४. पुब्बपेतादिसपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, इमे दायका दानं दत्वा पुब्बपेतानं आदिसन्ति [उद्दिसन्ति (क. सी.)] ‘इदं तेसं पापुणातू’ति, अपि नु ते किञ्चि ततोनिदानं विपाकं पटिलभन्ती’’ति? ‘‘केचि, महाराज, पटिलभन्ति, केचि नप्पटिलभन्ती’’ति. ‘‘के, भन्ते, पटिलभन्ति, के नप्पटिलभन्ती’’ति? ‘‘निरयूपपन्ना, महाराज, नप्पटिलभन्ति, सग्गगता नप्पटिलभन्ति, तिरच्छानयोनिगता नप्पटिलभन्ति, चतुन्नं पेतानं तयो पेता नप्पटिलभन्ति वन्तासिका खुप्पिपासिनो निज्झामतण्हिका, लभन्ति पेता परदत्तूपजीविनो, तेपि सरमाना येव लभन्ती’’ति.

‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, दायकानं दानं विसोसितं [विसोतं (सी. पी.)] होति अफलं, येसं उद्दिस्स कतं यदि ते नप्पटिलभन्ती’’ति? ‘‘न हि तं, महाराज, दानं अफलं होति अविपाकं, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ती’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, कारणेन मं सञ्ञापेही’’ति. ‘‘इध, महाराज, केचि मनुस्सा मच्छमंससुराभत्तखज्जकानि पटियादेत्वा ञातिकुलं गच्छन्ति, यदि ते ञातका तं उपायनं न सम्पटिच्छेय्युं, अपि नु तं उपायनं विसोसितं गच्छेय्य विनस्सेय्य वा’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सामिकानं येव तं होती’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ति. यथा पन, महाराज, पुरिसो गब्भं पविट्ठो असति पुरतो निक्खमनमुखे केन निक्खमेय्या’’ति. ‘‘पविट्ठेनेव भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ती’’ति. ‘‘होतु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि, दायका येव तस्स फलं अनुभवन्ति, न मयं तं कारणं विलोमेमाति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि इमेसं दायकानं दिन्नदानं पुब्बपेतानं पापुणाति, ते च तस्स विपाकं अनुभवन्ति. तेन हि यो पाणातिपाती लुद्दो लोहितपाणी पदुट्ठमनसङ्कप्पो मनुस्से घातेत्वा दारुणं कम्मं कत्वा पुब्बपेतानं आदिसेय्य ‘इमस्स मे कम्मस्स विपाको पुब्बपेतानं पापुणातू’ति, अपि नु तस्स विपाको पुब्बपेतानं पापुणाती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, को तत्थ हेतु किं कारणं, येन कुसलं पापुणाति अकुसलं न पापुणाती’’ति? ‘‘नेसो, महाराज, पञ्हो पुच्छितब्बो, मा च त्वं, महाराज, ‘विसज्जको अत्थी’ति अपुच्छितब्बं पुच्छि, ‘किस्स आकासो निरालम्बो, किस्स गङ्गा उद्धम्मुखा न सन्दति, किस्स इमे मनुस्सा च दिजा च द्विपदा मिगा चतुप्पदा’ति तम्पि मं त्वं पुच्छिस्ससी’’ति. ‘‘नाहं तं, भन्ते नागसेन, विहेसापेक्खो पुच्छामि, अपि च निब्बाहनत्थाय [निब्बानत्थाय (क.)] सन्देहस्स पुच्छामि, बहू मनुस्सा लोके वामगामिनो [पापगाहिनो (स्या.)] विचक्खुका, ‘किन्ति ते ओतारं न लभेय्यु’न्ति एवाहं तं पुच्छामी’’ति. ‘‘न सक्का, महाराज, सह अकतेन अननुमतेन सह पापं कम्मं संविभजितुं.

‘‘यथा, महाराज, मनुस्सा उदकनिब्बाहनेन उदकं सुविदूरम्पि हरन्ति, अपि नु, महाराज, सक्का घनमहासेलपब्बतो [पब्बततो (क.)] निब्बाहनेन यथिच्छितं हरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. यथा वा पन, महाराज, सक्का तेलेन पदीपो जालेतुं, अपि नु, महाराज, सक्का उदकेन पदीपो जालेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. यथा वा पन, महाराज, कस्सका तळाकतो उदकं नीहरित्वा धञ्ञं परिपाचेन्ति, अपि नु खो, महाराज, सक्का महासमुद्दतो उदकं नीहरित्वा धञ्ञं परिपाचेतु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितु’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन सक्का कुसलं संविभजितुं, न सक्का अकुसलं संविभजितुं. कारणेन मं सञ्ञापेहि, नाहं अन्धो अनालोको सुत्वा वेदिस्सामी’’ति. ‘‘अकुसलं, महाराज, थोकं, कुसलं बहुकं, थोकत्ता अकुसलं कत्तारं येव परियादियति, बहुकत्ता कुसलं सदेवकं लोकं अज्झोत्थरती’’ति. ‘‘ओपम्मं करोही’’ति.

‘‘यथा, महाराज, परित्तं एकं उदकबिन्दु पथवियं निपतेय्य, अपि नु खो तं, महाराज, उदकबिन्दु दसपि द्वादसपि योजनानि अज्झोत्थरेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, यत्थ तं उदकबिन्दु निपतितं, तत्थेव परियादियती’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, उदकबिन्दुस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, परित्तं अकुसलं परित्तत्ता कत्तारं येव परियादियति, न सक्का संविभजितुं.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महतिमहामेघो अभिवस्सेय्य तप्पयन्तो धरणितलं, अपि नु खो सो, महाराज, महामेघो समन्ततो ओत्थरेय्या’’ति. ‘‘आम, भन्ते, पूरयित्वा सो महामेघो सोब्भसर सरितसाखाकन्दरपदरदहतळाक [मातिकातळाक (क.)] उदपानपोक्खरणियो दसपि द्वादसपि योजनानि अज्झोत्थरेय्या’’ति. ‘‘केन कारणेन, महाराजा’’ति? ‘‘महन्तत्ता, भन्ते, मेघस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, कुसलं बहुकं, बहुकत्ता सक्का देवमनुस्सेहिपि संविभजितु’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन अकुसलं थोकं कुसलं बहुतर’’न्ति? ‘‘इध, महाराज, यो कोचि दानं देति, सीलं समादियति, उपोसथकम्मं करोति, सो हट्ठो पहट्ठो हसितो पमुदितो पसन्नमानसो वेदजातो होति, तस्स अपरापरं पीति उप्पज्जति, पीतिमनस्स भिय्यो भिय्यो कुसलं पवड्ढति.

‘‘यथा, महाराज, उदपाने बहुसलिलसम्पुण्णे एकेन देसेन उदकं पविसेय्य, एकेन निक्खमेय्य, निक्खमन्तेपि अपरापरं उप्पज्जति, न सक्का होति खयं पापेतुं. एवमेव खो, महाराज, कुसलं भिय्यो भिय्यो पवड्ढति. वस्ससतेपि चे, महाराज, पुरिसो कतं कुसलं आवज्जेय्य, आवज्जिते आवज्जिते भिय्यो भिय्यो कुसलं पवड्ढति. तस्स तं कुसलं सक्का होति यथिच्छकेहि सद्धिं संविभजितुं, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन कुसलं बहुतरं.

‘‘अकुसलं पन, महाराज, करोन्तो पच्छा विप्पटिसारी होति, विप्पटिसारिनो चित्तं पटिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारीयति सोचति तप्पति हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति. यथा, महाराज, सुक्खाय नदिया महापुळिनाय उन्नतावनताय कुटिलसङ्कुटिलाय उपरितो परित्तं उदकं आगच्छन्तं हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति. एवमेव खो, महाराज, अकुसलं करोन्तस्स चित्तं पटिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारीयति सोचति तप्पति हायति खीयति न परिवड्ढति तत्थेव परियादियति, इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन अकुसलं थोक’’न्ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

पुब्बपेतादिसपञ्हो चतुत्थो.