४. अनुमानवग्गो
१. अनुमानपञ्हो
१. अथ खो मिलिन्दो राजा येनायस्मा नागसेनो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं नागसेनं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो मिलिन्दो राजा ञातुकामो सोतुकामो धारेतुकामो ञाणालोकं दट्ठुकामो अञ्ञाणं भिन्दितुकामो ञाणालोकं उप्पादेतुकामो अविज्जन्धकारं नासेतुकामो अधिमत्तं धितिञ्च उस्साहञ्च सतिञ्च सम्पजञ्ञञ्च उपट्ठपेत्वा आयस्मन्तं नागसेनं एतदवोच ‘‘भन्ते नागसेन, किं पन बुद्धो तया दिट्ठो’’ति. ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘किं पन ते आचरियेहि बुद्धो दिट्ठो’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘भन्ते नागसेन, न किर तया बुद्धो दिट्ठो, नापि किर ते आचरियेहि बुद्धो दिट्ठो, तेन हि, भन्ते नागसेन, नत्थि बुद्धो, न हेत्थ बुद्धो पञ्ञायती’’ति.
‘‘अत्थि पन ते, महाराज, पुब्बका खत्तिया, ये ते तव खत्तियवंसस्स पुब्बङ्गमा’’ति? ‘‘आम, भन्ते. को संसयो, अत्थि पुब्बका खत्तिया, ये मम खत्तियवंसस्स पुब्बङ्गमा’’ति. ‘‘दिट्ठपुब्बा तया, महाराज, पुब्बका खत्तिया’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘ये पन तं, महाराज, अनुसासन्ति पुरोहिता सेनापतिनो अक्खदस्सा महामत्ता, तेहि पुब्बका खत्तिया दिट्ठपुब्बा’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘यदि पन ते, महाराज, पुब्बका खत्तिया न दिट्ठा, नापि किर ते अनुसासकेहि पुब्बका खत्तिया दिट्ठा, तेन हि नत्थि पुब्बका खत्तिया, न हेत्थ पुब्बका खत्तिया पञ्ञायन्ती’’ति.
‘‘दिस्सन्ति, भन्ते नागसेन, पुब्बकानं खत्तियानं अनुभूतानि परिभोगभण्डानि. सेय्यथिदं, सेतच्छत्तं उण्हीसं पादुका वालबीजनी खग्गरतनं महारहानि च सयनानि. येहि मयं जानेय्याम सद्दहेय्याम ‘अत्थि पुब्बका खत्तिया’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, मयम्पेतं भगवन्तं जानेय्याम सद्दहेय्याम. अत्थि तं कारणं, येन मयं कारणेन जानेय्याम सद्दहेय्याम ‘अत्थि सो भगवा’ति. कतमं तं कारणं? अत्थि खो, महाराज, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन अनुभूतानि परिभोगभण्डानि. सेय्यथिदं, चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, येहि सदेवको लोको जानाति सद्दहति ‘अत्थि सो भगवा’ति. इमिना, महाराज, कारणेन इमिना हेतुना इमिना नयेन इमिना अनुमानेन ञातब्बो ‘अत्थि सो भगवा’ति.
‘‘‘बहू जने तारयित्वा, निब्बुतो उपधिक्खये;
अनुमानेन ञातब्बं, अत्थि सो द्विपदुत्तमो’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ओपम्मं करोही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, नगरवड्ढकी नगरं मापेतुकामो पठमं ताव समं अनुन्नतमनोनतं असक्खरपासाणं निरुपद्दवमनवज्जं रमणीयं भूमिभागं अनुविलोकेत्वा यं तत्थ विसमं, तं समं कारापेत्वा खाणुकण्टकं विसोधापेत्वा तत्थ नगरं मापेय्य सोभनं विभत्तं भागसो मितं उक्किण्णपरिखापाकारं दळ्हगोपुरट्टालकोट्टकं पुथुचच्चरचतुक्कसन्धिसिङ्घाटकं सुचिसमतलराजमग्गं सुविभत्तअन्तरापणं आरामुय्यानतळाकपोक्खरणिउदपानसम्पन्नं बहुविधदेवट्ठानप्पटिमण्डितं सब्बदोसविरहितं, सो तस्मिं नगरे सब्बथा वेपुल्लत्तं पत्ते अञ्ञं देसं उपगच्छेय्य, अथ तं नगरं अपरेन समयेन इद्धं भवेय्य फीतं सुभिक्खं खेमं समिद्धं सिवं अनीतिकं निरुपद्दवं नानाजनसमाकुलं, पुथू खत्तिया ब्राह्मणा वेस्सा सुद्दा हत्थारोहा अस्सारोहा रथिका पत्तिका धनुग्गहा थरुग्गहा चेलका चलका पिण्डदायका उग्गा राजपुत्ता पक्खन्दिनो महानागा सूरा वम्मिनो योधिनो दासिकपुत्ता भटिपुत्ता [दासपुत्ता भट्टिपुत्ता (सी. पी.)] मल्लका गणका आळारिका सूदा कप्पका नहापका चुन्दा मालाकारा सुवण्णकारा सज्झुकारा सीसकारा तिपुकारा लोहकारा वट्टकारा अयोकारा मणिकारा पेसकारा कुम्भकारा वेणुकारा लोणकारा चम्मकारा रथकारा दन्तकारा रज्जुकारा कोच्छकारा सुत्तकारा विलीवकारा धनुकारा जियकारा उसुकारा चित्तकारा रङ्गकारा रजका तन्तवाया तुन्नवाया हेरञ्ञिका दुस्सिका गन्धिका तिणहारका कट्ठहारका भतका पण्णिका फलिका [फल्लिका (सी. पी.)] मूलिका ओदनिका पूविका मच्छिका मंसिका मज्जिका नटका नच्चका लङ्घका इन्दजालिका वेतालिका मल्ला छवडाहका पुप्फछड्डका वेना नेसादा गणिका लासिका कुम्भदासियो सक्कयवनचीनविलाता उज्जेनका भारुकच्छका कासिकोसला परन्तका मागधका साकेतका सोरेय्यका [सोरट्ठका (सी. पी.)] पावेय्यका कोटुम्बरमाथुरका अलसन्दकस्मीरगन्धारा तं नगरं वासाय उपगता नानाविसयिनो जना नवं सुविभत्तं अदोसमनवज्जं रमणीयं तं नगरं पस्सित्वा अनुमानेन जानन्ति ‘छेको वत भो सो नगरवड्ढकी, यो इमस्स नगरस्स मापेता’ति. एवमेव खो, महाराज, सो भगवा असमो असमसमो अप्पटिसमो असदिसो अतुलो असङ्ख्येयो अप्पमेय्यो अपरिमेय्यो अमितगुणो गुणपारमिप्पत्तो अनन्तधिति अनन्ततेजो अनन्तवीरियो अनन्तबलो बुद्धबलपारमिं गतो ससेनमारं पराजेत्वा दिट्ठिजालं पदालेत्वा अविज्जं खेपेत्वा विज्जं उप्पादेत्वा धम्मुक्कं धारयित्वा सब्बञ्ञुतं पापुणित्वा विजितसङ्गामो धम्मनगरं मापेसि.
‘‘भगवतो खो, महाराज, धम्मनगरं सीलपाकारं हिरिपरिखं ञाणद्वारकोट्ठकं वीरियअट्टालकं सद्धाएसिकं सतिदोवारिकं पञ्ञापासादं सुत्तन्तचच्चरं अभिधम्मसिङ्घाटकं विनयविनिच्छयं सतिपट्ठानवीथिकं, तस्स खो पन, महाराज, सतिपट्ठानवीथियं एवरूपा आपणा पसारिता होन्ति. सेय्यथीदं, पुप्फापणं गन्धापणं फलापणं अगदापणं ओसधापणं अमतापणं रतनापणं सब्बापण’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो पुप्फापण’’न्ति? ‘‘अत्थि खो पन, महाराज, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन आरम्मणविभत्तियो अक्खाता. सेय्यथीदं, अनिच्चसञ्ञा दुक्खसञ्ञा अनत्तसञ्ञा असुभसञ्ञा आदीनवसञ्ञा पहानसञ्ञा विरागसञ्ञा निरोधसञ्ञा सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञा सब्बसङ्खारेसु अनिच्चसञ्ञा आनापानस्सति उद्धुमातकसञ्ञा विनीलकसञ्ञा विपुब्बकसञ्ञा विच्छिद्दकसञ्ञा विक्खायितकसञ्ञा विक्खित्तकसञ्ञा हतविक्खित्तकसञ्ञा लोहितकसञ्ञा पुळवकसञ्ञा अट्ठिकसञ्ञा मेत्तासञ्ञा करुणासञ्ञा मुदितासञ्ञा उपेक्खासञ्ञा मरणानुस्सति कायगतासति, इमे खो, महाराज, बुद्धेन भगवता आरम्मणविभत्तियो अक्खाता. तत्थ यो कोचि जरामरणा मुच्चितुकामो, सो तेसु अञ्ञतरं आरम्मणं गण्हाति, तेन आरम्मणेन रागा विमुच्चति, दोसा विमुच्चति, मोहा विमुच्चति, मानतो विमुच्चति, दिट्ठितो विमुच्चति, संसारं तरति, तण्हासोतं निवारेति, तिविधं मलं विसोधेति, सब्बकिलेसे उपहन्त्वा अमलं विरजं सुद्धं पण्डरं अजातिं अजरं अमरं सुखं सीतिभूतं अभयं नगरुत्तमं निब्बाननगरं पविसित्वा अरहत्ते चित्तं विमोचेति, इदं वुच्चति महाराज ‘भगवतो पुप्फापण’न्ति.
‘‘‘कम्ममूलं गहेत्वान, आपणं उपगच्छथ;
आरम्मणं किणित्वान, ततो मुच्चथ मुत्तिया’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो गन्धापण’’न्ति? ‘‘अत्थि खो पन, महाराज, तेन भगवता सीलविभत्तियो अक्खाता, येन सीलगन्धेन अनुलित्ता भगवतो पुत्ता सदेवकं लोकं सीलगन्धेन धूपेन्ति सम्पधूपेन्ति, दिसम्पि अनुदिसम्पि अनुवातम्पि पटिवातम्पि वायन्ति अतिवायन्ति, फरित्वा तिट्ठन्ति. कतमा ता सीलविभत्तियो? सरणसीलं पञ्चङ्गसीलं अट्ठङ्गसीलं दसङ्गसीलं पञ्चुद्देसपरियापन्नं पातिमोक्खसंवरसीलं. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो गन्धापण’न्ति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –
‘‘‘न पुप्फगन्धो पटिवातमेति, न चन्दनं तग्गरमल्लिका वा;
सतञ्च गन्धो पटिवातमेति, सब्बा दिसा सप्पुरिसो पवायति [पवाति (सी. पी.) ध. प. ५४ पस्सितब्बं].
‘‘‘चन्दनं तगरं वापि, उप्पलं अथ वस्सिकी;
एतेसं गन्धजातानं, सीलगन्धो अनुत्तरो.
‘‘‘अप्पमत्तो अयं गन्धो, य्वायं तगरचन्दनं;
यो च सीलवतं गन्धो, वाति देवेसु उत्तमो’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो फलापण’’न्ति? ‘‘फलानि खो, महाराज, भगवता अक्खातानि. सेय्यथीदं, सोतापत्तिफलं सकदागामिफलं अनागामिफलं अरहत्तफलं सुञ्ञतफलसमापत्ति अनिमित्तफलसमापत्ति अप्पणिहितफलसमापत्ति. तत्थ यो कोचि यं फलं इच्छति, सो कम्ममूलं दत्वा पत्थितं फलं किणाति. यदि सोतापत्तिफलं, यदि सकदागामिफलं, यदि अनागामिफलं, यदि अरहत्तफलं, यदि सुञ्ञतफलसमापत्तिं, यदि अनिमित्तफलसमापत्तिं, यदि अप्पणिहितफलसमापत्तिं. यथा, महाराज, कस्सचि पुरिसस्स धुवफलो अम्बो भवेय्य, सो न ताव ततो फलानि पातेति, याव कयिका न आगच्छन्ति, अनुप्पत्ते पन कयिके मूलं गहेत्वा एवं आचिक्खति ‘अम्भो पुरिस एसो खो धुवफलो अम्बो, ततो यं इच्छसि, एत्तकं फलं गण्हाहि सलाटुकं वा दोविलं वा केसिकं वा आमं वा पक्कं वा’ति, सो तेन अत्तना दिन्नमूलेन यदि सलाटुकं इच्छति, सलाटुकं गण्हाति, यदि दोविलं इच्छति, दोविलं गण्हाति, यदि केसिकं इच्छति, केसिकं गण्हाति, यदि आमकं इच्छति, आमकं गण्हाति, यदि पक्कं इच्छति, पक्कं गण्हाति. एवमेव खो, महाराज, यो यं फलं इच्छति, सो कम्ममूलं दत्वा पत्थितं फलं गण्हाति, यदि सोतापत्तिफलं…पे… यदि अप्पणिहितफलसमापत्तिं, इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो फलापण’न्ति.
‘‘‘कम्ममूलं जना दत्वा, गण्हन्ति अमतम्फलं;
तेन ते सुखिता होन्ति, ये कीता अमतप्फल’’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो अगदापण’’न्ति? ‘‘अगदानि खो, महाराज, भगवता अक्खातानि, येहि अगदेहि सो भगवा सदेवकं लोकं किलेसविसतो परिमोचेति. कतमानि पन तानि अगदानि? यानिमानि, महाराज, भगवता चत्तारि अरियसच्चानि अक्खातानि. सेय्यथीदं, दुक्खं अरियसच्चं दुक्खसमुदयं अरियसच्चं दुक्खनिरोधं अरियसच्चं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं, तत्थ ये केचि अञ्ञापेक्खा चतुसच्चं धम्मं सुणन्ति, ते जातिया परिमुच्चन्ति, जराय परिमुच्चन्ति, मरणा परिमुच्चन्ति, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासेहि परिमुच्चन्ति, इदं वुच्चति महाराज ‘भगवतो अगदापण’न्ति.
‘‘‘ये केचि अगदा लोके [लोके अगदा (पी.)], विसानं पटिबाहका;
धम्मागदसमं नत्थि, एतं पिवथ भिक्खवो’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो ओसधापण’’न्ति? ‘‘ओसधानि खो, महाराज, भगवता अक्खातानि, येहि ओसधेहि सो भगवा देवमनुस्से तिकिच्छति. सेय्यथीदं, चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, एतेहि ओसधेहि भगवा मिच्छादिट्ठिं विरेचेति, मिच्छासङ्कप्पं विरेचेति, मिच्छावाचं विरेचेति, मिच्छाकम्मन्तं विरेचेति, मिच्छाआजीवं विरेचेति, मिच्छावायामं विरेचेति, मिच्छासतिं विरेचेति, मिच्छासमाधिं विरेचेति, लोभवमनं कारेति, दोसवमनं कारेति, मोहवमनं कारेति, मानवमनं कारेति, दिट्ठिवमनं कारेति, विचिकिच्छावमनं कारेति, उद्धच्चवमनं कारेति, थिनमिद्धवमनं कारेति, अहिरिकानोत्तप्पवमनं कारेति, सब्बकिलेसवमनं कारेति, इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो ओसधापण’न्ति.
‘‘‘ये केचि ओसधा लोके, विज्जन्ति विविधा बहू;
धम्मोसधसमं नत्थि, एतं पिवथ भिक्खवो.
‘‘‘धम्मोसधं पिवित्वान, अजरामरणा सियुं;
भावयित्वा च पस्सित्वा, निब्बुता उपधिक्खये’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो अमतापण’’न्ति? ‘‘अमतं खो, महाराज, भगवता अक्खातं, येन अमतेन सो भगवा सदेवकं लोकं अभिसिञ्चि, येन अमतेन अभिसित्ता देवमनुस्सा जातिजराब्याधिमरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासेहि परिमुच्चिंसु. कतमं तं अमतं? यदिदं कायगतासति. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘अमतं ते, भिक्खवे, परिभुञ्जन्ति, ये कायगतासतिं परिभुञ्जन्ती’ति. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो अमतापण’न्ति.
‘‘‘ब्याधितं जनतं दिस्वा, अमतापणं पसारयि;
कम्मेन तं किणित्वान, अमतं आदेथ भिक्खवो’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो रतनापण’’न्ति? ‘‘रतनानि खो, महाराज, भगवता अक्खातानि, येहि रतनेहि विभूसिता भगवतो पुत्ता सदेवकं लोकं विरोचन्ति ओभासेन्ति पभासेन्ति जलन्ति पज्जलन्ति उद्धं अधो तिरियं आलोकं दस्सेन्ति. कतमानि तानि रतनानि? सीलरतनं समाधिरतनं पञ्ञारतनं विमुत्तिरतनं विमुत्तिञाणदस्सनरतनं पटिसम्भिदारतनं बोज्झङ्गरतनं.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो सीलरतनं? पातिमोक्खसंवरसीलं इन्द्रियसंवरसीलं आजीवपारिसुद्धिसीलं पच्चयसन्निस्सितसीलं चूळसीलं मज्झिमसीलं महासीलं मग्गसीलं फलसीलं. सीलरतनेन खो, महाराज, विभूसितस्स पुग्गलस्स सदेवको लोको समारको सब्रह्मको सस्समणब्राह्मणी पजा पिहयति पत्थेति, सीलरतनपिळन्धो खो, महाराज, भिक्खु दिसम्पि अनुदिसम्पि उद्धम्पि अधोपि तिरियम्पि विरोचति अतिविरोचति [अतिरोचति (सी. पी.)], हेट्ठतो अवीचिं उपरितो भवग्गं उपादाय एत्थन्तरे सब्बरतनानि अतिक्कमित्वा [अतिसयित्वा (सी. पी.)] अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा तिट्ठति, एवरूपानि खो, महाराज, सीलरतनानि भगवतो रतनापणे पसारितानि, इदं वुच्चति महाराज ‘भगवतो सीलरतन’न्ति.
‘‘‘एवरूपानि सीलानि, सन्ति बुद्धस्स आपणे;
कम्मेन तं किणित्वान, रतनं वो पिळन्धथा’ति.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो समाधिरतनं? सवितक्कसविचारो समाधि, अवितक्कविचारमत्तो समाधि, अवितक्कअविचारो समाधि, सुञ्ञतो समाधि, अनिमित्तो समाधि, अप्पणिहितो समाधि. समाधिरतनं खो, महाराज, पिळन्धस्स भिक्खुनो ये ते कामवितक्कब्यापादवितक्कविहिंसावितक्कमानुद्धच्चदिट्ठिविचिकिच्छाकिलेसवत्थूनि विविधानि च कुवितक्कानि, ते सब्बे समाधिं आसज्ज विकिरन्ति विधमन्ति विद्धंसन्ति न सण्ठन्ति [न सण्ठहन्ति (सी.)] न उपलिम्पन्ति [न उपलिप्पन्ति (सी. पी.)]. यथा, महाराज, वारि पोक्खरपत्ते विकिरति विधमति विद्धंसति न सण्ठाति न उपलिम्पति. तं किस्स हेतु? परिसुद्धत्ता पदुमस्स. एवमेव खो, महाराज, समाधिरतनं पिळन्धस्स भिक्खुनो ये ते कामवितक्कब्यापादवितक्कविहिंसावितक्कमानुद्धच्च दिट्ठिविचिकिच्छाकिलेसवत्थूनि विविधानि च कुवितक्कानि, ते सब्बे समाधिं आसज्ज विकिरन्ति विधमन्ति विद्धंसन्ति न सण्ठन्ति न उपलिम्पन्ति. तं किस्स हेतु? परिसुद्धत्ता समाधिस्स. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो समाधिरतन’न्ति, एवरूपानि खो, महाराज, समाधिरतनानि भगवतो रतनापणे पसारितानि.
‘‘‘समाधिरतनमालस्स, कुवितक्का न जायरे;
न च विक्खिपते चित्तं, एतं तुम्हे पिळन्धथा’ति.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो पञ्ञारतनं? याय, महाराज, पञ्ञाय अरियसावको ‘इदं कुसल’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘इदं अकुसल’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘इदं सावज्जं, इदं अनवज्जं, इदं सेवितब्बं, इदं न सेवितब्बं, इदं हीनं, इदं पणीतं, इदं कण्हं, इदं सुक्कं, इदं कण्हसुक्कसप्पटिभाग’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘इदं दुक्ख’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति यथाभूतं पजानाति, ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति यथाभूतं पजानाति, ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति यथाभूतं पजानाति. इदं वुच्चति महाराज ‘भगवतो पञ्ञारतन’न्ति.
‘‘‘पञ्ञारतनमालस्स, न चिरं वत्तते भवो;
खिप्पं फस्सेति [फुस्सेति (स्या.), पस्सति (क.)] अमतं, न च सो रोचते भवे’ति.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो विमुत्तिरतनं’’? ‘‘विमुत्तिरतनं [विमुत्तिरतनन्ति (सी. पी.)] खो, महाराज, अरहत्तं वुच्चति, अरहत्तं पत्तो खो, महाराज, भिक्खु ‘विमुत्तिरतनं पिळन्धो’ति वुच्चति. यथा, महाराज, पुरिसो मुत्ताकलापमणिकलापपवाळकलापाभरणप्पटिमण्डितो [पवाळाभरणपटिपण्डितो (सी. पी.)] अगलुतगरतालीसकलोहितचन्दनानुलित्तगत्तो नागपुन्नागसालसलळचम्पकयूथिकातिमुत्तकपाटलुप्पलवस्सिकमल्लिकाविचित्तो सेसजने अतिक्कमित्वा विरोचति अतिविरोचति ओभासति पभासति सम्पभासति जलति पज्जलति अभिभवति अज्झोत्थरति मालागन्धरतनाभरणेहि, एवमेव खो, महाराज, अरहत्तं पत्तो खीणासवो विमुत्तिरतनपिळन्धो उपादायुपादाय विमुत्तानं भिक्खूनं अतिक्कमित्वा समतिक्कमित्वा विरोचति अतिविरोचति ओभासति पभासति सम्पभासति जलति पज्जलति अभिभवति अज्झोत्थरति विमुत्तिया. तं किस्स हेतु? अग्गं, महाराज, एतं पिळन्धनं सब्बपिळन्धनानं, यदिदं विमुत्तिपिळन्धनं. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो विमुत्तिरतन’न्ति.
‘‘‘मणिमालाधरं गेह, जनो [गेहं, जनो (क.)] सामिं उदिक्खति;
विमुत्तिरतनमालन्तु, उदिक्खन्ति सदेवका’ति.
‘‘कतमं महाराज, भगवतो विमुत्तिञाणदस्सनरतनं? पच्चवेक्खणञाणं, महाराज, भगवतो विमुत्तिञाणदस्सनरतनन्ति वुच्चति, येन ञाणेन अरियसावको मग्गफलनिब्बानानि पहीनकिलेसावसिट्ठकिलेसे च पच्चवेक्खति.
‘‘‘ये ञाणेन बुज्झन्ति, अरिया कतकिच्चतं;
तं ञाणरतनं लद्धुं, वायमेथ जिनोरसा’ति.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो पटिसम्भिदारतनं? चतस्सो खो, महाराज, पटिसम्भिदायो अत्थपटिसम्भिदा धम्मपटिसम्भिदा निरुत्तिपटिसम्भिदा पटिभानपटिसम्भिदाति. इमेहि खो, महाराज, चतूहि पटिसम्भिदारतनेहि समलङ्कतो भिक्खु यं यं परिसं उपसङ्कमति, यदि खत्तियपरिसं, यदि ब्राह्मणपरिसं, यदि गहपतिपरिसं, यदि समणपरिसं, विसारदो उपसङ्कमति अमङ्कुभूतो अभीरु अच्छम्भी अनुत्रासी विगतलोमहंसो परिसं उपसङ्कमति.
‘‘यथा, महाराज, योधो सङ्गामसूरो सन्नद्धपञ्चावुधो अच्छम्भितो [असम्भीतो (सी. पी.)] सङ्गामं ओतरति, ‘सचे अमित्ता दूरे भविस्सन्ति उसुना पातयिस्सामि, ततो ओरतो भविस्सन्ति सत्तिया पहरिस्सामि, ततो ओरतो भविस्सन्ति कणयेन पहरिस्सामि, उपगतं सन्तं मण्डलग्गेन द्विधा छिन्दिस्सामि, कायूपगतं छुरिकाय विनिविज्झिस्सामी’ति [विज्झिस्सामीति (सी.)], एवमेव खो, महाराज, चतुपटिसम्भिदारतनमण्डितो भिक्खु अच्छम्भितो परिसं उपसङ्कमति. यो कोचि मं अत्थपटिसम्भिदे पञ्हं पुच्छिस्सति, तस्स अत्थेन अत्थं कथयिस्सामि, कारणेन कारणं कथयिस्सामि, हेतुना हेतुं कथयिस्सामि, नयेन नयं कथयिस्सामि, निस्संसयं करिस्सामि, विमतिं विवेचेस्सामि, तोसयिस्सामि पञ्हवेय्याकरणेन.
‘‘यो कोचि मं धम्मपटिसम्भिदे पञ्हं पुच्छिस्सति, तस्स धम्मेन धम्मं कथयिस्सामि, अमतेन अमतं कथयिस्सामि, असङ्खतेन असङ्खतं कथयिस्सामि, निब्बानेन निब्बानं कथयिस्सामि, सुञ्ञतेन सुञ्ञतं कथयिस्सामि, अनिमित्तेन अनिमित्तं कथयिस्सामि, अप्पणिहितेन अप्पणिहितं कथयिस्सामि, अनेजेन अनेजं कथयिस्सामि, निस्संसयं करिस्सामि, विमतिं विवेचेस्सामि, तोसयिस्सामि पञ्हावेय्याकरणेन.
‘‘यो कोचि मं निरुत्तिपटिसम्भिदे पञ्हं पुच्छिस्सति, तस्स निरुत्तिया निरुत्तिं कथयिस्सामि, पदेन पदं कथयिस्सामि, अनुपदेन अनुपदं कथयिस्सामि, अक्खरेन अक्खरं कथयिस्सामि, सन्धिया सन्धिं कथयिस्सामि, ब्यञ्जनेन ब्यञ्जनं कथयिस्सामि, अनुब्यञ्जनेन अनुब्यञ्जनं कथयिस्सामि, वण्णेन वण्णं कथयिस्सामि, सरेन सरं कथयिस्सामि, पञ्ञत्तिया पञ्ञत्तिं कथयिस्सामि, वोहारेन वोहारं कथयिस्सामि, निस्संसयं करिस्सामि, विमतिं विवेचेस्सामि, तोसयिस्सामि पञ्हवेय्याकरणेन.
‘‘यो कोचि मं पटिभानपटिसम्भिदे पञ्हं पुच्छिस्सति, तस्स पटिभानेन पटिभानं कथयिस्सामि, ओपम्मेन ओपम्मं कथयिस्सामि, लक्खणेन लक्खणं कथयिस्सामि, रसेन रसं कथयिस्सामि, निस्संसयं करिस्सामि, विमतिं विवेचेस्सामि, तोसयिस्सामि पञ्हवेय्याकरणेनाति, इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो पटिसम्भिदारतन’न्ति.
‘‘‘पटिसम्भिदा किणित्वान, ञाणेन फस्सयेय्य यो;
अच्छम्भितो अनुब्बिग्गो, अतिरोचति सदेवके’ति.
‘‘कतमं, महाराज, भगवतो बोज्झङ्गरतनं? सत्तिमे, महाराज, बोज्झङ्गा, सतिसम्बोज्झङ्गो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीरियसम्बोज्झङ्गो पीतिसम्बोज्झङ्गो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो समाधिसम्बोज्झङ्गो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो. इमेहि खो, महाराज, सत्तहि बोज्झङ्गरतनेहि पटिमण्डितो भिक्खु सब्बं तमं अभिभुय्य सदेवकं लोकं ओभासेति पभासेति आलोकं जनेति. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो बोज्झङ्गरतन’न्ति.
‘‘‘बोज्झङ्गरतनमालस्स, उट्ठहन्ति [उपट्ठहन्ति (क.), उदिक्खन्ति (स्या.)] सदेवका;
कम्मेन तं किणित्वान, रतनं वो पिळन्धथा’’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, कतमं बुद्धस्स भगवतो सब्बापण’’न्ति? ‘‘सब्बापणं खो, महाराज, भगवतो नवङ्गं बुद्धवचनं सारीरिकानि पारिभोगिकानि चेतियानि सङ्घरतनञ्च. सब्बापणे, महाराज, भगवता जातिसम्पत्ति पसारिता, भोगसम्पत्ति पसारिता, आयुसम्पत्ति पसारिता, आरोग्यसम्पत्ति पसारिता, वण्णसम्पत्ति पसारिता, पञ्ञासम्पत्ति पसारिता, मानुसिकसम्पत्ति पसारिता, दिब्बसम्पत्ति पसारिता, निब्बानसम्पत्ति पसारिता. तत्थ ये तं तं सम्पत्तिं इच्छन्ति, ते कम्ममूलं दत्वा पत्थितपत्थितं सम्पत्तिं किणन्ति, केचि सीलसमादानेन किणन्ति, केचि उपोसथकम्मेन किणन्ति, अप्पमत्तकेनपि कम्ममूलेन उपादायुपादाय सम्पत्तियो पटिलभन्ति. यथा, महाराज, आपणिकस्स आपणे तिलमुग्गमासे परित्तकेनपि तण्डुलमुग्गमासेन अप्पकेनपि मूलेन उपादायुपादाय गण्हन्ति, एवमेव खो, महाराज, भगवतो सब्बापणे अप्पमत्तकेनपि कम्ममूलेन उपादायुपादाय सम्पत्तियो पटिलभन्ति. इदं वुच्चति, महाराज, ‘भगवतो सब्बापण’न्ति.
‘‘‘आयु अरोगता वण्णं, सग्गं उच्चाकुलीनता;
असङ्खतञ्च अमतं, अत्थि सब्बापणे जिने.
‘‘‘अप्पेन बहुकेनापि, कम्ममूलेन गय्हति;
किणित्वा सद्धामूलेन, समिद्धा होथ भिक्खवो’ति.
‘‘भगवतो खो, महाराज, धम्मनगरे एवरूपा जना पटिवसन्ति, सुत्तन्तिका वेनयिका आभिधम्मिका धम्मकथिका जातकभाणका दीघभाणका मज्झिमभाणका संयुत्तभाणका अङ्गुत्तरभाणका खुद्दकभाणका सीलसम्पन्ना समाधिसम्पन्ना पञ्ञासम्पन्ना बोज्झङ्गभावनारता विपस्सका सदत्थमनुयुत्ता आरञ्ञिका रुक्खमूलिका अब्भोकासिका पलालपुञ्जिका सोसानिका नेसज्जिका पटिपन्नका फलट्ठा सेक्खा फलसमङ्गिनो सोतापन्ना सकदागामिनो अनागामिनो अरहन्तो तेविज्जा छळभिञ्ञा इद्धिमन्तो पञ्ञाय पारमिंगता सतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादइन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गवरझानविमोक्खरू पारूपसन्तसुखसमापत्तिकुसला, तेहि अरहन्तेहि आकुलं समाकुलं आकिण्णं समाकिण्णं नळवनसरवनमिव धम्मनगरं अहोसि. भवतीह –
‘‘‘वीतरागा वीतदोसा, वीतमोहा अनासवा;
वीततण्हा अनादाना, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘आरञ्ञिका धुतधरा, झायिनो लूखचीवरा;
विवेकाभिरता धीरा, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘नेसज्जिका सन्थतिका, अथोपि ठानचङ्कमा;
पंसुकूलधरा सब्बे, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘तिचीवरधरा सन्ता, चम्मखण्डचतुत्थका;
रता एकासने विञ्ञू, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘अप्पिच्छा निपका धीरा, अप्पाहारा अलोलुपा;
लाभालाभेन सन्तुट्ठा, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘झायी झानरता धीरा, सन्तचित्ता समाहिता;
आकिञ्चञ्ञं पत्थयाना, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘पटिपन्ना फलट्ठा च, सेक्खा फलसमङ्गिनो;
आसीसका [आसिंसका (सी. पी.)] उत्तमत्थं, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘सोतापन्ना च विमला, सकदागामिनो च ये;
अनागामी च अरहन्तो, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘सतिपट्ठानकुसला, बोज्झङ्गभावनारता;
विपस्सका धम्मधरा, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘इद्धिपादेसु कुसला, समाधिभावनारता;
सम्मप्पधानानुयुत्ता, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘अभिञ्ञापारमिप्पत्ता, पेत्तिके गोचरे रता;
अन्तलिक्खम्हि चरणा, धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘ओक्खित्तचक्खू मितभाणी, गुत्तद्वारा सुसंवुता;
सुदन्ता उत्तमे दम्मे [धम्मे (सी. पी.)], धम्मनगरे वसन्ति ते.
‘‘‘तेविज्जा छळभिञ्ञा च, इद्धिया पारमिं गता;
पञ्ञाय पारमिप्पत्ता, धम्मनगरे वसन्ति ते’ति.
‘‘ये खो ते, महाराज, भिक्खू अपरिमितञाणवरधरा असङ्गा अतुलगुणा [अतुलियगुणा (सी. पी. क.)] अतुलयसा अतुलबला अतुलतेजा धम्मचक्कानुप्पवत्तका पञ्ञापारमिं गता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘धम्मसेनापतिनो’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू इद्धिमन्तो अधिगतप्पटिसम्भिदापत्तवेसारज्जा गगनचरा दुरासदा दुप्पसहा अनालम्बचरा ससागरमहिधरपथविकम्पको चन्दसूरियपरिमज्जका विकुब्बनाधिट्ठानाभिनीहारकुसला इद्धिया पारमिं गता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘पुरोहिता’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू धुतङ्गमनुगता अप्पिच्छा सन्तुट्ठा विञ्ञत्तिमनेसनजिगुच्छका पिण्डाय सपदानचारिनो भमराव गन्धमनुघायित्वा पविसन्ति विवित्तकाननं, काये च जीविते च निरपेक्खा अरहत्तमनुप्पत्ता धुतङ्गगुणे अग्गनिक्खित्ता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘अक्खदस्सा’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू परिसुद्धा विमला निक्किलेसा चुतूपपातकुसला दिब्बचक्खुम्हि पारमिं गता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘नगरजोतका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा सिथिलधनितदीघरस्सगरुकलहुकक्खरपरिच्छेदकुसला नवङ्गसासनधरा, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘धम्मरक्खा’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू विनयञ्ञू विनयकोविदा ठानाट्ठानकुसला [निदानपठनकुसला (सी. पी.), निदानवत्थुकुसला (स्या.)] आपत्तानापत्तिगरुकलहुकसतेकिच्छअतेकिच्छवुट्ठानदेसनानिग्गह- पटिकम्मओसारणनिस्सारणपटिसारणकुसला विनये पारमिं गता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘रूपरक्खा’ति [रूपदक्खाति (सी. स्या. पी.)] वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू विमुत्तिवरकुसुममालबद्धा वरपवरमहग्घसेट्ठभावमनुप्पत्ता बहुजनकन्तमभिपत्थिता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘पुप्फापणिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू चतुसच्चाभिसमयप्पटिविद्धा दिट्ठसच्चा विञ्ञातसासना चतूसु सामञ्ञफलेसु तिण्णविचिकिच्छा पटिलद्धफलसुखा अञ्ञेसम्पि पटिपन्नानं ते फले संविभजन्ति, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘फलापणिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू सीलसंवरगन्धमनुलित्ता [सीलवरसुगन्धमनुलित्ता (सी. पी.)] अनेकविधबहुगुणधरा किलेसमलदुग्गन्धविधमका, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘गन्धापणिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू धम्मकामा पियसमुदाहारा अभिधम्मे अभिविनये उळारपामोज्जा अरञ्ञगतापि रुक्खमूलगतापि सुञ्ञागारगतापि धम्मवररसं पिवन्ति, कायेन वाचाय मनसा धम्मवररसमोगाळ्हा अधिमत्तपटिभाना धम्मेसु धम्मेसनप्पटिपन्ना इतो वा ततो वा यत्थ यत्थ अप्पिच्छकथा सन्तुट्ठिकथा पविवेककथा असंसग्गकथा वीरियारम्भकथा सीलकथा समाधिकथा पञ्ञाकथा विमुत्तिकथा विमुत्तिञाणदस्सनकथा, तत्थ तत्थ गन्त्वा तं तं कथारसं पिवन्ति, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘सोण्डा पिपासा’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू पुब्बरत्तापररत्तं जागरियानुयोगमनुयुत्ता निसज्जट्ठानचङ्कमेहि रत्तिन्दिवं वीतिनामेन्ति, भावनानुयोगमनुयुत्ता किलेसपटिबाहनाय सदत्थप्पसुता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘नगरगुत्तिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू नवङ्गं बुद्धवचनं अत्थतो च ब्यञ्जनतो च नयतो च कारणतो च हेतुतो च उदाहरणतो च वाचेन्ति अनुवाचेन्ति भासन्ति अनुभासन्ति, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘धम्मापणिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू धम्मरतनभोगेन आगमपरियत्तिसुतभोगेन भोगिनो धनिनो निद्दिट्ठसरब्यञ्जनलक्खणप्पटिवेधा विञ्ञू फरणा, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘धम्मसेट्ठिनो’ति वुच्चन्ति.
‘‘ये पन ते, महाराज, भिक्खू उळारदेसनापटिवेधा परिचिण्णारम्मणविभत्तिनिद्देसा सिक्खागुणपारमिप्पत्ता, एवरूपा खो, महाराज, भिक्खू भगवतो धम्मनगरे ‘विस्सुतधम्मिका’ति वुच्चन्ति.
‘‘एवं सुविभत्तं खो, महाराज, भगवतो धम्मनगरं एवं सुमापितं एवं सुविहितं एवं सुपरिपूरितं एवं सुववत्थापितं एवं सुरक्खितं एवं सुगोपितं एवं दुप्पसय्हं पच्चत्थिकेहि पच्चामित्तेहि, इमिना, महाराज, कारणेन इमिना हेतुना इमिना नयेन इमिना अनुमानेन ञातब्बं अत्थि सो भगवाति.
‘‘‘यथापि नगरं दिस्वा, सुविभत्तं मनोरमं;
अनुमानेन जानन्ति, वड्ढकिस्स महत्तनं.
‘‘‘तथेव लोकनाथस्स, दिस्वा धम्मपुरं वरं;
अनुमानेन जानन्ति, अत्थि सो भगवा इति.
‘‘‘अनुमानेन जानन्ति, ऊमिं दिस्वान सागरे;
यथायं दिस्सते ऊमि, महन्तो सो भविस्सति.
‘‘‘तथा बुद्धं सोकनुदं, सब्बत्थमपराजितं;
तण्हक्खयमनुप्पत्तं, भवसंसारमोचनं.
‘‘‘अनुमानेन ञातब्बं, ऊमिं दिस्वा सदेवके;
यथा धम्मूमिविप्फारो, अग्गो बुद्धो भविस्सति.
‘‘‘अनुमानेन जानन्ति, दिस्वा अच्चुग्गतं गिरिं;
यथा अच्चुग्गतो एसो, हिमवा सो भविस्सति.
‘‘‘तथा दिस्वा धम्मगिरिं, सीतीभूतं निरूपधिं;
अच्चुग्गतं भगवतो, अचलं सुप्पतिट्ठितं.
‘‘‘अनुमानेन ञातब्बं, दिस्वान धम्मपब्बतं;
तथा हि सो महावीरो, अग्गो बुद्धो भविस्सति.
‘‘‘यथापि गजराजस्स, पदं दिस्वान मानुसा;
अनुमानेन जानन्ति, महा एसो गजो इति.
‘‘‘तथेव बुद्धनागस्स, पदं दिस्वा विभाविनो;
अनुमानेन जानन्ति, उळारो सो भविस्सति.
‘‘‘अनुमानेन जानन्ति, भीते दिस्वान कुम्मिगे;
मिगराजस्स सद्देन, भीतामे कुम्मिगा इति.
‘‘‘तथेव तित्थिये दिस्वा, वित्थते भीतमानसे;
अनुमानेन ञातब्बं, धम्मराजेन गज्जितं.
‘‘‘निब्बुतं पथविं दिस्वा, हरितपत्तं महोदिकं;
अनुमानेन जानन्ति, महामेघेन निब्बुतं.
‘‘‘तथेविमं जनं दिस्वा, आमोदितपमोदितं;
अनुमानेन ञातब्बं, धम्ममेघेन तप्पितं.
‘‘‘लग्गं दिस्वा भुसं पङ्कं, कललद्दगतं महिं;
अनुमानेन जानन्ति, वारिक्खन्धो महा गतो.
‘‘‘तथेविमं जनं दिस्वा, रजपङ्कसमोहितं;
वहितं धम्मनदिया, विसट्ठं धम्मसागरे.
‘‘‘धम्मामतगतं दिस्वा, सदेवकमिमं महिं;
अनुमानेन ञातब्बं, धम्मक्खन्धो महा गतो.
‘‘‘अनुमानेन जानन्ति, घायित्वा गन्धमुत्तमं;
यथायं वायते गन्धो, हेस्सन्ति पुप्फिता दुमा.
‘‘‘तथेवायं सीलगन्धो, पवायति सदेवके;
अनुमानेन ञातब्बं, अत्थि बुद्धो अनुत्तरो’ति.
‘‘एवरूपेन खो, महाराज, कारणसतेन कारणसहस्सेन हेतुसतेन हेतुसहस्सेन नयसतेन नयसहस्सेन ओपम्मसतेन ओपम्मसहस्सेन सक्का बुद्धबलं उपदस्सयितुं. यथा, महाराज, दक्खो मालाकारो नानापुप्फरासिम्हा आचरियानुसिट्ठिया पच्चत्तपुरिसकारेन विचित्तं मालागुणरासिं करेय्य, एवमेव खो, महाराज, सो भगवा विचित्तपुप्फरासि विय अनन्तगुणो अप्पमेय्यगुणो, अहमेतरहि जिनसासने मालाकारो विय पुप्फगन्थको पुब्बकानं आचरियानं मग्गेनपि मय्हं बुद्धिबलेनपि असङ्ख्येय्येनपि कारणेन अनुमानेन बुद्धबलं दीपयिस्सामि, त्वं पनेत्थ छन्दं जनेहि सवनाया’’ति.
‘‘दुक्करं, भन्ते नागसेन, अञ्ञेसं एवरूपेन कारणेन अनुमानेन बुद्धबलं उपदस्सयितुं, निब्बुतोस्मि, भन्ते नागसेन, तुम्हाकं परमविचित्तेन पञ्हवेय्याकरणेना’’ति.
अनुमानपञ्हो पठमो.
२. धुतङ्गपञ्हो
‘‘पस्सतारञ्ञके भिक्खू, अज्झोगाळ्हे धुते गुणे;
पुन पस्सति गिही राजा, अनागामिफले ठिते.