६. अकालमरणपञ्हो
६. ‘‘भन्ते नागसेन, ये ते सत्ता मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ति, उदाहु अकालेपि मरन्ती’’ति? ‘‘अत्थि, महाराज, कालेपि मरणं, अत्थि अकालेपि मरण’’न्ति.
‘‘भन्ते नागसेन, के काले मरन्ति, के अकाले मरन्ती’’ति? ‘‘दिट्ठपुब्बा पन, महाराज, तया अम्बरुक्खा वा जम्बुरुक्खा वा, अञ्ञस्मा वा पन फलरुक्खा फलानि पतन्तानि आमानि च पक्कानि चा’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘यानि तानि, महाराज, फलानि रुक्खतो पतन्ति, सब्बानि तानि काले येव पतन्ति, उदाहु अकालेपी’’ति? ‘‘यानि तानि, भन्ते नागसेन, फलानि परिपक्कानि विलीनानि पतन्ति, सब्बानि तानि काले पतन्ति. यानि पन तानि अवसेसानि फलानि तेसु कानिचि किमिविद्धानि पतन्ति, कानिचि लगुळहतानि [सकुणपहता (स्या.), लकुटहतानि (सी. पी. क.)] पतन्ति, कानिचि वातप्पहतानि पतन्ति, कानिचि अन्तोपूतिकानि हुत्वा पतन्ति, सब्बानि तानि अकाले पतन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, ये ते जरावेगहता मरन्ति, ते येव काले मरन्ति, अवसेसा केचि कम्मप्पटिबाळ्हा मरन्ति, केचि गतिप्पटिबाळ्हा मरन्ति, केचि किरियप्पटिबाळ्हा मरन्ती’’ति.
‘‘भन्ते नागसेन, ये ते कम्मप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते गतिप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते किरियप्पटिबाळ्हा मरन्ति, येपि ते जरावेगप्पटिबाळ्हा मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ति, योपि मातुकुच्छिगतो मरति, सो तस्स कालो, काले येव सो मरति. योपि विजातघरे मरति, सो तस्स कालो, सोपि काले येव मरति. योपि मासिको मरति…पे… योपि वस्ससतिको मरति, सो तस्स कालो, काले येव सो मरति, तेन हि, भन्ते नागसेन, अकाले मरणं नाम न होति, ये केचि मरन्ति, सब्बे ते काले येव मरन्ती’’ति.
‘‘सत्तिमे, महाराज, विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरन्ति. कतमे सत्त? जिघच्छितो, महाराज, भोजनं अलभमानो उपहतब्भन्तरो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, पिपासितो, महाराज, पानीयं अलभमानो परिसुक्खहदयो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, अहिना दट्ठो, महाराज, विसवेगाभिहतो तिकिच्छकं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, विसमासितो, महाराज, डय्हन्तेसु अङ्गपच्चङ्गेसु अगदं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, अग्गिगतो, महाराज, झायमानो निब्बापनं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, उदकगतो, महाराज, पतिट्ठं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, सत्तिहतो, महाराज, आबाधिको भिसक्कं अलभमानो विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरति, इमे खो, महाराज, सत्त विज्जमानेपि उत्तरिं आयुस्मिं अकाले मरन्ति. तत्रापाहं, महाराज, एकंसेन वदामि.
‘‘अट्ठविधेन, महाराज, सत्तानं कालङ्किरिया होति, वातसमुट्ठानेन पित्तसमुट्ठानेन सेम्हसमुट्ठानेन सन्निपातिकेन उतुविपरिणामेन विसमपरिहारेन ओपक्कमिकेन कम्मविपाकेन, महाराज, सत्तानं कालङ्किरिया होति. तत्र, महाराज, यदिदं कम्मविपाकेन कालङ्किरिया, सा येव तत्थ सामयिका [सामायिका (क.)] कालङ्किरिया, अवसेसा असामयिका कालङ्किरियाति. भवति च –
‘‘‘जिघच्छाय पिपासाय, अहिदट्ठा [अहिदट्ठो (सी.), अहिना दट्ठो (पी.)] विसेन च;
अग्गिउदकसत्तीहि, अकाले तत्थ मीयति;
वातपित्तेन सेम्हेन, सन्निपातेनुतूहि च;
विसमोपक्कमकम्मेहि, अकाले तत्थ मीयती’ति.
‘‘केचि, महाराज, सत्ता पुब्बे कतेन तेन तेन अकुसलकम्मविपाकेन मरन्ति. इध, महाराज, यो पुब्बे परे जिघच्छाय मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि जिघच्छाय परिपीळितो छातो परिकिलन्तो सुक्खमिलातहदयो बुभुक्खितो [सुक्खितो (सी. पी. क.)] विसुक्खितो झायन्तो अब्भन्तरं परिडय्हन्तो जिघच्छाय येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे पिपासाय मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि पेतो हुत्वा निज्झामतण्हिको समानो लूखो किसो परिसुक्खितहदयो पिपासाय येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे अहिना डंसापेत्वा मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि अजगरमुखेनेव अजगरमुखं कण्हसप्पमुखेनेव कण्हसप्पमुखं परिवत्तित्वा तेहि खायितखायितो अहीहि दट्ठो येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे विसं दत्वा मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि डय्हन्तेहि अङ्गपच्चङ्गेहि भिज्जमानेन सरीरेन कुणपगन्धं वायन्तो विसेनेव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे अग्गिना मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि अङ्गारपब्बतेनेव अङ्गारपब्बतं यमविसयेनेव यमविसयं परिवत्तित्वा दड्ढविदड्ढगत्तो अग्गिना येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि मलल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे उदकेन मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि हतविलुत्तभग्गदुब्बलगत्तो खुब्भितचित्तो [खुभितचित्तो (सी. पी.)] उदकेनेव [उदके येव (बहूसु)] मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं.
‘‘यो पुब्बे परे सत्तिया मारेति, सो बहूनि वस्ससतसहस्सानि छिन्नभिन्नकोट्टितविकोट्टितो सत्तिमुखसमाहतो सत्तिया येव मरति दहरोपि मज्झिमोपि महल्लकोपि, इदम्पि तस्स सामयिकमरणं’’.
‘‘भन्ते नागसेन, अकाले मरणं अत्थीति यं वदेति, इङ्घ मे त्वं तत्थ कारणं अतिदिसाति’’. ‘‘यथा, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो आदिन्नतिणकट्ठसाखापलासो परियादिन्नभक्खो उपादानसङ्खया निब्बायति, सो अग्गि वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये निब्बुतो नामा’ति, एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘समये मरणमुपगतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो आदिन्नतिणकट्ठसाखापलासो अस्स, तं अपरियादिन्ने येव तिणकट्ठसाखापलासे महतिमहामेघो अभिप्पवस्सित्वा निब्बापेय्य, अपि नु खो, महाराज, महाअग्गिक्खन्धो समये निब्बुतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो अग्गिक्खन्धो पुरिमकेन अग्गिक्खन्धेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, मेघेन पटिपीळितो सो अग्गिक्खन्धो असमये निब्बुतो’’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा पित्तसमुट्ठानेन वा सेम्हसमुट्ठानेन वा सन्निपातिकेन वा उतुपरिणामजेन वा विसमपरिहारजेन वा ओपक्कमिकेन वा जिघच्छाय वा पिपासाय वा सप्पदट्ठेन वा विसमासितेन वा अग्गिना वा उदकेन वा सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थि.
‘‘यथा वा पन, महाराज, गगने महतिमहावलाहको उट्ठहित्वा निन्नञ्च थलञ्च परिपूरयन्तो अभिवस्सति, सो वुच्चति ‘मेघो अनीतिको अनुपद्दवो वस्सती’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘समये मरणमुपगतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, गगने महतिमहावलाहको उट्ठहित्वा अन्तरायेव महता वातेन अब्भत्थं गच्छेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, महावलाहको समये विगतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो वलाहको पुरिमेन वलाहकेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, वातेन पटिपीळितो सो वलाहको असमयप्पत्तो येव विगतो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, बलवा आसीविसो कुपितो किञ्चिदेव पुरिसं डंसेय्य, तस्स तं विसं अनीतिकं अनुपद्दवं मरणं पापेय्य, तं विसं वुच्चति ‘अनीतिकमनुपद्दवं कोटिगत’न्ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो जीवितकोटिगतो सामयिकं मरणमुपगतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, बलवता आसीविसेन दट्ठस्स अन्तरायेव आहितुण्डिको अगदं दत्वा अविसं करेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, विसं समये विगतं नाम होती’’ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन तं, महाराज, पच्छिमं विसं पुरिमकेन विसेन समसमगतिकं नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, अगदेन पटिपीळितं विसं अकोटिगतं येव विगत’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, इस्सासो सरं पातेय्य, सचे सो सरो यथागतिगमनपथमत्थकं गच्छति, सो सरो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नामा’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि चिरं जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपगतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, इस्सासो सरं पातेय्य, तस्स तं सरं तस्मिं येव खणे कोचि गण्हेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सरो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन सो, महाराज, पच्छिमो सरो पुरिमकेन सरेन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, गहणेन तस्स सरस्स गमनं उपच्छिन्न’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, यो कोचि लोहमयं भाजनं आकोटेय्य, तस्स आकोटनेन सद्दो निब्बत्तित्वा यथागतिगमनपथमत्थकं गच्छति, सो सद्दो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नामा’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपागतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, यो कोचि लोहमयं भाजनं आकोटेय्य, तस्स आकोटनेन सद्दो निब्बत्तेय्य, निब्बत्ते सद्दे अदूरगते कोचि आमसेय्य, सह आमसनेन सद्दो निरुज्झेय्य, अपि नु खो सो, महाराज, सद्दो यथागतिगमनपथमत्थकं गतो नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन, महाराज, पच्छिमो सद्दो पुरिमकेन सद्देन समसमगतिको नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, आमसनेन सो सद्दो उपरतो’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ महाराज कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, खेत्ते सुविरूळ्हं धञ्ञबीजं सम्मा पवत्तमानेन वस्सेन ओततविततआकिण्णबहुफलं हुत्वा [उट्ठितआकिण्णबहुफलं भवित्वा (स्या.)] सस्सुट्ठानसमयं पापुणाति, तं धञ्ञं वुच्चति ‘अनीतिकमनुपद्दवं समयसम्पत्तं नाम होती’ति. एवमेव खो, महाराज, यो कोचि बहूनि दिवससहस्सानि जीवित्वा जराजिण्णो आयुक्खया अनीतिको अनुपद्दवो मरति, सो वुच्चति ‘अनीतिको अनुपद्दवो समये मरणमुपगतो’ति.
‘‘यथा वा पन, महाराज, खेत्ते सुविरूळ्हं धञ्ञबीजं उदकेन विकलं मरेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, धञ्ञं असमयसम्पत्तं नाम होती’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘किस्स पन तं, महाराज, पच्छिमं धञ्ञं पुरिमकेन धञ्ञेन समसमगतिकं नाहोसी’’ति? ‘‘आगन्तुकेन, भन्ते, उण्हेन पटिपीळितं तं धञ्ञं मत’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘सम्पन्नतरुणसस्सं किमयो उट्ठहित्वा समूलं नासेन्ती’’’ति? ‘‘सुतपुब्बञ्चेव तं, भन्ते, अम्हेहि दिट्ठपुब्बञ्चा’’ति. ‘‘किं नु खो तं, महाराज, सस्सं काले नट्ठं, उदाहु अकाले नट्ठ’’न्ति? ‘‘अकाले, भन्ते, यदि खो तं, भन्ते, सस्सं किमयो न खादेय्युं, सस्सुद्धरणसमयं पापुणेय्या’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, आगन्तुकेन उपघातेन सस्सं विनस्सति, निरुपघातं सस्सं सस्सुद्धरणसमयं पापुणाती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा…पे… सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा मरति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थीति.
‘‘सुतपुब्बं पन तया, महाराज, ‘सम्पन्ने सस्से फलभारनमिते मञ्चरितपत्ते करकवस्सं नाम वस्सजाति निपतित्वा विनासेति अफलं करोती’ति? ‘‘सुतपुब्बञ्चेव तं, भन्ते, अम्हेहि दिट्ठपुब्बञ्चा’’ति. ‘‘अपि नु खो तं, महाराज, सस्सं काले नट्ठं, उदाहु अकाले नट्ठ’’न्ति? ‘‘अकाले, भन्ते, यदि खो तं, भन्ते, सस्सं करकवस्सं न वस्सेय्य सस्सुद्धरणसमयं पापुणेय्या’’ति. ‘‘किं पन, महाराज, आगन्तुकेन उपघातेन सस्सं विनस्सति, निरुपघातं सस्सं सस्सुद्धरणसमयं पापुणाती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, यो कोचि अकाले मरति, सो आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो वातसमुट्ठानेन वा पित्तसमुट्ठानेन वा सेम्हसमुट्ठानेन वा सन्निपातिकेन वा उतुपरिणामजेन वा विसमपरिहारजेन वा ओपक्कमिकेन वा जिघच्छाय वा पिपासाय वा सप्पदट्ठेन वा विसमासितेन वा अग्गिना वा उदकेन वा सत्तिवेगप्पटिपीळितो वा अकाले मरति. यदि पन आगन्तुकेन रोगेन पटिपीळितो न भवेय्य, समयेव मरणं पापुणेय्य. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकाले मरणं अत्थी’’ति.
‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं भन्ते नागसेन, सुदस्सितं कारणं, सुदस्सितं ओपम्मं अकाले मरणस्स परिदीपनाय, ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति उत्तानीकतं पाकटं कतं विभूतं कतं, अचित्तविक्खित्तकोपि, भन्ते नागसेन, मनुजो एकमेकेनपि ताव ओपम्मेन निट्ठं गच्छेय्य ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति, किं पन मनुजो सचेतनो? पठमोपम्मेनेवाहं, भन्ते, सञ्ञत्तो ‘अत्थि अकाले मरण’न्ति, अपि च अपरापरं निब्बाहनं सोतुकामो न सम्पटिच्छि’’न्ति.
अकालमरणपञ्हो छट्ठो.