११. निब्बानसच्छिकरणपञ्हो

११. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘निब्बानं न अतीतं, न अनागतं, न पच्चुप्पन्नं, न उप्पन्नं न अनुप्पन्नं न उप्पादनीय’न्ति. इध, भन्ते नागसेन, यो कोचि सम्मापटिपन्नो निब्बानं सच्छिकरोति, सो उप्पन्नं सच्छिकरोति, उदाहु उप्पादेत्वा सच्छिकरोती’’ति? ‘‘यो कोचि, महाराज, सम्मापटिपन्नो निब्बानं सच्छिकरोति, सो न उप्पन्नं सच्छिकरोति, न उप्पादेत्वा सच्छिकरोति, अपि च, महाराज, अत्थेसा निब्बानधातु, यं सो सम्मापटिपन्नो सच्छिकरोती’’ति.

‘‘मा, भन्ते नागसेन, इमं पञ्हं पटिच्छन्नं कत्वा दीपेहि, विवटं पाकटं कत्वा दीपेहि छन्दजातो उस्साहजातो, यं ते सिक्खितं, तं सब्बं एत्थेवाकिराहि, एत्थायं जनो सम्मूळ्हो विमतिजातो संसयपक्खन्दो, भिन्देतं अन्तोदोससल्ल’’न्ति. ‘‘अत्थेसा, महाराज, निब्बानधातु सन्ता सुखा पणीता, तं सम्मापटिपन्नो जिनानुसिट्ठिया सङ्खारे सम्मसन्तो पञ्ञाय सच्छिकरोति. यथा, महाराज, अन्तेवासिको आचरियानुसिट्ठिया विज्जं पञ्ञाय सच्छिकरोति, एवमेव खो, महाराज, सम्मापटिपन्नो जिनानुसिट्ठिया पञ्ञाय निब्बानं सच्छिकरोति.

‘‘कथं पन तं निब्बानं दट्ठब्बन्ति? अनीतितो निरुपद्दवतो अभयतो खेमतो सन्ततो सुखतो साततो पणीततो सुचितो सीतलतो दट्ठब्बं.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो बहुकट्ठपुञ्जेन जलितकट्ठितेन अग्गिना दय्हमानो वायामेन ततो मुञ्चित्वा निरग्गिकोकासं पविसित्वा तत्थ परमसुखं लभेय्य, एवमेव खो, महाराज, यो सम्मापटिपन्नो, सो योनिसो मनसिकारेन ब्यपगततिविधग्गिसन्तापं परमसुखं निब्बानं सच्छिकरोति. यथा, महाराज, अग्गि, एवं तिविधग्गि दट्ठब्बो; यथा अग्गिगतो पुरिसो, एवं सम्मापटिपन्नो दट्ठब्बो; यथा निरग्गिकोकासो, एवं निब्बानं दट्ठब्बं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो अहिकुक्कुरमनुस्सकुणपसरीरवळञ्जकोट्ठासरासिगतो कुणपजटाजटितन्तरमनुपविट्ठो वायामेन ततो मुञ्चित्वा निक्कुणपोकासं पविसित्वा तत्थ परमसुखं लभेय्य, एवमेव खो, महाराज, यो सम्मापटिपन्नो, सो योनिसो मनसिकारेन ब्यपगतकिलेसकुणपं परमसुखं निब्बानं सच्छिकरोति. यथा, महाराज, कुणपं, एवं पञ्च कामगुणा दट्ठब्बा; यथा कुणपगतो पुरिसो, एवं सम्मापटिपन्नो दट्ठब्बो; यथा निक्कुणपोकासो, एवं निब्बानं दट्ठब्बं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो भीतो तसितो कम्पितो विपरीतविब्भन्तचित्तो वायामेन ततो मुञ्चित्वा दळ्हं थिरं अचलं अभयट्ठानं पविसित्वा तत्थ परमसुखं लभेय्य, एवमेव खो, महाराज, यो सम्मापटिपन्नो, सो योनिसो मनसिकारेन ब्यपगतभयसन्तासं परमसुखं निब्बानं सच्छिकरोति. यथा, महाराज, भयं, एवं जातिजराब्याधिमरणं पटिच्च अपरापरं पवत्तभयं दट्ठब्बं; यथा भीतो पुरिसो, एवं सम्मापटिपन्नो दट्ठब्बो; यथा अभयट्ठानं, एवं निब्बानं दट्ठब्बं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो किलिट्ठमलिनकललकद्दमदेसे पतितो वायामेन तं कललकद्दमं अपवाहेत्वा परिसुद्धविमलदेसमुपगन्त्वा तत्थ परमसुखं लभेय्य, एवमेव खो, महाराज, यो सम्मापटिपन्नो, सो योनिसो मनसिकारेन ब्यपगतकिलेसमलकद्दमं परमसुखं निब्बानं सच्छिकरोति. यथा, महाराज, कललं, एवं लाभसक्कारसिलोको दट्ठब्बो; यथा कललगतो पुरिसो, एवं सम्मापटिपन्नो दट्ठब्बो; यथा परिसुद्धविमलदेसो, एवं निब्बानं दट्ठब्बं.

‘‘तञ्च पन निब्बानं सम्मापटिपन्नो किन्ति सच्छिकरोति? यो सो, महाराज, सम्मापटिपन्नो, सो सङ्खारानं पवत्तं सम्मसति. पवत्तं सम्मसमानो तत्थ जातिं पस्सति जरं पस्सति ब्याधिं पस्सति मरणं पस्सति, न तत्थ किञ्चि सुखं सातं पस्सति आदितोपि मज्झतोपि परियोसानतोपि. सो तत्थ किञ्चि न गय्हूपगं पस्सति. यथा, महाराज, पुरिसो दिवससन्तत्ते अयोगुळे जलिते तत्ते कठिते आदितोपि मज्झतोपि परियोसानतोपि न किञ्चि गय्हूपगं पदेसं पस्सति, एवमेव खो, महाराज, यो सङ्खारानं पवत्तं सम्मसति, सो पवत्तं सम्मसमानो तत्थ जातिं पस्सति जरं पस्सति ब्याधिं पस्सति मरणं पस्सति, न तत्थ किञ्चि सुखं सातं पस्सति आदितोपि मज्झतोपि परियोसानतोपि. सो तत्थ [इदं पदद्वयं सी. पी. पोत्थकेसु नत्थि] न किञ्चि गय्हूपगं पस्सति, तस्स गय्हूपगं अपस्सन्तस्स चित्ते अरति सण्ठाति, कायस्मिं डाहो ओक्कमति, सो अताणो असरणो असरणीभूतो भवेसु निब्बिन्दति.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो जलितजालं महन्तं अग्गिक्खन्धं पविसेय्य, सो तत्थ अताणो असरणो असरणीभूतो अग्गिम्हि निब्बिन्देय्य, एवमेव खो, महाराज, तस्स गय्हूपगं अपस्सन्तस्स चित्ते अरति सण्ठाति, कायस्मिं डाहो ओक्कमति, सो अताणो असरणो असरणीभूतो भवेसु निब्बिन्दति.

‘‘तस्स पवत्ते भयदस्साविस्स एवं चित्तं उप्पज्जति ‘सन्तत्तं खो पनेतं पवत्तं सम्पज्जलितं बहुदुक्खं बहूपायासं, यदि कोचि लभेथ अप्पवत्तं एतं सन्तं एतं पणीतं, यदिदं सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बान’न्ति. इति हेतं [हितं (सी.), हि इदं (पी.)] तस्स अप्पवत्ते चित्तं पक्खन्दति पसीदति पहंसयति तुसयति [पहंसीयति कुहीयति (सी. पी.)]‘पटिलद्धं खो मे निस्सरण’न्ति.

‘‘यथा, महाराज, पुरिसो विप्पनट्ठो विदेसपक्खन्दो निब्बाहनमग्गं दिस्वा तत्थ पक्खन्दति पसीदति पहंसयति तुसयति [पहंसीयति कुहीयति (सी. पी.)] ‘पटिलद्धो मे निब्बाहनमग्गो’ति, एवमेव खो, महाराज, पवत्ते भयदस्साविस्स अप्पवत्ते चित्तं पक्खन्दति पसीदति पहंसयति तुसयति [पहंसीयति कुहीयति (सी. पी.)] ‘पटिलद्धं खो मे निस्सरण’न्ति.

‘‘सो अप्पवत्तत्थाय मग्गं आयूहति गवेसति भावेति बहुलीकरोति, तस्स तदत्थं सति सन्तिट्ठति, तदत्थं वीरियं सन्तिट्ठति, तदत्थं पीति सन्तिट्ठति, तस्स तं चित्तं अपरापरं मनसिकरोतो पवत्तं समतिक्कमित्वा अप्पवत्तं ओक्कमति, अप्पवत्तमनुप्पत्तो, महाराज, सम्मापटिपन्नो ‘निब्बानं सच्छिकरोती’ति वुच्चती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

निब्बानसच्छिकरणपञ्हो एकादसमो.