५. सुपिनपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, इमस्मिं लोके नरनारियो सुपिनं पस्सन्ति कल्याणम्पि पापकम्पि, दिट्ठपुब्बम्पि अदिट्ठपुब्बम्पि, कतपुब्बम्पि अकतपुब्बम्पि, खेमम्पि सभयम्पि, दूरेपि सन्तिकेपि, बहुविधानिपि अनेकवण्णसहस्सानि दिस्सन्ति, किञ्चेतं सुपिनं नाम, को चेतं पस्सती’’ति? ‘‘निमित्तमेतं, महाराज, सुपिनं नाम, यं चित्तस्स आपात [आपाथ (सी. पी.)] मुपगच्छति. छयिमे, महाराज, सुपिनं पस्सन्ति, वातिको सुपिनं पस्सति, पित्तिको सुपिनं पस्सति, सेम्हिको सुपिनं पस्सति, देवतूपसंहारतो सुपिनं पस्सति, समुदाचिण्णतो सुपिनं पस्सति, पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, तत्र, महाराज, यं पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, तं येव सच्चं, अवसेसं मिच्छा’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो पुब्बनिमित्ततो सुपिनं पस्सति, किं तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, तं वा निमित्तं चित्तस्स आपातमुपगच्छति, अञ्ञो वा आगन्त्वा तस्स आरोचेती’’ति? ‘‘न, महाराज, तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि आगन्त्वा तस्स आरोचेति, अथ खो तं येव निमित्तं चित्तस्स आपातमुपगच्छति. यथा, महाराज, आदासो न सयं कुहिञ्चि गन्त्वा छायं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि छायं आनेत्वा आदासं आरोपेति [आरोचेति (क.)], अथ खो यतो कुतोचि छाया आगन्त्वा आदासस्स आपातमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, न तस्स चित्तं सयं गन्त्वा तं निमित्तं विचिनाति, नापि अञ्ञो कोचि आगन्त्वा आरोचेति, अथ खो यतो कुतोचि निमित्तं आगन्त्वा चित्तस्स आपातमुपगच्छती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यं तं चित्तं सुपिनं पस्सति, अपि नु तं चित्तं जानाति ‘एवं नाम विपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति? ‘‘न हि, महाराज, तं चित्तं जानाति ‘एवंविपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति, निमित्ते पन उप्पन्ने अञ्ञेसं कथेति, ततो ते अत्थं कथेन्ती’’ति.

‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं मे दस्सेही’’ति. ‘‘यथा, महाराज, सरीरे तिलका पीळका दद्दूनि उट्ठहन्ति लाभाय वा अलाभाय वा, यसाय वा अयसाय वा, निन्दाय वा पसंसाय वा, सुखाय वा दुक्खाय वा, अपि नु ता, महाराज, पीळका जानित्वा उप्पज्जन्ति ‘इमं नाम मयं अत्थं निप्फादेस्सामा’’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यादिसे ता ओकासे पीळका सम्भवन्ति, तत्थ ता पीळका दिस्वा नेमित्तका ब्याकरोन्ति ‘एवं नाम विपाको भविस्सती’’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यं तं चित्तं सुपिनं पस्सति, न तं चित्तं जानाति ‘एवं नाम विपाको भविस्सति खेमं वा भयं वा’ति, निमित्ते पन उप्पन्ने अञ्ञेसं कथेति, ततो ते अत्थं कथेन्ती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यो सुपिनं पस्सति, सो निद्दायन्तो, उदाहु जागरन्तो [जग्गन्तो (सी. पी.)] पस्सती’’ति? ‘‘यो सो, महाराज, सुपिनं पस्सति, न सो निद्दायन्तो पस्सति, नापि जागरन्तो पस्सति. अपि च ओक्कन्ते मिद्धे असम्पत्ते भवङ्गे एत्थन्तरे सुपिनं पस्सति. मिद्धसमारूळ्हस्स, महाराज, चित्तं भवङ्गगतं होति, भवङ्गगतं चित्तं नप्पवत्तति, अप्पवत्तं चित्तं सुखदुक्खं नप्पजानाति, अप्पटिविजानन्तस्स सुपिनो न होति, पवत्तमाने चित्ते सुपिनं पस्सति.

‘‘यथा, महाराज, तिमिरे अन्धकारे अप्पभासे सुपरिसुद्धेपि आदासे छाया न दिस्सति, एवमेव खो, महाराज, मिद्धसमारूळ्हे चित्ते भवङ्गगते तिट्ठमानेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, अप्पवत्ते चित्ते सुपिनं न पस्सति. यथा, महाराज, आदासो, एवं सरीरं दट्ठब्बं; यथा अन्धकारो, एवं मिद्धं दट्ठब्बं; यथा आलोको, एवं चित्तं दट्ठब्बं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महिकोत्थटस्स सूरियस्स पभा न दिस्सति सन्ता येव सूरियरस्मि अप्पवत्ता होति, अप्पवत्ताय सूरियरस्मिया आलोको न होति, एवमेव खो, महाराज, मिद्धसमारूळ्हस्स चित्तं भवङ्गगतं होति, भवङ्गगतं चित्तं नप्पवत्तति, अप्पवत्ते चित्ते सुपिनं न पस्सति. यथा, महाराज, सूरियो, एवं सरीरं दट्ठब्बं; यथा महिकोत्थरणं, एवं मिद्धं दट्ठब्बं; यथा सूरियरस्मि, एवं चित्तं दट्ठब्बं.

‘‘द्विन्नं, महाराज, सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, मिद्धसमारूळ्हस्स भवङ्गगतस्स सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, निरोधसमापन्नस्स सन्तेपि सरीरे चित्तं अप्पवत्तं होति, जागरन्तस्स, महाराज, चित्तं लोलं होति विवटं पाकटं अनिबद्धं, एवरूपस्स चित्ते निमित्तं आपातं न उपेति. यथा, महाराज, पुरिसं विवटं पाकटं अकिरियं अरहस्सं रहस्सकामा परिवज्जेन्ति, एवमेव खो, महाराज, जागरन्तस्स दिब्बो अत्थो आपातं न उपेति, तस्मा जागरन्तो सुपिनं न पस्सति. यथा वा पन, महाराज, भिक्खुं भिन्नाजीवं अनाचारं पापमित्तं दुस्सीलं कुसीतं हीनवीरियं कुसला बोधिपक्खिया धम्मा आपातं न उपेन्ति, एवमेव खो, महाराज, जागरन्तस्स दिब्बो अत्थो आपातं न उपेति, तस्मा जागरन्तो सुपिनं न पस्सती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि मिद्धस्स आदिमज्झपरियोसान’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, अत्थि मिद्धस्स आदिमज्झपरियोसान’’न्ति. ‘‘कतमं आदि, कतमं मज्झं, कतमं परियोसान’’न्ति? ‘‘यो, महाराज, कायस्स ओनाहो परियोनाहो दुब्बल्यं मन्दता अकम्मञ्ञता कायस्स, अयं मिद्धस्स आदि; यो, महाराज, कपिनिद्दापरेतो वोकिण्णकं जग्गति [वोकिण्णतं गच्छति (निस्य)], इदं मिद्धस्स मज्झं; भवङ्गगति परियोसनं. मज्झूपगतो, महाराज, कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सति. यथा, महाराज, कोचि यतचारी समाहितचित्तो ठितधम्मो अचलबुद्धि पहीनकोतूहलसद्दं वनमज्झोगाहित्वा सुखुमं अत्थं चिन्तयति, न च सो तत्थ मिद्धं ओक्कमति, सो तत्थ समाहितो एकग्गचित्तो सुखुमं अत्थं पटिविज्झति, एवमेव खो, महाराज, जागरो न मिद्धसमापन्नो, मज्झूपगतो कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सति. यथा, महाराज, कोतूहलसद्दो, एवं जागरं दट्ठब्बं; यथा विवित्तं वनं, एवं कपिनिद्दापरेतो दट्ठब्बो; यथा सो कोतूहलसद्दं ओहाय मिद्धं विवज्जेत्वा मज्झत्तभूतो सुखुमं अत्थं पटिविज्झति, एवं जागरो न मिद्धसमापन्नो कपिनिद्दापरेतो सुपिनं पस्सती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

सुपिनपञ्हो पञ्चमो.