ति. ‘‘नाहं, भन्ते नागसेन, तं वचनं सम्पटिच्छामि ‘कुसलं अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा अकुसल’न्ति, दिस्सन्ति, भन्ते नागसेन, इध पाणातिपातिनो अदिन्नादायिनो कामेसुमिच्छाचारिनो मुसावादिनो गामघातिका पन्थदूसका नेकतिका वञ्चनिका, सब्बे ते तावतकेन पापेन लभन्ति हत्थच्छेदं पादच्छेदं हत्थपादच्छेदं कण्णच्छेदं नासच्छेदं कण्णनासच्छेदं बिलङ्गथालिकं सङ्खमुण्डिकं राहुमुखं जोतिमालिकं हत्थपज्जोतिकं एरकवत्तिकं चीरकवासिकं एणेय्यकं बळिसमंसिकं कहापणिकं खारापतच्छिकं पलिघपरिवत्तिकं पलालपीठकं तत्तेनपि तेलेन ओसिञ्चनं सुनखेहिपि खादापनं जीवसूलारोपनं असिनापि सीसच्छेदं, केचि रत्तिं पापं कत्वा रत्तिं येव विपाकं अनुभवन्ति, केचि रत्तिं कत्वा दिवा येव अनुभवन्ति, केचि दिवा कत्वा दिवा येव अनुभवन्ति, केचि दिवा कत्वा रत्तिं येव अनुभवन्ति, केचि द्वे तयो दिवसे वीतिवत्ते अनुभवन्ति, सब्बेपि ते दिट्ठेव धम्मे विपाकं अनुभवन्ति. अत्थि पन, भन्ते नागसेन, कोचि एकस्स वा द्विन्नं वा तिण्णं वा चतुन्नं वा पञ्चन्नं वा दसन्नं वा सतस्स वा सहस्सस्स वा सतसहस्सस्स वा सपरिवारं दानं दत्वा दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा अनुभविता सीलेन वा उपोसथकम्मेन वा’’ति?

‘‘अत्थि, महाराज, चत्तारो पुरिसा दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा दिट्ठेव धम्मे तेनेव सरीरदेहेन तिदसपुरे समनुप्पत्ता’’ति [यसमनुपत्ताति (सी. पी.)]. ‘‘को च को च भन्ते’’ति? ‘‘मन्धाता, महाराज, राजा, निमि राजा, साधीनो राजा, गुत्तिलो च गन्धब्बो’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, अनेकेहि तं भवसहस्सेहि अन्तरितं, द्विन्नम्पेतं अम्हाकं [दीपितं, अम्हाकम्पेतं (क.)] परोक्खं, यदि समत्थोसि वत्तमानके भवे भगवतो धरमानकाले कथेही’’ति? ‘‘वत्तमानकेपि, महाराज, भवे पुण्णको दासो थेरस्स सारिपुत्तस्स भोजनं दत्वा तदहेव सेट्ठिट्ठानं अज्झुपगतो, सो एतरहि पुण्णको सेट्ठीति पञ्ञायि, गोपालमाता देवी अत्तनो केसे विक्किणित्वा लद्धेहि अट्ठहि कहापणेहि थेरस्स महाकच्चायनस्स अत्तट्ठमकस्स पिण्डपातं दत्वा तदहेव रञ्ञो चन्दपज्जोतस्स [उदेनस्स (सी. पी.)] अग्गमहेसिट्ठानं पत्ता. सुप्पिया उपासिका अञ्ञतरस्स गिलानभिक्खुनो अत्तनो ऊरुमंसेन पटिच्छादनीयं दत्वा दुतियदिवसे येव रूळ्हवणा सञ्छवी [सच्छवी (सी. पी.)] अरोगा जाता. मल्लिका देवी भगवतो आभिदोसिकं कुम्मासपिण्डं दत्वा तदहेव रञ्ञो कोसलस्स अग्गमहेसी जाता. सुमनो मालाकारो अट्ठहि सुमनपुप्फमुट्ठीहि भगवन्तं पूजेत्वा तं दिवसं येव महासम्पत्तिं पत्तो. एकसाटको ब्राह्मणो उत्तरसाटकेन भगवन्तं पूजेत्वा तं दिवसं येव सब्बट्ठकं लभि, सब्बेपेते, महाराज, दिट्ठधम्मिकं भोगञ्च यसञ्च अनुभविंसू’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, विचिनित्वा परियेसित्वा छ जने येव अद्दसासी’’ति. ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसलं. अहञ्हि, भन्ते नागसेन, एकदिवसं येव दसपि पुरिसे पस्सामि पापस्स कम्मस्स विपाकेन सूलेसु आरोपेन्ते, वीसम्पि तिंसम्पि चत्तालीसम्पि पञ्ञासम्पि पुरिससतम्पि पुरिससहस्सम्पि पस्सामि पापस्स कम्मस्स विपाकेन सूलेसु आरोपेन्ते. नन्दकुलस्स, भन्ते नागसेन, भद्दसालो नाम सेनापतिपुत्तो अहोसि. तेन च रञ्ञा चन्दगुत्तेन सङ्गामो समुपब्यूळ्हो अहोसि. तस्मिं खो पन, भन्ते नागसेन, सङ्गामे उभतो बलकाये असीतिकबन्धरूपानि अहेसुं, एकस्मिं किर सीसकबन्धे परिपाते [परिपुण्णे (सब्बत्थ)] एकं कबन्धरूपं उट्ठहति, सब्बेपेते पापस्सेव कम्मस्स विपाकेन अनयब्यसनं आपन्ना. इमिनापि, भन्ते नागसेन, कारणेन भणामि अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसल’’न्ति.

‘‘सुय्यति, भन्ते नागसेन, इमस्मिं बुद्धसासने कोसलेन रञ्ञा असदिसदानं दिन्न’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, सुय्यती’’ति. ‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, कोसलराजा तं असदिसं दानं दत्वा ततोनिदानं कञ्चि दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा पटिलभी’’ति [पटिलभतीति (क.)]? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, कोसलराजा एवरूपं अनुत्तरं दानं दत्वापि न लभि [न लभति (क.)] ततोनिदानं कञ्चि दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा, तेन हि, भन्ते नागसेन, अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसल’’न्ति.

‘‘परित्तत्ता, महाराज, अकुसलं खिप्पं परिणमति, विपुलत्ता कुसलं दीघेन कालेन परिणमति, उपमायपि, महाराज, एतं उपपरिक्खितब्बं. यथा, महाराज, अपरन्ते जनपदे कुमुदभण्डिका नाम धञ्ञजाति मासलूना [मासपूरा (क.)] अन्तोगेहगता होति, सालयो छप्पञ्चमासेहि परिणमन्ति, किं पनेत्थ, महाराज, अन्तरं को विसेसो कुमुदभण्डिकाय च सालीनञ्चा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, कुमुदभण्डिकाय, विपुलत्ता च सालीनं. सालयो, भन्ते नागसेन, राजारहा राजभोजनं, कुमुदभण्डिका दासकम्मकरानं भोजन’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, परित्तत्ता अकुसलं खिप्पं परिणमति, विपुलत्ता कुसलं दीघेन कालेन परिणमती’’ति.

‘‘यं तत्थ, भन्ते नागसेन, खिप्पं परिणमति, तं नाम लोके अधिमत्तं बलवतरं, तस्मा अकुसलं बलवतरं, नो तथा कुसलं. यथा नाम, भन्ते नागसेन, यो कोचि योधो महतिमहायुद्धं पविसित्वा पटिसत्तुं उपकच्छके गहेत्वा आकड्ढित्वा खिप्पतरं सामिनो उपनेय्य, सो योधो लोके समत्थो सूरो नाम. यो च भिसक्को खिप्पं सल्लं उद्धरति रोगमपनेति, सो भिसक्को छेको नाम. यो गणको सीघसीघं गणेत्वा खिप्पं दस्सयति, सो गणको छेको नाम. यो मल्लो खिप्पं पटिमल्लं उक्खिपित्वा उत्तानकं पातेति, सो मल्लो समत्थो सूरो नाम. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यं खिप्पं परिणमति कुसलं वा अकुसलं वा, तं लोके अधिमत्तं बलवतर’’न्ति.

‘‘उभयम्पि तं, महाराज, कम्मं सम्परायवेदनीयमेव, अपि च खो अकुसलं सावज्जताय खणेन दिट्ठधम्मवेदनीयं होति, पुब्बकेहि, महाराज, खत्तियेहि ठपितो एसो नियमो ‘यो पाणं हनति, सो दण्डारहो…पे… यो अदिन्नं आदियति…पे… यो परदारं गच्छति…पे… यो मुसा भणति…पे… यो गामं घातेति…पे… यो पन्थं दूसेति…पे… यो निकतिं करोति…पे… यो वञ्चनं करोति, सो दण्डारहो वधितब्बो छेत्तब्बो भेत्तब्बो हन्तब्बो’ति. तं ते उपादाय विचिनित्वा विचिनित्वा दण्डेन्ति वधेन्ति छिन्दन्ति भिन्दन्ति हनन्ति च, अपि नु, महाराज, अत्थि केहिचि ठपितो नियमो ‘यो दानं वा देति, सीलं वा रक्खति, उपोसथकम्मं वा करोति, तस्स धनं वा यसं वा दातब्ब’न्ति; अपि नु तं विचिनित्वा विचिनित्वा धनं वा यसं वा देन्ति, चोरस्स कतकम्मस्स वधबन्धनं विया’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘यदि, महाराज, दायकानं विचिनित्वा विचिनित्वा धनं वा यसं वा ददेय्युं, कुसलम्पि दिट्ठधम्मवेदनीयं भवेय्य, यस्मा च खो, महाराज, दायके न विचिनन्ति ‘धनं वा यसं वा दस्सामा’ति, तस्मा कुसलं न दिट्ठधम्मवेदनीयं. इमिना, महाराज, कारणेन अकुसलं दिट्ठधम्मवेदनीयं, सम्परायेव सो अधिमत्तं बलवतरं वेदनं वेदयती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, तवादिसेन बुद्धिमन्तेन विना नेसो पञ्हो सुनिब्बेठियो, लोकिकं, भन्ते नागसेन, लोकुत्तरेन विञ्ञापित’’न्ति.

कुसलाकुसलबलवतरपञ्हो ततियो.

४. पुब्बपेतादिसपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, इमे दायका दानं दत्वा पुब्बपेतानं आदिसन्ति [उद्दिसन्ति (क. सी.)] ‘इदं तेसं पापुणातू’ति, अपि नु ते किञ्चि ततोनिदानं विपाकं पटिलभन्ती’’ति? ‘‘केचि, महाराज, पटिलभन्ति, केचि नप्पटिलभन्ती’’ति. ‘‘के, भन्ते, पटिलभन्ति, के नप्पटिलभन्ती’’ति? ‘‘निरयूपपन्ना, महाराज, नप्पटिलभन्ति, सग्गगता नप्पटिलभन्ति, तिरच्छानयोनिगता नप्पटिलभन्ति, चतुन्नं पेतानं तयो पेता नप्पटिलभन्ति वन्तासिका खुप्पिपासिनो निज्झामतण्हिका, लभन्ति पेता परदत्तूपजीविनो, तेपि सरमाना येव लभन्ती’’ति.

‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, दायकानं दानं विसोसितं [विसोतं (सी. पी.)] होति अफलं, येसं उद्दिस्स कतं यदि ते नप्पटिलभन्ती’’ति? ‘‘न हि तं, महाराज, दानं अफलं होति अविपाकं, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘इध, महाराज, केचि मनुस्सा मच्छमंससुराभत्तखज्जकानि पटियादेत्वा ञातिकुलं गच्छन्ति, यदि ते ञातका तं उपायनं न सम्पटिच्छेय्युं, अपि नु तं उपायनं विसोसितं गच्छेय्य विनस्सेय्य वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सामिकानं येव तं होती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ति. यथा पन, महाराज, पुरिसो गब्भं पविट्ठो असति पुरतो निक्खमनमुखे केन निक्खमेय्या’’ति. ‘‘पविट्ठेनेव भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ती’’ति. ‘‘होतु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ति, न मयं तं कारणं विलोमेमाति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि इमेसं दायकानं दिन्नदानं पुब्बपेतानं पापुणाति, ते च तस्स विपाकं अनुभवन्ति. तेन हि यो पाणातिपाती लुद्दो लोहितपाणी पदुट्ठमनसङ्कप्पो मनुस्से घातेत्वा दारुणं कम्मं कत्वा पुब्बपेतानं आदिसेय्य ‘इमस्स मे कम्मस्स विपाको पुब्बपेतानं पापुणातू’ति, अपि नु तस्स विपाको पुब्बपेतानं पापुणाती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, को तत्थ हेतु किं कारणं, येन कुसलं पापुणाति अकुसलं न पापुणाती’’ति? ‘‘नेसो, महाराज, पञ्हो पुच्छितब्बो, मा च त्वं, महाराज, ‘विसज्जको अत्थी’ति अपुच्छितब्बं पुच्छि, ‘किस्स आकासो निरालम्बो, किस्स गङ्गा उद्धम्मुखा न सन्दति, किस्स इमे मनुस्सा च दिजा च द्विपदा मिगा चतुप्पदा’ति तम्पि मं त्वं पुच्छिस्ससी’’ति. ‘‘नाहं तं, भन्ते नागसेन, विहेसापेक्खो पुच्छामि, अपि च निब्बाहनत्थाय [निब्बानत्थाय (क.)] सन्देहस्स पुच्छामि, बहू मनुस्सा लोके वामगामिनो [पापगाहिनो (स्या.)] विचक्खुका, ‘किन्ति ते ओतारं न लभेय्यु’न्ति एवाहं तं पुच्छामी’’ति. ‘‘न सक्का, महाराज, सह अकतेन अननुमतेन सह पापं कम्मं संविभजितुं.

‘‘यथा, महाराज, मनुस्सा उदकनिब्बाहनेन उदकं सुविदूरम्पि हरन्ति, अपि नु, महाराज, सक्का घनमहासेलपब्बतो [पब्बततो (क.)] निब्बाहनेन यथिच्छितं हरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. यथा वा पन, महाराज, सक्का तेलेन पदीपो जालेतुं, अपि नु, महाराज, सक्का उदकेन पदीपो जालेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. यथा वा पन, महाराज, कस्सका तळाकतो उदकं नीहरित्वा धञ्ञं परिपाचेन्ति, अपि नु खो, महाराज, सक्का महासमुद्दतो उदकं नीहरित्वा धञ्ञं परिपाचेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितु’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. कारणेन मं सञ्ञापेहि, नाहं अन्धो अनालोको सुत्वा वेदिस्सामी’’ति. ‘‘अकुसलं, महाराज, थोकं, कुसलं बहुकं, थोकत्ता अकुसलं कत्तारं येव परियादियति, बहुकत्ता कुसलं सदेवकं लोकं अज्झोत्थरती’’ति. ‘‘ओपम्मं करोही’’ति.

‘‘यथा, महाराज, परित्तं एकं उदकबिन्दु पथवियं निपतेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, उदकबिन्दु दसपि द्वादसपि योजनानि अज्झोत्थरेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यत्थ तं उदकबिन्दु निपतितं, तत्थेव परियादियती’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, उदकबिन्दुस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, परित्तं अकुसलं परित्तत्ता कत्तारं येव परियादियति, न सक्का संविभजितुं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महतिमहामेघो अभिवस्सेय्य तप्पयन्तो धरणितलं, अपि नु खो सो, महाराज, महामेघो समन्ततो ओत्थरेय्या’’ति. ‘‘आम, भन्ते, पूरयित्वा सो महामेघो सोब्भसर सरितसाखाकन्दरपदरदहतळाक [मातिकातळाक (क.)] उदपानपोक्खरणियो दसपि द्वादसपि योजनानि अज्झोत्थरेय्या’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘महन्तत्ता, भन्ते, मेघस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कुसलं बहुकं, बहुकत्ता सक्का देवमनुस्सेहिपि संविभजितु’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन अकुसलं थोकं कुसलं बहुतर’’न्ति? ‘‘इध, महाराज, यो कोचि दानं देति, सीलं समादियति, उपोसथकम्मं करोति, सो हट्ठो पहट्ठो हसितो पमुदितो पसन्नमानसो वेदजातो होति, तस्स अपरापरं पीति उप्पज्जति, पीतिमनस्स भिय्यो भिय्यो कुसलं पवड्ढति.

‘‘यथा, महाराज, उदपाने बहुसलिलसम्पुण्णे एकेन देसेन उदकं पविसेय्य, एकेन निक्खमेय्य, निक्खमन्तेपि अपरापरं उप्पज्जति, न सक्का होति खयं पापेतुं. एवमेव खो, महाराज, कुसलं भिय्यो भिय्यो पवड्ढति. वस्ससतेपि चे, महाराज, पुरिसो कतं कुसलं आवज्जेय्य, आवज्जिते आवज्जिते भिय्यो भिय्यो कुसलं पवड्ढति. तस्स तं कुसलं सक्का होति यथिच्छकेहि सद्धिं संविभजितुं, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन कुसलं बहुतरं.

‘‘अकुसलं पन, महाराज, करोन्तो पच्छा विप्पटिसारी होति, विप्पटिसारिनो चित्तं पटिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारीयति सोचति तप्पति हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति. यथा, महाराज, सुक्खाय नदिया महापुळिनाय उन्नतावनताय कुटिलसङ्कुटिलाय उपरितो परित्तं उदकं आगच्छन्तं हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति. एवमेव खो, महाराज, अकुसलं करोन्तस्स चित्तं पटिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारीयति सोचति तप्पति हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकुसलं थोक’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

पुब्बपेतादिसपञ्हो चतुत्थो.

५. सुपिनपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, इमस्मिं लोके नरनारियो सुपिनं पस्सन्ति कल्याणम्पि पापकम्पि, दिट्ठपुब्बम्पि अदिट्ठपुब्बम्पि, कतपुब्बम्पि अकतपुब्बम्पि, खेमम्पि सभयम्पि, दूरेपि सन्तिकेपि, बहुविधानिपि अनेकवण्णसहस्सानि दिस्सन्ति, किञ्चेतं सुपिनं नाम, को चेतं पस्सती’’ति? ‘‘निमित्तमेतं, महाराज, सुपिनं नाम, यं चित्तस्स आपात [आपाथ (सी. पी.)] मुपगच्छति. छयिमे, महाराज, सुपिनं पस्सन्ति, वातिको सुपिनं पस्सति, पित्तिको सुपिनं पस्सति, सेम्हिको सुपिनं पस्सति, देवतूपसंहारतो सुपिनं पस्सति, समुदाचिण्णतो सुपिनं पस्सति, पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, तत्र, महाराज, यं पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, तं येव सच्चं, अवसेसं मिच्छा’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, किं तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, तं वा निमित्तं चित्तस्स आपातमुपगच्छति, अञ्ञो वा आगन्त्वा तस्स आरोचेती’’ति? ‘‘न, महाराज, तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि आगन्त्वा तस्स आरोचेति, अथ खो तं येव निमित्तं चित्तस्स आपातमुपगच्छति. यथा, महाराज, आदासो न सयं कुहिञ्चि गन्त्वा छायं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि छायं आनेत्वा आदासं आरोपेति [आरोचेति (क.)], अथ खो यतो कुतोचि छाया आगन्त्वा आदासस्स आपातमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, न तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि आगन्त्वा आरोचेति, अथ खो यतो कुतोचि निमित्तं आगन्त्वा चित्तस्स आपातमुपगच्छती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यं तं चित्तं सुपिनं पस्सति, अपि नु तं चित्तं जानाति ‘एवं नाम विपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति? ‘‘न हि, महाराज, तं चित्तं जानाति ‘एवंविपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति, निमित्ते पन उप्पन्ने अञ्ञेसं कथेति, ततो ते अत्थं कथेन्ती’’ति.

‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं मे दस्सेही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, सरीरे तिलका पीळका दद्दूनि उट्ठहन्ति लाभाय वा अलाभाय वा, यसाय वा अयसाय वा, निन्दाय वा पसंसाय वा, सुखाय वा दुक्खाय वा, अपि नु ता, महाराज, पीळका जानित्वा उप्पज्जन्ति ‘इमं नाम मयं अत्थं निप्फादेस्सामा’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यादिसे ता ओकासे पीळका सम्भवन्ति, तत्थ ता पीळका दिस्वा नेमित्तका ब्याकरोन्ति ‘एवं नाम विपाको भविस्सती’’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यं तं चित्तं सुपिनं पस्सति, न तं चित्तं जानाति ‘एवं नाम विपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति, निमित्ते पन उप्पन्ने अञ्ञेसं कथेति, ततो ते अत्थं कथेन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो सुपिनं पस्सति, सो निद्दायन्तो, उदाहु जागरन्तो [जग्गन्तो (सी. पी.)] पस्सती’’ति? ‘‘यो सो, महाराज, सुपिनं पस्सति, न सो निद्दायन्तो पस्सति, नापि जागरन्तो पस्सति. अपि च ओक्कन्ते मिद्धे असम्पत्ते भवङ्गे एत्थन्तरे सुपिनं पस्सति. मिद्धसमारूळ्हस्स, महाराज, चित्तं भवङ्गगतं होति, भवङ्गगतं चित्तं नप्पवत्तति, अप्पवत्तं चित्तं सुखदुक्खं नप्पजानाति, अप्पटिविजानन्तस्स सुपिनो न होति, पवत्तमाने चित्ते सुपिनं पस्सति.

‘‘यथा, महाराज, तिमिरे अन्धकारे अप्पभासे सुपरिसुद्धेपि आदासे छाया न दिस्सति, एवमेव खो, महाराज, मिद्धसमारूळ्हे चित्ते भवङ्गगते तिट्ठमानेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, अप्पवत्ते चित्ते सुपिनं न पस्सति. यथा, महाराज, आदासो, एवं सरीरं दट्ठब्बं; यथा अन्धकारो, एवं मिद्धं दट्ठब्बं; यथा आलोको, एवं चित्तं दट्ठब्बं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महिकोत्थटस्स सूरियस्स पभा न दिस्सति सन्ता येव सूरियरस्मि अप्पवत्ता होति, अप्पवत्ताय सूरियरस्मिया आलोको न होति, एवमेव खो, महाराज, मिद्धसमारूळ्हस्स चित्तं भवङ्गगतं होति, भवङ्गगतं चित्तं नप्पवत्तति, अप्पवत्ते चित्ते सुपिनं न पस्सति. यथा, महाराज, सूरियो, एवं सरीरं दट्ठब्बं; यथा महिकोत्थरणं, एवं मिद्धं दट्ठब्बं; यथा सूरियरस्मि, एवं चित्तं दट्ठब्बं.

‘‘द्विन्नं, महाराज, सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, मिद्धसमारूळ्हस्स भवङ्गगतस्स सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, निरोधसमापन्नस्स सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, जागरन्तस्स, महाराज, चित्तं लोलं होति विवटं पाकटं अनिबद्धं, एवरूपस्स चित्ते निमित्तं आपातं न उपेति. यथा, महाराज, पुरिसं विवटं पाकटं अकिरियं अरहस्सं रहस्सकामा परिवज्जेन्ति, एवमेव खो, महाराज, जागरन्तस्स दिब्बो अत्थो आपातं न उपेति, तस्मा जागरन्तो सुपिनं न पस्सति. यथा वा पन, महाराज, भिक्खुं भिन्नाजीवं अनाचारं पापमित्तं दुस्सीलं कुसीतं हीनवीरियं कुसला बोधिपक्खिया धम्मा आपातं न उपेन्ति, एवमेव खो, महाराज, जागरन्तस्स दिब्बो अत्थो आपातं न उपेति, तस्मा जागरन्तो सुपिनं न पस्सती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि मिद्धस्स आदिमज्झपरियोसान’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, अत्थि मिद्धस्स आदिमज्झपरियोसान’’न्ति. ‘‘कतमं आदि, कतमं मज्झं, कतमं परियोसान’’न्ति? ‘‘यो, महाराज, कायस्स ओनाहो परियोनाहो दुब्बल्यं मन्दता अकम्मञ्ञता कायस्स, अयं मिद्धस्स आदि; यो, महाराज, कपिनिद्दापरेतो वोकिण्णकं जग्गति [वोकिण्णतं गच्छति (निस्य)], इदं मिद्धस्स मज्झं; भवङ्गगति परियोसनं. मज्झूपगतो, महाराज, कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सति. यथा, महाराज, कोचि यतचारी समाहितचित्तो ठितधम्मो अचलबुद्धि पहीनकोतूहलसद्दं वनमज्झोगाहित्वा सुखुमं अत्थं चिन्तयति, न च सो तत्थ मिद्धं ओक्कमति, सो तत्थ समाहितो एकग्गचित्तो सुखुमं अत्थं पटिविज्झति, एवमेव खो, महाराज, जागरो न मिद्धसमापन्नो, मज्झूपगतो कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सति. यथा, महाराज, कोतूहलसद्दो, एवं जागरं दट्ठब्बं; यथा विवित्तं वनं, एवं कपिनिद्दापरेतो दट्ठब्बो; यथा सो कोतूहलसद्दं ओहाय मिद्धं विवज्जेत्वा मज्झत्तभूतो सुखुमं अत्थं पटिविज्झति, एवं जागरो न मिद्धसमापन्नो कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

सुपिनपञ्हो पञ्चमो.

६. अकालमरणपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ये ते सत्ता मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ति, उदाहु अकालेपि मरन्ती’’ति? ‘‘अत्थि, महाराज, कालेपि मरणं, अत्थि अकालेपि मरण’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, के काले मरन्ति, के अकाले मरन्ती’’ति? ‘‘दिट्ठपुब्बा पन, महाराज, तया अम्बरुक्खा वा जम्बुरुक्खा वा, अञ्ञस्मा वा पन फलरुक्खा फलानि पतन्तानि आमानि च पक्कानि चा’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘यानि तानि, महाराज, फलानि रुक्खतो पतन्ति, सब्बानि तानि काले येव पतन्ति, उदाहु अकालेपी’’ति? ‘‘यानि तानि, भन्ते नागसेन, फलानि परिपक्कानि विलीनानि पतन्ति, सब्बानि तानि काले पतन्ति. यानि पन तानि अवसेसानि फलानि तेसु कानिचि किमिविद्धानि पतन्ति, कानिचि लगुळहतानि [सकुणपहता (स्या.), लकुटहतानि (सी. पी. क.)] पतन्ति, कानिचि वातप्पहतानि पतन्ति, कानिचि अन्तोपूतिकानि हुत्वा पतन्ति, सब्बानि तानि अकाले पतन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ये ते जरावेगहता मरन्ति, ते येव काले मरन्ति, अवसेसा केचि कम्मप्पटिबाळ्हा मरन्ति, केचि गतिप्पटिबाळ्हा मरन्ति, केचि किरियप्पटिबाळ्हा मरन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, ये ते कम्मप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते गतिप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते किरियप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते जरावेगप्पटिबाळ्हा मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ति, योपि मातुकुच्छिगतो मरति, सो तस्स कालो, काले येव सो मरति. योपि विजातघरे मरति, सो तस्स कालो, सोपि काले येव मरति. योपि मासिको मरति…पे… योपि वस्ससतिको मरति, सो तस्स कालो, काले येव सो मरति, तेन हि, भन्ते नागसेन, अकाले मरणं नाम न होति, ये केचि मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ती’’ति.

‘‘सत्तिमे, महाराज, विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरन्ति. कतमे सत्त? जिघच्छितो, महाराज, भोजनं अलभमानो उपहतब्भन्तरो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, पिपासितो, महाराज, पानीयं अलभमानो परिसुक्खहदयो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, अहिना दट्ठो, महाराज, विसवेगाभिहतो तिकिच्छकं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, विसमासितो, महाराज, डय्हन्तेसु अङ्गपच्चङ्गेसु अगदं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, अग्गिगतो, महाराज, झायमानो निब्बापनं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, उदकगतो, महाराज, पतिट्ठं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, सत्तिहतो, महाराज, आबाधिको भिसक्कं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, इमे खो, महाराज, सत्त विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरन्ति. तत्रापाहं, महाराज, एकंसेन वदामि.

‘‘अट्ठविधेन, महाराज, सत्तानं कालङ्किरिया होति, वातसमुट्ठानेन पित्तसमुट्ठानेन सेम्हसमुट्ठानेन सन्निपातिकेन उतुविपरिणामेन विसमपरिहारेन ओपक्कमिकेन कम्मविपाकेन, महाराज, सत्तानं कालङ्किरिया होति. तत्र, महाराज, यदिदं कम्मविपाकेन कालङ्किरिया, सा येव तत्थ सामयिका [सामायिका (क.)] कालङ्किरिया, अवसेसा असामयिका कालङ्किरियाति. भवति च –

‘‘‘जिघच्छाय पिपासाय, अहिदट्ठा [अहिदट्ठो (सी.), अहिना दट्ठो (पी.)] विसेन च;

अग्गिउदकसत्तीहि, अकाले तत्थ मीयति;

वातपित्तेन सेम्हेन, सन्निपातेनुतूहि च;

विसमोपक्कमकम्मेहि, अकाले तत्थ मीयती’ति.

‘‘केचि, महाराज, सत्ता पुब्बे कतेन तेन तेन अकुसलकम्मविपाकेन मरन्ति. इध, महाराज, यो पुब्बे परे जिघच्छाय मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि जिघच्छाय परिपीळितो छातो परिकिलन्तो सुक्खमिलातहदयो बुभुक्खितो [सुक्खितो (सी. पी. क.)] विसुक्खितो झायन्तो अब्भन्तरं परिडय्हन्तो जिघच्छाय येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे पिपासाय मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि पेतो हुत्वा निज्झामतण्हिको समानो लूखो किसो परिसुक्खितहदयो पिपासाय येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे अहिना डंसापेत्वा मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि अजगरमुखेनेव अजगरमुखं कण्हसप्पमुखेनेव कण्हसप्पमुखं परिवत्तित्वा तेहि खायितखायितो अहीहि दट्ठो येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे विसं दत्वा मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि डय्हन्तेहि अङ्गपच्चङ्गेहि भिज्जमानेन सरीरेन कुणपगन्धं वायन्तो विसेनेव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे अग्गिना मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि अङ्गारपब्बतेनेव अङ्गारपब्बतं यमविसयेनेव यमविसयं परिवत्तित्वा दड्ढविदड्ढगत्तो अग्गिना येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि मलल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे उदकेन मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि हतविलुत्तभग्गदुब्बलगत्तो खुब्भितचित्तो [खुभितचित्तो (सी. पी.)] उदकेनेव [उदके येव (बहूसु)] मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.

‘‘यो पुब्बे परे सत्तिया मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि छिन्नभिन्नकोट्टितविकोट्टितो सत्तिमुखसमाहतो सत्तिया येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं’’.

‘‘भन्ते नागसेन, अकाले मरणं अत्थीति यं वदेति, इङ्घ मे त्वं तत्थ कारणं अतिदिसाति’’. ‘‘यथा, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो आदिन्नतिणकट्ठसाखापलासो परियादिन्नभक्खो उपादानसङ्खया निब्बायति, सो अग्गि वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये निब्बुतो नामा’ति, एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘समये मरणमुपगतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो आदिन्नतिणकट्ठसाखापलासो अस्स, तं अपरियादिन्ने येव तिणकट्ठसाखापलासे महतिमहामेघो अभिप्पवस्सित्वा निब्बापेय्य, अपि नु खो, महाराज, महाअग्गिक्खन्धो समये निब्बुतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो अग्गिक्खन्धो पुरिमकेन अग्गिक्खन्धेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, मेघेन पटिपीळितो सो अग्गिक्खन्धो असमये निब्बुतो’’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा पित्तसमुट्ठानेन वा सेम्हसमुट्ठानेन वा सन्निपातिकेन वा उतुपरिणामजेन वा विसमपरिहारजेन वा ओपक्कमिकेन वा जिघच्छाय वा पिपासाय वा सप्पदट्ठेन वा विसमासितेन वा अग्गिना वा उदकेन वा सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, गगने महतिमहावलाहको उट्ठहित्वा निन्नञ्च थलञ्च परिपूरयन्तो अभिवस्सति, सो वुच्चति ‘मेघो अनीतिको अनुपद्दवो वस्सती’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘समये मरणमुपगतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, गगने महतिमहावलाहको उट्ठहित्वा अन्तरायेव महता वातेन अब्भत्थं गच्छेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, महावलाहको समये विगतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो वलाहको पुरिमेन वलाहकेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, वातेन पटिपीळितो सो वलाहको असमयप्पत्तो येव विगतो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, बलवा आसीविसो कुपितो किञ्चिदेव पुरिसं डंसेय्य, तस्स तं विसं अनीतिकं अनुपद्दवं मरणं पापेय्य, तं विसं वुच्चति ‘अनीतिकमनुपद्दवं कोटिगत’न्ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो जीवितकोटिगतो सामयिकं मरणमुपगतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, बलवता आसीविसेन दट्ठस्स अन्तरायेव आहितुण्डिको अगदं दत्वा अविसं करेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, विसं समये विगतं नाम होती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन तं, महाराज, पच्छिमं विसं पुरिमकेन विसेन समसमगतिकं नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, अगदेन पटिपीळितं विसं अकोटिगतं येव विगत’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, इस्सासो सरं पातेय्य, सचे सो सरो यथागतिगमनपथमत्थकं गच्छति, सो सरो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नामा’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपगतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, इस्सासो सरं पातेय्य, तस्स तं सरं तस्मिं येव खणे कोचि गण्हेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सरो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो सरो पुरिमकेन सरेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, गहणेन तस्स सरस्स गमनं उपच्छिन्न’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, यो कोचि लोहमयं भाजनं आकोटेय्य, तस्स आकोटनेन सद्दो निब्बत्तित्वा यथागतिगमनपथमत्थकं गच्छति, सो सद्दो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नामा’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपागतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, यो कोचि लोहमयं भाजनं आकोटेय्य, तस्स आकोटनेन सद्दो निब्बत्तेय्य, निब्बत्ते सद्दे अदूरगते कोचि आमसेय्य, सह आमसनेन सद्दो निरुज्झेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सद्दो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन, महाराज, पच्छिमो सद्दो पुरिमकेन सद्देन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, आमसनेन सो सद्दो उपरतो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ महाराज कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, खेत्ते सुविरूळ्हं धञ्ञबीजं सम्मा पवत्तमानेन वस्सेन ओततविततआकिण्णबहुफलं हुत्वा [उट्ठितआकिण्णबहुफलं भवित्वा (स्या.)] सस्सुट्ठानसमयं पापुणाति, तं धञ्ञं वुच्चति ‘अनीतिकमनुपद्दवं समयसम्पत्तं नाम होती’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपगतो’ति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, खेत्ते सुविरूळ्हं धञ्ञबीजं उदकेन विकलं मरेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, धञ्ञं असमयसम्पत्तं नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन तं, महाराज, पच्छिमं धञ्ञं पुरिमकेन धञ्ञेन समसमगतिकं नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, उण्हेन पटिपीळितं तं धञ्ञं मत’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘सम्पन्नतरुणसस्सं किमयो उट्ठहित्वा समूलं नासेन्ती’’’ति? ‘‘सुतपुब्बञ्चेव तं, भन्ते, अम्हेहि दिट्ठपुब्बञ्चा’’ति. ‘‘किं नु खो तं, महाराज, सस्सं काले नट्ठं, उदाहु अकाले नट्ठ’’न्ति? ‘‘अकाले, भन्ते, यदि खो तं, भन्ते, सस्सं किमयो न खादेय्युं, सस्सुद्धरणसमयं पापुणेय्या’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, आगन्तुकेन उपघातेन सस्सं विनस्सति, निरुपघातं सस्सं सस्सुद्धरणसमयं पापुणाती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.

‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘सम्पन्ने सस्से फलभारनमिते मञ्चरितपत्ते करकवस्सं नाम वस्सजाति निपतित्वा विनासेति अफलं करोती’ति? ‘‘सुतपुब्बञ्चेव तं, भन्ते, अम्हेहि दिट्ठपुब्बञ्चा’’ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, सस्सं काले नट्ठं, उदाहु अकाले नट्ठ’’न्ति? ‘‘अकाले, भन्ते, यदि खो तं, भन्ते, सस्सं करकवस्सं न वस्सेय्य सस्सुद्धरणसमयं पापुणेय्या’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, आगन्तुकेन उपघातेन सस्सं विनस्सति, निरुपघातं सस्सं सस्सुद्धरणसमयं पापुणाती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा पित्तसमुट्ठानेन वा सेम्हसमुट्ठानेन वा सन्निपातिकेन वा उतुपरिणामजेन वा विसमपरिहारजेन वा ओपक्कमिकेन वा जिघच्छाय वा पिपासाय वा सप्पदट्ठेन वा विसमासितेन वा अग्गिना वा उदकेन वा सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. यदि पन आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो न भवेय्य, समयेव मरणं पापुणेय्य. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थी’’ति.

‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं भन्ते नागसेन, सुदस्सितं कारणं, सुदस्सितं ओपम्मं अकाले मरणस्स परिदीपनाय, ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति उत्तानीकतं पाकटं कतं विभूतं कतं, अचित्तविक्खित्तकोपि, भन्ते नागसेन, मनुजो एकमेकेनपि ताव ओपम्मेन निट्ठं गच्छेय्य ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति, किं पन मनुजो सचेतनो? पठमोपम्मेनेवाहं, भन्ते, सञ्ञत्तो ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति, अपि च अपरापरं निब्बाहनं सोतुकामो न सम्पटिच्छि’’न्ति.

अकालमरणपञ्हो छट्ठो.

७. चेतियपाटिहारियपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बेसं परिनिब्बुतानं चेतिये पाटिहीरं होति, उदाहु एकच्चानं येव होती’’ति? ‘‘एकच्चानं, महाराज, होति, एकच्चानं न होती’’ति. ‘‘कतमेसं, भन्ते, होति, कतमेसं न होती’’ति? ‘‘तिण्णन्नं, महाराज, अञ्ञतरस्स अधिट्ठाना परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति. कतमेसं तिण्णन्नं? इध, महाराज, अरहा देवमनुस्सानं अनुकम्पाय तिट्ठन्तोव अधिट्ठाति ‘एवंनाम चेतिये पाटिहीरं होतू’ति, तस्स अधिट्ठानवसेन चेतिये पाटिहीरं होति, एवं अरहतो अधिट्ठानवसेन परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, देवता मनुस्सानं अनुकम्पाय परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं दस्सेन्ति ‘इमिना पाटिहीरेन सद्धम्मो निच्चसम्पग्गहितो भविस्सति, मनुस्सा च पसन्ना कुसलेन अभिवड्ढिस्सन्ती’ति, एवं देवतानं अधिट्ठानवसेन परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इत्थी वा पुरिसो वा सद्धो पसन्नो पण्डितो ब्यत्तो मेधावी बुद्धिसम्पन्नो योनिसो चिन्तयित्वा गन्धं वा मालं वा दुस्सं वा अञ्ञतरं वा किञ्चि अधिट्ठहित्वा चेतिये उक्खिपति ‘एवंनाम होतू’ति, तस्सपि अधिट्ठानवसेन परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति, एवं मनुस्सानं अधिट्ठानवसेन परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति.

‘‘इमेसं खो, महाराज, तिण्णन्नं अञ्ञतरस्स अधिट्ठानवसेन परिनिब्बुतस्स चेतिये पाटिहीरं होति.

‘‘यदि, महाराज, तेसं अधिट्ठानं न होति, खीणासवस्सपि छळभिञ्ञस्स चेतोवसिप्पत्तस्स चेतिये पाटिहीरं न होति, असतिपि, महाराज, पाटिहीरे चरितं दिस्वा सुपरिसुद्धं ओकप्पेतब्बं निट्ठं गन्तब्बं सद्दहितब्बं ‘सुपरिनिब्बुतो अयं बुद्धपुत्तो’’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

चेतियपाटिहारियपञ्हो सत्तमो.

८. धम्माभिसमयपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ये ते सम्मा पटिपज्जन्ति, तेसं सब्बेसं येव धम्माभिसमयो होति, उदाहु कस्सचि न होती’’ति? ‘‘कस्सचि, महाराज, होति, कस्सचि न होती’’ति. ‘‘कस्स भन्ते होति, कस्स न होती’’ति? ‘‘तिरच्छानगतस्स, महाराज, सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति, पेत्तिविसयूपपन्नस्स…पे… मिच्छादिट्ठिकस्स…पे… कुहकस्स…पे… मातुघातकस्स…पे… पितुघातकस्स…पे… अरहन्तघातकस्स…पे… सङ्घभेदकस्स…पे… लोहितुप्पादकस्स…पे… थेय्यसंवासकस्स…पे… तित्थियपक्कन्तस्स…पे… भिक्खुनिदूसकस्स…पे… तेरसन्नं गरुकापत्तीनं अञ्ञतरं आपज्जित्वा अवुट्ठितस्स…पे… पण्डकस्स…पे… उभतोब्यञ्जनकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति…पे… योपि मनुस्सदहरको ऊनकसत्तवस्सिको, तस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति. इमेसं खो, महाराज, सोळसन्नं पुग्गलानं सुप्पटिपन्नानम्पि धम्माभिसमयो न होती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, ये ते पन्नरस पुग्गला विरुद्धा येव, तेसं धम्माभिसमयो होतु वा मा वा होतु, अथ केन कारणेन मनुस्सदहरकस्स ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति? एत्थ ताव पञ्हो भवति ‘ननु नाम दहरकस्स न रागो होति, न दोसो होति, न मोहो होति, न मानो होति, न मिच्छादिट्ठि होति, न अरति होति, न कामवितक्को होति, अमिस्सितो किलेसेहि, सो नाम दहरको युत्तो च पत्तो च अरहति च चत्तारि सच्चानि एकपटिवेधेन पटिविज्झितु’’’न्ति.

‘‘तञ्ञेवेत्थ, महाराज, कारणं, येनाहं कारणेन भणामि ‘ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होती’ति. यदि, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिको रजनीये रज्जेय्य, दुस्सनीये दुस्सेय्य, मोहनीये मुय्हेय्य, मदनीये मज्जेय्य, दिट्ठिं विजानेय्य, रतिञ्च अरतिञ्च विजानेय्य, कुसलाकुसलं वितक्केय्य, भवेय्य तस्स धम्माभिसमयो, अपि च, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु गरुका भारिका विपुला महती. ऊनकसत्तवस्सिको, महाराज, तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति गरुकं भारिकं विपुलं महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं.

‘‘यथा, महाराज, सिनेरुपब्बतराजा गरुको भारिको विपुलो महन्तो, अपि नु खो तं, महाराज, पुरिसो अत्तनो पाकतिकेन थामबलवीरियेन सक्कुणेय्य सिनेरुपब्बतराजानं उद्धरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘दुब्बलत्ता, भन्ते, पुरिसस्स, महन्तत्ता सिनेरुपब्बतराजस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु गरुका भारिका विपुला महती. ऊनकसत्तवस्सिको तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति गरुकं भारिकं विपुलं महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, अयं महापथवी दीघा आयता पुथुला वित्थता विसाला वित्थिण्णा विपुला महन्ता, अपि नु खो तं, महाराज, महापथविं सक्का परित्तकेन उदकबिन्दुकेन तेमेत्वा उदकचिक्खल्लं कातु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, उदकबिन्दुस्स, महन्तत्ता महापथविया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु दीघा आयता पुथुला वित्थता विसाला वित्थिण्णा विपुला महन्ता. ऊनकसत्तवस्सिको तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, अबलदुब्बलपरित्तअप्पथोकमन्दग्गि भवेय्य, अपि नु खो, महाराज, तावतकेन मन्देन अग्गिना सक्का सदेवके लोके अन्धकारं विधमित्वा आलोकं दस्सेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘मन्दत्ता, भन्ते, अग्गिस्स, लोकस्स महन्तत्ता’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, महता च अविज्जन्धकारेन पिहितं. तस्मा दुक्करं ञाणालोकं दस्सयितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, आतुरो किसो अणुपरिमितकायो सालककिमि हत्थिनागं तिधा पभिन्नं नवायतं तिवित्थतं दसपरिणाहं अट्ठरतनिकं सकट्ठानमुपगतं दिस्वा गिलितुं परिकड्ढेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सालककिमि सक्कुणेय्य तं हत्थिनागं गिलितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, सालककिमिस्स, महन्तत्ता हत्थिनागस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, महती असङ्खता निब्बानधातु. सो तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

धम्माभिसमयपञ्हो अट्ठमो.

९. एकन्तसुखनिब्बानपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, किं एकन्तसुखं निब्बानं, उदाहु दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘एकन्तसुखं, महाराज, निब्बानं, दुक्खेन अमिस्स’’न्ति.

‘‘न मयं तं, भन्ते नागसेन, वचनं सद्दहाम ‘एकन्तसुखं निब्बान’न्ति, एवमेत्थ मयं, भन्ते नागसेन, पच्चेम ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’न्ति, कारणञ्चेत्थ उपलभाम ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’न्ति. कतमं एत्थ कारणं? ये ते, भन्ते नागसेन, निब्बानं परियेसन्ति, तेसं दिस्सति कायस्स च चित्तस्स च आतापो परितापो ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारपरिग्गहो मिद्धस्स च उपरोधो आयतनानञ्च पटिपीळनं धनधञ्ञपियञातिमित्तप्पजहनं. ये केचि लोके सुखिता सुखसमप्पिता, ते सब्बेपि पञ्चहि कामगुणेहि आयतने रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकबहुविधसुभनिमित्तेन रूपेन चक्खुं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकगीतवादितबहुविधसुभनिमित्तेन सद्देन सोतं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकपुप्फफलपत्ततचमूलसारबहुविधसुभनिमित्तेन गन्धेन घानं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिकखज्जभोज्जलेय्यपेय्यसायनीयबहुविधसुभनिमित्तेन रसेन जिव्हं रमेन्ति ब्रुहेन्ति, मनापिकमनापिकसण्हसुखुममुदुमद्दवबहुविधसुभनिमित्तेन फस्सेन कायं रमेन्ति ब्रूहेन्ति, मनापिकमनापिककल्याणपापकसुभासुभबहुविधवितक्कमनसिकारेन मनं रमेन्ति ब्रूहेन्ति. तुम्हे तं चक्खुसोतघानजिव्हाकायमनोब्रूहनं हनथ उपहनथ, छिन्दथ उपच्छिन्दथ, रुन्धथ उपरुन्धथ. तेन कायोपि परितपति, चित्तम्पि परितपति, काये परितत्ते कायिकदुक्खवेदनं वेदियति, चित्ते परितत्ते चेतसिकदुक्खवेदनं वेदयति. ननु मागण्डियोपि [मागन्दियोपि (सी. पी.)] परिब्बाजको भगवन्तं गरहमानो एवमाह ‘भूनहु [भूतहच्चो (पी.), भूनहच्चो (क.)] समणो गोतमो’ति. इदमेत्थ कारणं, येनाहं कारणेन ब्रूमि ‘निब्बानं दुक्खेन मिस्स’’’न्ति.

‘‘न हि, महाराज, निब्बानं दुक्खेन मिस्सं, एकन्तसुखं निब्बानं. यं पन त्वं, महाराज, ब्रूसि ‘निब्बानं दुक्ख’न्ति, नेतं दुक्खं निब्बानं नाम, निब्बानस्स पन सच्छिकिरियाय पुब्बभागो एसो, निब्बानपरियेसनं एतं, एकन्तसुखं येव, महाराज, निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. एत्थ कारणं वदामि. अत्थि, महाराज, राजूनं रज्जसुखं नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि राजूनं रज्जसुख’’न्ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, रज्जसुखं दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, राजानो पच्चन्ते कुपिते तेसं पच्चन्तनिस्सितानं पटिसेधाय अमच्चेहि परिणायकेहि भटेहि बलत्थेहि परिवुता पवासं गन्त्वा डंसमकसवातातपपटिपीळिता समविसमे परिधावन्ति, महायुद्धञ्च करोन्ति, जीवितसंसयञ्च पापुणन्ती’’ति? ‘‘नेतं, भन्ते नागसेन, रज्जसुखं नाम, रज्जसुखस्स परियेसनाय पुब्बभागो एसो, दुक्खेन, भन्ते नागसेन, राजानो रज्जं परियेसित्वा रज्जसुखं अनुभवन्ति, एवं, भन्ते नागसेन, रज्जसुखं दुक्खेन अमिस्सं, अञ्ञं तं रज्जसुखं, अञ्ञं दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. ये पन तं निब्बानं परियेसन्ति, ते कायञ्च चित्तञ्च आतापेत्वा ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारं परिग्गहेत्वा मिद्धं उपरुन्धित्वा आयतनानि पटिपीळेत्वा कायञ्च जीवितञ्च परिच्चजित्वा दुक्खेन निब्बानं परियेसित्वा एकन्तसुखं निब्बानं अनुभवन्ति, निहतपच्चामित्ता विय राजानो रज्जसुखं. एवं, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं निब्बानं, अञ्ञं दुक्खन्ति.

‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं दुक्खं, अञ्ञं निब्बानन्ति. अत्थि, महाराज, आचरियानं सिप्पवन्तानं सिप्पसुखं नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थि आचरियानं सिप्पवन्तानं सिप्पसुख’’न्ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, सिप्पसुखं दुक्खेन मिस्स’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन ते, महाराज, आचरिया [इदं पदं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि] आचरियानं अभिवादनपच्चुट्ठानेन उदकाहरणघरसम्मज्जनदन्तकट्ठमुखोदकानुप्पदानेन उच्छिट्ठपटिग्गहणउच्छादननहापनपादपरिकम्मेन सकचित्तं निक्खिपित्वा परचित्तानुवत्तनेन दुक्खसेय्याय विसमभोजनेन कायं आतापेन्ती’’ति? ‘‘नेतं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं नाम, सिप्पपरियेसनाय पुब्बभागो एसो, दुक्खेन, भन्ते नागसेन, आचरिया सिप्पं परियेसित्वा सिप्पसुखं अनुभवन्ति, एवं, भन्ते नागसेन, सिप्पसुखं दुक्खेन अमिस्सं, अञ्ञं तं सिप्पसुखं, अञ्ञं दुक्ख’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं. ये पन तं निब्बानं परियेसन्ति, ते कायञ्च चित्तञ्च आतापेत्वा ठानचङ्कमनिसज्जासयनाहारं परिग्गहेत्वा मिद्धं उपरुन्धित्वा आयतनानि पटिपीळेत्वा कायञ्च जीवितञ्च परिच्चजित्वा दुक्खेन निब्बानं परियेसित्वा एकन्तसुखं निब्बानं अनुभवन्ति, आचरिया विय सिप्पसुखं. एवं, महाराज, एकन्तसुखं निब्बानं, न दुक्खेन मिस्सं, अञ्ञं दुक्खं, अञ्ञं निब्बान’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

एकन्तसुखनिब्बानपञ्हो नवमो.

१०. निब्बानरूपसण्ठानपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘निब्बानं निब्बान’न्ति यं वदेसि, सक्का पन तस्स निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति? ‘‘अप्पटिभागं, महाराज, निब्बानं, न सक्का निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘एतम्पाहं, भन्ते नागसेन, न सम्पटिच्छामि, यं अत्थिधम्मस्स निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा अपञ्ञापनं, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘होतु, महाराज, कारणेन तं सञ्ञापेस्सामि. अत्थि, महाराज, महासमुद्दो नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थेसो महासमुद्दो’’ति. ‘‘सचे तं, महाराज, कोचि एवं पुच्छेय्य ‘कित्तकं, महाराज, महासमुद्दे उदकं, कति पन ते सत्ता, ये महासमुद्दे पटिवसन्ती’ति, एवं पुट्ठो त्वं, महाराज, किन्ति तस्स ब्याकरेय्यासी’’ति? ‘‘सचे मं, भन्ते, कोचि एवं पुच्छेय्य ‘कित्तकं, महाराज, महासमुद्दे उदकं, कति पन ते सत्ता, ये महासमुद्दे पटिवसन्ती’ति, तमहं, भन्ते, एवं वदेय्यं ‘अपुच्छितब्बं मं त्वं अम्भो पुरिस पुच्छसि, नेसा पुच्छा केनचि पुच्छितब्बा, ठपनीयो एसो पञ्हो. अविभत्तो लोकक्खायिकेहि महासमुद्दो, न सक्का महासमुद्दे उदकं परिमिनितुं सत्ता वा ये तत्थ वासमुपगताति एवाहं भन्ते तस्स पटिवचनं ददेय्य’’’न्ति.