८. धम्माभिसमयपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ये ते सम्मा पटिपज्जन्ति, तेसं सब्बेसं येव धम्माभिसमयो होति, उदाहु कस्सचि न होती’’ति? ‘‘कस्सचि, महाराज, होति, कस्सचि न होती’’ति. ‘‘कस्स भन्ते होति, कस्स न होती’’ति? ‘‘तिरच्छानगतस्स, महाराज, सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति, पेत्तिविसयूपपन्नस्स…पे… मिच्छादिट्ठिकस्स…पे… कुहकस्स…पे… मातुघातकस्स…पे… पितुघातकस्स…पे… अरहन्तघातकस्स…पे… सङ्घभेदकस्स…पे… लोहितुप्पादकस्स…पे… थेय्यसंवासकस्स…पे… तित्थियपक्कन्तस्स…पे… भिक्खुनिदूसकस्स…पे… तेरसन्नं गरुकापत्तीनं अञ्ञतरं आपज्जित्वा अवुट्ठितस्स…पे… पण्डकस्स…पे… उभतोब्यञ्जनकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति…पे… योपि मनुस्सदहरको ऊनकसत्तवस्सिको, तस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति. इमेसं खो, महाराज, सोळसन्नं पुग्गलानं सुप्पटिपन्नानम्पि धम्माभिसमयो न होती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, ये ते पन्नरस पुग्गला विरुद्धा येव, तेसं धम्माभिसमयो होतु वा मा वा होतु, अथ केन कारणेन मनुस्सदहरकस्स ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति? एत्थ ताव पञ्हो भवति ‘ननु नाम दहरकस्स न रागो होति, न दोसो होति, न मोहो होति, न मानो होति, न मिच्छादिट्ठि होति, न अरति होति, न कामवितक्को होति, अमिस्सितो किलेसेहि, सो नाम दहरको युत्तो च पत्तो च अरहति च चत्तारि सच्चानि एकपटिवेधेन पटिविज्झितु’’’न्ति.

‘‘तञ्ञेवेत्थ, महाराज, कारणं, येनाहं कारणेन भणामि ‘ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होती’ति. यदि, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिको रजनीये रज्जेय्य, दुस्सनीये दुस्सेय्य, मोहनीये मुय्हेय्य, मदनीये मज्जेय्य, दिट्ठिं विजानेय्य, रतिञ्च अरतिञ्च विजानेय्य, कुसलाकुसलं वितक्केय्य, भवेय्य तस्स धम्माभिसमयो, अपि च, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु गरुका भारिका विपुला महती. ऊनकसत्तवस्सिको, महाराज, तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति गरुकं भारिकं विपुलं महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं.

‘‘यथा, महाराज, सिनेरुपब्बतराजा गरुको भारिको विपुलो महन्तो, अपि नु खो तं, महाराज, पुरिसो अत्तनो पाकतिकेन थामबलवीरियेन सक्कुणेय्य सिनेरुपब्बतराजानं उद्धरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘दुब्बलत्ता, भन्ते, पुरिसस्स, महन्तत्ता सिनेरुपब्बतराजस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु गरुका भारिका विपुला महती. ऊनकसत्तवस्सिको तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति गरुकं भारिकं विपुलं महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, अयं महापथवी दीघा आयता पुथुला वित्थता विसाला वित्थिण्णा विपुला महन्ता, अपि नु खो तं, महाराज, महापथविं सक्का परित्तकेन उदकबिन्दुकेन तेमेत्वा उदकचिक्खल्लं कातु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, उदकबिन्दुस्स, महन्तत्ता महापथविया’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, असङ्खता निब्बानधातु दीघा आयता पुथुला वित्थता विसाला वित्थिण्णा विपुला महन्ता. ऊनकसत्तवस्सिको तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, अबलदुब्बलपरित्तअप्पथोकमन्दग्गि भवेय्य, अपि नु खो, महाराज, तावतकेन मन्देन अग्गिना सक्का सदेवके लोके अन्धकारं विधमित्वा आलोकं दस्सेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन महाराजा’’ति? ‘‘मन्दत्ता, भन्ते, अग्गिस्स, लोकस्स महन्तत्ता’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, महता च अविज्जन्धकारेन पिहितं. तस्मा दुक्करं ञाणालोकं दस्सयितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होति.

‘‘यथा वा पन, महाराज, आतुरो किसो अणुपरिमितकायो सालककिमि हत्थिनागं तिधा पभिन्नं नवायतं तिवित्थतं दसपरिणाहं अट्ठरतनिकं सकट्ठानमुपगतं दिस्वा गिलितुं परिकड्ढेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सालककिमि सक्कुणेय्य तं हत्थिनागं गिलितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, सालककिमिस्स, महन्तत्ता हत्थिनागस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ऊनकसत्तवस्सिकस्स चित्तं अबलं दुब्बलं परित्तं अप्पं थोकं मन्दं अविभूतं, महती असङ्खता निब्बानधातु. सो तेन दुब्बलेन चित्तेन परित्तकेन मन्देन अविभूतेन न सक्कोति महतिं असङ्खतं निब्बानधातुं पटिविज्झितुं, तेन कारणेन ऊनकसत्तवस्सिकस्स सुप्पटिपन्नस्सापि धम्माभिसमयो न होती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

धम्माभिसमयपञ्हो अट्ठमो.