३. कुसलाकुसलबलवतरपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, कतमं अधिमत्तं बलवतरं कुसलं वा अकुसलं वा’’ति? ‘‘कुसलं, महाराज, अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा अकुसल’न्ति. ‘‘नाहं, भन्ते नागसेन, तं वचनं सम्पटिच्छामि ‘कुसलं अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा अकुसल’न्ति, दिस्सन्ति, भन्ते नागसेन, इध पाणातिपातिनो अदिन्नादायिनो कामेसुमिच्छाचारिनो मुसावादिनो गामघातिका पन्थदूसका नेकतिका वञ्चनिका, सब्बे ते तावतकेन पापेन लभन्ति हत्थच्छेदं पादच्छेदं हत्थपादच्छेदं कण्णच्छेदं नासच्छेदं कण्णनासच्छेदं बिलङ्गथालिकं सङ्खमुण्डिकं राहुमुखं जोतिमालिकं हत्थपज्जोतिकं एरकवत्तिकं चीरकवासिकं एणेय्यकं बळिसमंसिकं कहापणिकं खारापतच्छिकं पलिघपरिवत्तिकं पलालपीठकं तत्तेनपि तेलेन ओसिञ्चनं सुनखेहिपि खादापनं जीवसूलारोपनं असिनापि सीसच्छेदं, केचि रत्तिं पापं कत्वा रत्तिं येव विपाकं अनुभवन्ति, केचि रत्तिं कत्वा दिवा येव अनुभवन्ति, केचि दिवा कत्वा दिवा येव अनुभवन्ति, केचि दिवा कत्वा रत्तिं येव अनुभवन्ति, केचि द्वे तयो दिवसे वीतिवत्ते अनुभवन्ति, सब्बेपि ते दिट्ठेव धम्मे विपाकं अनुभवन्ति. अत्थि पन, भन्ते नागसेन, कोचि एकस्स वा द्विन्नं वा तिण्णं वा चतुन्नं वा पञ्चन्नं वा दसन्नं वा सतस्स वा सहस्सस्स वा सतसहस्सस्स वा सपरिवारं दानं दत्वा दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा अनुभविता सीलेन वा उपोसथकम्मेन वा’’ति?

‘‘अत्थि, महाराज, चत्तारो पुरिसा दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा दिट्ठेव धम्मे तेनेव सरीरदेहेन तिदसपुरे समनुप्पत्ता’’ति [यसमनुपत्ताति (सी. पी.)]. ‘‘को च को च भन्ते’’ति? ‘‘मन्धाता, महाराज, राजा, निमि राजा, साधीनो राजा, गुत्तिलो च गन्धब्बो’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, अनेकेहि तं भवसहस्सेहि अन्तरितं, द्विन्नम्पेतं अम्हाकं [दीपितं, अम्हाकम्पेतं (क.)] परोक्खं, यदि समत्थोसि वत्तमानके भवे भगवतो धरमानकाले कथेही’’ति? ‘‘वत्तमानकेपि, महाराज, भवे पुण्णको दासो थेरस्स सारिपुत्तस्स भोजनं दत्वा तदहेव सेट्ठिट्ठानं अज्झुपगतो, सो एतरहि पुण्णको सेट्ठीति पञ्ञायि, गोपालमाता देवी अत्तनो केसे विक्किणित्वा लद्धेहि अट्ठहि कहापणेहि थेरस्स महाकच्चायनस्स अत्तट्ठमकस्स पिण्डपातं दत्वा तदहेव रञ्ञो चन्दपज्जोतस्स [उदेनस्स (सी. पी.)] अग्गमहेसिट्ठानं पत्ता. सुप्पिया उपासिका अञ्ञतरस्स गिलानभिक्खुनो अत्तनो ऊरुमंसेन पटिच्छादनीयं दत्वा दुतियदिवसे येव रूळ्हवणा सञ्छवी [सच्छवी (सी. पी.)] अरोगा जाता. मल्लिका देवी भगवतो आभिदोसिकं कुम्मासपिण्डं दत्वा तदहेव रञ्ञो कोसलस्स अग्गमहेसी जाता. सुमनो मालाकारो अट्ठहि सुमनपुप्फमुट्ठीहि भगवन्तं पूजेत्वा तं दिवसं येव महासम्पत्तिं पत्तो. एकसाटको ब्राह्मणो उत्तरसाटकेन भगवन्तं पूजेत्वा तं दिवसं येव सब्बट्ठकं लभि, सब्बेपेते, महाराज, दिट्ठधम्मिकं भोगञ्च यसञ्च अनुभविंसू’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, विचिनित्वा परियेसित्वा छ जने येव अद्दसासी’’ति. ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसलं. अहञ्हि, भन्ते नागसेन, एकदिवसं येव दसपि पुरिसे पस्सामि पापस्स कम्मस्स विपाकेन सूलेसु आरोपेन्ते, वीसम्पि तिंसम्पि चत्तालीसम्पि पञ्ञासम्पि पुरिससतम्पि पुरिससहस्सम्पि पस्सामि पापस्स कम्मस्स विपाकेन सूलेसु आरोपेन्ते. नन्दकुलस्स, भन्ते नागसेन, भद्दसालो नाम सेनापतिपुत्तो अहोसि. तेन च रञ्ञा चन्दगुत्तेन सङ्गामो समुपब्यूळ्हो अहोसि. तस्मिं खो पन, भन्ते नागसेन, सङ्गामे उभतो बलकाये असीतिकबन्धरूपानि अहेसुं, एकस्मिं किर सीसकबन्धे परिपाते [परिपुण्णे (सब्बत्थ)] एकं कबन्धरूपं उट्ठहति, सब्बेपेते पापस्सेव कम्मस्स विपाकेन अनयब्यसनं आपन्ना. इमिनापि, भन्ते नागसेन, कारणेन भणामि अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसल’’न्ति.

‘‘सुय्यति, भन्ते नागसेन, इमस्मिं बुद्धसासने कोसलेन रञ्ञा असदिसदानं दिन्न’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, सुय्यती’’ति. ‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, कोसलराजा तं असदिसं दानं दत्वा ततोनिदानं कञ्चि दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा पटिलभी’’ति [पटिलभतीति (क.)]? ‘‘न हि, महाराजा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, कोसलराजा एवरूपं अनुत्तरं दानं दत्वापि न लभि [न लभति (क.)] ततोनिदानं कञ्चि दिट्ठधम्मिकं भोगं वा यसं वा सुखं वा, तेन हि, भन्ते नागसेन, अकुसलं येव अधिमत्तं बलवतरं, नो तथा कुसल’’न्ति.

‘‘परित्तत्ता, महाराज, अकुसलं खिप्पं परिणमति, विपुलत्ता कुसलं दीघेन कालेन परिणमति, उपमायपि, महाराज, एतं उपपरिक्खितब्बं. यथा, महाराज, अपरन्ते जनपदे कुमुदभण्डिका नाम धञ्ञजाति मासलूना [मासपूरा (क.)] अन्तोगेहगता होति, सालयो छप्पञ्चमासेहि परिणमन्ति, किं पनेत्थ, महाराज, अन्तरं को विसेसो कुमुदभण्डिकाय च सालीनञ्चा’’ति? ‘‘परित्तत्ता, भन्ते, कुमुदभण्डिकाय, विपुलत्ता च सालीनं. सालयो, भन्ते नागसेन, राजारहा राजभोजनं, कुमुदभण्डिका दासकम्मकरानं भोजन’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, परित्तत्ता अकुसलं खिप्पं परिणमति, विपुलत्ता कुसलं दीघेन कालेन परिणमती’’ति.

‘‘यं तत्थ, भन्ते नागसेन, खिप्पं परिणमति, तं नाम लोके अधिमत्तं बलवतरं, तस्मा अकुसलं बलवतरं, नो तथा कुसलं. यथा नाम, भन्ते नागसेन, यो कोचि योधो महतिमहायुद्धं पविसित्वा पटिसत्तुं उपकच्छके गहेत्वा आकड्ढित्वा खिप्पतरं सामिनो उपनेय्य, सो योधो लोके समत्थो सूरो नाम. यो च भिसक्को खिप्पं सल्लं उद्धरति रोगमपनेति, सो भिसक्को छेको नाम. यो गणको सीघसीघं गणेत्वा खिप्पं दस्सयति, सो गणको छेको नाम. यो मल्लो खिप्पं पटिमल्लं उक्खिपित्वा उत्तानकं पातेति, सो मल्लो समत्थो सूरो नाम. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यं खिप्पं परिणमति कुसलं वा अकुसलं वा, तं लोके अधिमत्तं बलवतर’’न्ति.

‘‘उभयम्पि तं, महाराज, कम्मं सम्परायवेदनीयमेव, अपि च खो अकुसलं सावज्जताय खणेन दिट्ठधम्मवेदनीयं होति, पुब्बकेहि, महाराज, खत्तियेहि ठपितो एसो नियमो ‘यो पाणं हनति, सो दण्डारहो…पे… यो अदिन्नं आदियति…पे… यो परदारं गच्छति…पे… यो मुसा भणति…पे… यो गामं घातेति…पे… यो पन्थं दूसेति…पे… यो निकतिं करोति…पे… यो वञ्चनं करोति, सो दण्डारहो वधितब्बो छेत्तब्बो भेत्तब्बो हन्तब्बो’ति. तं ते उपादाय विचिनित्वा विचिनित्वा दण्डेन्ति वधेन्ति छिन्दन्ति भिन्दन्ति हनन्ति च, अपि नु, महाराज, अत्थि केहिचि ठपितो नियमो ‘यो दानं वा देति, सीलं वा रक्खति, उपोसथकम्मं वा करोति, तस्स धनं वा यसं वा दातब्ब’न्ति; अपि नु तं विचिनित्वा विचिनित्वा धनं वा यसं वा देन्ति, चोरस्स कतकम्मस्स वधबन्धनं विया’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘यदि, महाराज, दायकानं विचिनित्वा विचिनित्वा धनं वा यसं वा ददेय्युं, कुसलम्पि दिट्ठधम्मवेदनीयं भवेय्य, यस्मा च खो, महाराज, दायके न विचिनन्ति ‘धनं वा यसं वा दस्सामा’ति, तस्मा कुसलं न दिट्ठधम्मवेदनीयं. इमिना, महाराज, कारणेन अकुसलं दिट्ठधम्मवेदनीयं, सम्परायेव सो अधिमत्तं बलवतरं वेदनं वेदयती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, तवादिसेन बुद्धिमन्तेन विना नेसो पञ्हो सुनिब्बेठियो, लोकिकं, भन्ते नागसेन, लोकुत्तरेन विञ्ञापित’’न्ति.

कुसलाकुसलबलवतरपञ्हो ततियो.