१०. निब्बानरूपसण्ठानपञ्हो
१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘निब्बानं निब्बान’न्ति यं वदेसि, सक्का पन तस्स निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति? ‘‘अप्पटिभागं, महाराज, निब्बानं, न सक्का निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘एतम्पाहं, भन्ते नागसेन, न सम्पटिच्छामि, यं अत्थिधम्मस्स निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा अपञ्ञापनं, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘होतु, महाराज, कारणेन तं सञ्ञापेस्सामि. अत्थि, महाराज, महासमुद्दो नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अत्थेसो महासमुद्दो’’ति. ‘‘सचे तं, महाराज, कोचि एवं पुच्छेय्य ‘कित्तकं, महाराज, महासमुद्दे उदकं, कति पन ते सत्ता, ये महासमुद्दे पटिवसन्ती’ति, एवं पुट्ठो त्वं, महाराज, किन्ति तस्स ब्याकरेय्यासी’’ति? ‘‘सचे मं, भन्ते, कोचि एवं पुच्छेय्य ‘कित्तकं, महाराज, महासमुद्दे उदकं, कति पन ते सत्ता, ये महासमुद्दे पटिवसन्ती’ति, तमहं, भन्ते, एवं वदेय्यं ‘अपुच्छितब्बं मं त्वं अम्भो पुरिस पुच्छसि, नेसा पुच्छा केनचि पुच्छितब्बा, ठपनीयो एसो पञ्हो. अविभत्तो लोकक्खायिकेहि महासमुद्दो, न सक्का महासमुद्दे उदकं परिमिनितुं सत्ता वा ये तत्थ वासमुपगताति एवाहं भन्ते तस्स पटिवचनं ददेय्य’’’न्ति.
‘‘किस्स पन, त्वं महाराज, अत्थिधम्मे महासमुद्दे एवं पटिवचनं ददेय्यासि, ननु विगणेत्वा [मिनित्वा (क.)] तस्स आचिक्खितब्बं ‘एत्तकं महासमुद्दे उदकं, एत्तका च सत्ता महासमुद्दे पटिवसन्ती’’ति? ‘‘न सक्का, भन्ते, अविसयो एसो पञ्हो’’ति.
‘‘यथा, महाराज, अत्थिधम्मे येव महासमुद्दे न सक्का उदकं परिगणेतुं [परिमिनितुं (क.)] सत्ता वा ये तत्थ वासमुपगता, एवमेव खो, महाराज, अत्थिधम्मस्सेव निब्बानस्स न सक्का रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं, विगणेय्य, महाराज, इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो महासमुद्दे उदकं तत्रासये च सत्ते, न त्वेव सो इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तो सक्कुणेय्य निब्बानस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं.
‘‘अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, अत्थिधम्मस्सेव निब्बानस्स न सक्का रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुन्ति. अत्थि, महाराज, देवेसु अरूपकायिका नाम देवा’’ति. ‘‘आम, भन्ते, सुय्यति ‘अत्थि देवेसु अरूपकायिका नाम देवा’’’ति. ‘‘सक्का पन, महाराज, तेसं अरूपकायिकानं देवानं रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, नत्थि अरूपकायिका देवा’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, अरूपकायिका देवा, न च सक्का तेसं रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘यथा, महाराज, अत्थिसत्तानं येव अरूपकायिकानं देवानं न सक्का रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं, एवमेव खो, महाराज, अत्थिधम्मस्सेव निब्बानस्स न सक्का रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितु’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, होतु एकन्तसुखं निब्बानं, न च सक्का तस्स रूपं वा सण्ठानं वा वयं वा पमाणं वा ओपम्मेन वा कारणेन वा हेतुना वा नयेन वा उपदस्सयितुं. अत्थि पन, भन्ते, निब्बानस्स गुणं अञ्ञेहि अनुपविट्ठं किञ्चि ओपम्मनिदस्सनमत्त’’न्ति? ‘‘सरूपतो, महाराज, नत्थि, गुणतो पन सक्का किञ्चि ओपम्मनिदस्सनमत्तं उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, यथाहं लभामि निब्बानस्स गुणतोपि एकदेसपरिदीपनमत्तं, तथा सीघं ब्रूहि, निब्बापेहि मे हदयपरिळाहं विनय सीतलमधुरवचनमालुतेना’’ति.
‘‘पदुमस्स, महाराज, एको गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो, उदकस्स द्वे गुणा, अगदस्स तयो गुणा, महासमुद्दस्स चत्तारो गुणा, भोजनस्स पञ्च गुणा, आकासस्स दस गुणा, मणिरतनस्स तयो गुणा, लोहितचन्दनस्स तयो गुणा, सप्पिमण्डस्स तयो गुणा, गिरिसिखरस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘पदुमस्स एको गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो’ति यं वदेसि, कतमो पदुमस्स एको गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पदुमं अनुपलित्तं उदकेन, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सब्बकिलेसेहि अनुपलित्तं. अयं, महाराज, पदुमस्स एको गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘उदकस्स द्वे गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे उदकस्स द्वे गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, उदकं सीतलं परिळाहनिब्बापनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सीतलं सब्बकिलेसपरिळाहनिब्बापनं. अयं, महाराज, उदकस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, उदकं किलन्ततसितपिपासितघम्माभितत्तानं जनपसुपजानं पिपासाविनयनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं कामतण्हाभवतण्हाविभवतण्हापिपासाविनयनं. अयं, महाराज, उदकस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, उदकस्स द्वे गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘अगदस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे अगदस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, अगदो विसपीळितानं सत्तानं पटिसरणं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं किलेसविसपीळितानं सत्तानं पटिसरणं. अयं, महाराज, अगदस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, अगदो रोगानं अन्तकरो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सब्बदुक्खानं अन्तकरं. अयं, महाराज, अगदस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, अगदो अमतं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अमतं. अयं, महाराज, अगदस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, अगदस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘महासमुद्दस्स चत्तारो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे महासमुद्दस्स चत्तारो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, महासमुद्दो सुञ्ञो सब्बकुणपेहि, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सुञ्ञं सब्बकिलेसकुणपेहि. अयं, महाराज, महासमुद्दस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो महन्तो अनोरपारो, न परिपूरति सब्बसवन्तीहि, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं महन्तं अनोरपारं, न पूरति सब्बसत्तेहि. अयं, महाराज, महासमुद्दस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो महन्तानं भूतानं आवासो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं महन्तानं अरहन्तानं विमलखीणासवबलप्पत्तवसीभूतमहाभूतानं आवासो. अयं, महाराज, महासमुद्दस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो अपरिमितविविधविपुलवीचिपुप्फसंकुसुमितो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अपरिमितविविधविपुलपरिसुद्धविज्जाविमुत्तिपुप्फसंकुसुमितं. अयं, महाराज, महासमुद्दस्स चतुत्थो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, महासमुद्दस्स चत्तारो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘भोजनस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे भोजनस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं आयुधारणं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सच्छिकतं जरामरणनासनतो आयुधारणं. अयं, महाराज, भोजनस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं बलवड्ढनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सच्छिकतं सब्बसत्तानं इद्धिबलवड्ढनं. अयं, महाराज, भोजनस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं वण्णजननं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सच्छिकतं सब्बसत्तानं गुणवण्णजननं. अयं, महाराज, भोजनस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं दरथवूपसमनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सच्छिकतं सब्बसत्तानं सब्बकिलेसदरथवूपसमनं. अयं, महाराज, भोजनस्स चतुत्थो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं जिघच्छादुब्बल्यपटिविनोदनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सच्छिकतं सब्बसत्तानं सब्बदुक्खजिघच्छादुब्बल्यपटिविनोदनं. अयं, महाराज, भोजनस्स पञ्चमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, भोजनस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘आकासस्स दस गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे आकासस्स दस गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, आकासो न जायति, न जीयति, न मीयति, न चवति, न उप्पज्जति, दुप्पसहो, अचोराहरणो, अनिस्सितो, विहगगमनो, निरावरणो, अनन्तो. एवमेव खो, महाराज, निब्बानं न जायति, न जीयति, न मीयति, न चवति, न उप्पज्जति, दुप्पसहं, अचोराहरणं, अनिस्सितं, अरियगमनं, निरावरणं, अनन्तं. इमे खो, महाराज, आकासस्स दस गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘मणिरतनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे मणिरतनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मणिरतनं कामददं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं कामददं. अयं, महाराज, मणिरतनस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, मणिरतनं हासकरं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं हासकरं. अयं, महाराज, मणिरतनस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, मणिरतनं उज्जोतत्तकरं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं उज्जोतत्तकरं [उज्जोतत्थकरं (सी. पी.), उज्जोतितत्थकरं (स्या.)]. अयं, महाराज, मणिरतनस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, मणिरतनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘लोहितचन्दनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे लोहितचन्दनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, लोहितचन्दनं दुल्लभं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं दुल्लभं. अयं, महाराज, लोहितचन्दनस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, लोहितचन्दनं असमसुगन्धं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं असमसुगन्धं. अयं, महाराज, लोहितचन्दनस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, लोहितचन्दनं सज्जनपसत्थं [सब्बजनपसत्थं (स्या.)], एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अरियसज्जनपसत्थं. अयं, महाराज, लोहितचन्दनस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, लोहितचन्दनस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘सप्पिमण्डस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे सप्पिमण्डस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, सप्पिमण्डो वण्णसम्पन्नो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं गुणवण्णसम्पन्नं. अयं, महाराज, सप्पिमण्डस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, सप्पिमण्डो गन्धसम्पन्नो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सीलगन्धसम्पन्नं. अयं, महाराज, सप्पिमण्डस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, सप्पिमण्डो रससम्पन्नो, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं रससम्पन्नं. अयं, महाराज, सप्पिमण्डस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, सप्पिमण्डस्स तयो गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ‘गिरिसिखरस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’ति यं वदेसि, कतमे गिरिसिखरस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति? ‘‘यथा, महाराज, गिरिसिखरं अच्चुग्गतं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अच्चुगतं. अयं, महाराज, गिरिसिखरस्स पठमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, गिरिसिखरं अचलं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अचलं. अयं, महाराज, गिरिसिखरस्स दुतियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, गिरिसिखरं दुरधिरोहं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं दुरधिरोहं सब्बकिलेसानं. अयं, महाराज, गिरिसिखरस्स ततियो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, गिरिसिखरं सब्बबीजानं अविरूहनं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं सब्बकिलेसानं अविरूहनं. अयं, महाराज, गिरिसिखरस्स चतुत्थो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. पुन चपरं, महाराज, गिरिसिखरं अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तं, एवमेव खो, महाराज, निब्बानं अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तं. अयं, महाराज, गिरिसिखरस्स पञ्चमो गुणो निब्बानं अनुपविट्ठो. इमे खो, महाराज, गिरिसिखरस्स पञ्च गुणा निब्बानं अनुपविट्ठा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.
निब्बानरूपसण्ठानपञ्हो दसमो.