२. दुक्करकारिकपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, सब्बेव बोधिसत्ता दुक्करकारिकं करोन्ति, उदाहु गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, सब्बेसं बोधिसत्तानं दुक्करकारिका, गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि एवं अयुत्तं, यं बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होती’’ति. ‘‘चतूहि, महाराज, ठानेहि बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होति. कतमेहि चतूहि? कुलवेमत्तता पधानवेमत्तता [अद्धानवेमत्तता (सी. स्या. पी.)] आयुवेमत्तता पमाणवेमत्तताति. इमेहि खो, महाराज, चतूहि ठानेहि बोधिसत्तानं बोधिसत्तेहि वेमत्तता होति. सब्बेसम्पि, महाराज, बुद्धानं रूपे सीले समाधिम्हि पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सने चतुवेसारज्जे दसतथागतबले छअसाधारणञाणे चुद्दसबुद्धञाणे अट्ठारसबुद्धधम्मे केवले च बुद्धगुणे [बुद्धधम्मे (सी. पी.)] नत्थि वेमत्तता, सब्बेपि बुद्धा बुद्धधम्मेहि समसमा’’ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सब्बेपि बुद्धा बुद्धधम्मेहि समसमा, केन कारणेन गोतमेनेव बोधिसत्तेन दुक्करकारिका कता’’ति? ‘‘अपरिपक्के, महाराज, ञाणे अपरिपक्काय बोधिया गोतमो बोधिसत्तो नेक्खम्ममभिनिक्खन्तो अपरिपक्कं ञाणं परिपाचयमानेन दुक्करकारिका कता’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, केन कारणेन बोधिसत्तो अपरिपक्के ञाणे अपरिपक्काय बोधिया महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, ननु नाम ञाणं परिपाचेत्वा परिपक्के ञाणे निक्खमितब्ब’’न्ति?

‘‘बोधिसत्तो, महाराज, विपरीतं इत्थागारं दिस्वा विप्पटिसारी अहोसि, तस्स विप्पटिसारिस्स अरति उप्पज्जि, अरतिचित्तं उप्पन्नं दिस्वा अञ्ञतरो मारकायिको देवपुत्तो ‘अयं खो कालो अरतिचित्तस्स विनोदनाया’ति वेहासे ठत्वा इदं वचनमब्रवि –

‘‘मारिस, मा खो त्वं उक्कण्ठितो अहोसि, इतो ते सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं पातुभविस्सति सहस्सारं सनेमिकं सनाभिकं सब्बाकारपरिपूरं, पथविगतानि च ते रतनानि आकासट्ठानि च सयमेव उपगच्छिस्सन्ति, द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु एकमुखेन आणा पवत्तिस्सति, परोसहस्सञ्च ते पुत्ता भविस्सन्ति सूरा वीरङ्गरूपा परसेनप्पमद्दना, तेहि पुत्तेहि परिकिण्णो सत्तरतनसमन्नागतो चतुद्दीपमनुसासिस्ससी’ति.

‘‘यथा नाम दिवससन्तत्तं अयोसूलं सब्बत्थ उपडहन्तं कण्णसोतं पविसेय्य, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तस्स तं वचनं कण्णसोतं पविसित्थ, इति सो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जि.

‘‘यथा पन, महाराज, महतिमहाअग्गिक्खन्धो जलमानो अञ्ञेन कट्ठेन उपडहितो भिय्योसोमत्ताय जलेय्य, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जि.

‘‘यथा वा पन, महाराज, महापथवी पकतितिन्ता निब्बत्तहरितसद्दला आसित्तोदका चिक्खल्लजाता पुनदेव महामेघे अभिवुट्ठे भिय्योसोमत्ताय चिक्खल्लतरा अस्स, एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तो पकतियाव उक्कण्ठितो तस्सा देवताय वचनेन भिय्योसोमत्ताय उब्बिज्जि संविज्जि संवेगमापज्जी’’ति.

‘‘अपि नु खो, भन्ते नागसेन, बोधिसत्तस्स यदि सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, पटिनिवत्तेय्य बोधिसत्तो दिब्बे चक्करतने निब्बत्ते’’ति? ‘‘न हि, महाराज, सत्तमे दिवसे बोधिसत्तस्स दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, अपि च पलोभनत्थाय ताय देवताय मुसा भणितं, यदिपि, महाराज, सत्तमे दिवसे दिब्बं चक्करतनं निब्बत्तेय्य, बोधिसत्तो न निवत्तेय्य. किं कारणं? ‘अनिच्च’न्ति, महाराज, बोधिसत्तो दळ्हं अग्गहेसि, ‘दुक्खं अनत्ता’ति दळ्हं अग्गहेसि, उपादानक्खयं पत्तो.

‘‘यथा, महाराज, अनोतत्तदहतो उदकं गङ्गं नदिं पविसति, गङ्गाय नदिया महासमुद्दं पविसति, महासमुद्दतो पातालमुखं पविसति, अपि नु, महाराज, तं उदकं पातालमुखगतं पटिनिवत्तित्वा महासमुद्दं पविसेय्य, महासमुद्दतो गङ्गं नदिं पविसेय्य, गङ्गाय नदिया पुन अनोतत्तं पविसेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, बोधिसत्तेन कप्पानं सतसहस्सं चतुरो च असङ्ख्येय्ये कुसलं परिपाचितं इमस्स भवस्स कारणा, सोयं अन्तिमभवो अनुप्पत्तो परिपक्कं बोधिञाणं छहि वस्सेहि बुद्धो भविस्सति सब्बञ्ञू लोके अग्गपुग्गलो, अपि नु खो, महाराज, बोधिसत्तो चक्करतनकारणा [चक्करतनस्स कारणा (सी. स्या. पी.)] पटिनिवत्तेय्या’’ति [परिनिवत्तेय्याति (सी. पी. क.)]? ‘‘न हि, भन्ते’’ति.

‘‘अपि च, महाराज, महापथवी परिवत्तेय्य सकानना सपब्बता, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं. आरोहेय्यपि चे, महाराज, गङ्गाय उदकं पटिसोतं, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; विसुस्सेय्यपि चे, महाराज, महासमुद्दो अपरिमितजलधरो गोपदे उदकं विय, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; फलेय्यपि चे, महाराज, सिनेरुपब्बतराजा सतधा वा सहस्सधा वा, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; पतेय्युम्पि चे, महाराज, चन्दिमसूरिया सतारका लेड्डु विय छमायं, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं; संवत्तेय्यपि चे, महाराज, आकासो किलञ्जमिव, नत्वेव बोधिसत्तो पटिनिवत्तेय्य अपत्वा सम्मासम्बोधिं. किं कारणा? पदालितत्ता सब्बबन्धनान’’न्ति.

‘‘भन्ते नागसेन, कति लोके बन्धनानी’’ति? ‘‘दस खो पनिमानि, महाराज, लोके बन्धनानि, येहि बन्धनेहि बद्धा सत्ता न निक्खमन्ति, निक्खमित्वापि पटिनिवत्तन्ति. कतमानि दस? माता, महाराज, लोके बन्धनं, पिता, महाराज, लोके बन्धनं, भरिया, महाराज, लोके बन्धनं, पुत्ता, महाराज, लोके बन्धनं, ञाती, महाराज, लोके बन्धनं, मित्तं, महाराज, लोके बन्धनं, धनं, महाराज, लोके बन्धनं, लाभसक्कारो, महाराज, लोके बन्धनं, इस्सरियं, महाराज, लोके बन्धनं, पञ्च कामगुणा, महाराज, लोके बन्धनं, इमानि खो महाराज दस लोके बन्धनानि, येहि बन्धनेहि बद्धा सत्ता न निक्खमन्ति, निक्खमित्वापि पटिनिवत्तन्ति, तानि दस बन्धनानि बोधिसत्तस्स छिन्नानि पदालितानि, तस्मा, महाराज, बोधिसत्तो न पटिनिवत्तती’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, यदि बोधिसत्तो उप्पन्ने अरतिचित्ते देवताय वचनेन अपरिपक्के ञाणे अपरिपक्काय बोधिया नेक्खम्ममभिनिक्खन्तो, किं तस्स दुक्करकारिकाय कताय, ननु नाम सब्बभक्खेन भवितब्बं ञाणपरिपाकं आगमयमानेना’’ति?

‘‘दस खो पनिमे, महाराज, पुग्गला लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. कतमे दस? इत्थी, महाराज, विधवा लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. दुब्बलो, महाराज, पुग्गलो…पे… अमित्तञाति, महाराज, पुग्गलो…पे… महग्घसो, महाराज, पुग्गलो…पे… अगरुकुलवासिको, महाराज, पुग्गलो…पे… पापमित्तो, महाराज, पुग्गलो…पे… धनहीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… आचारहीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… कम्महीनो, महाराज, पुग्गलो…पे… पयोगहीनो, महाराज, पुग्गलो लोकस्मिं ओञ्ञातो अवञ्ञातो हीळितो खीळितो गरहितो परिभूतो अचित्तीकतो. इमे खो, महाराज, दस पुग्गला लोकस्मिं ओञ्ञाता अवञ्ञाता हीळिता खीळिता गरहिता परिभूता अचित्तीकता. इमानि खो, महाराज, दस ठानानि अनुस्सरमानस्स बोधिसत्तस्स एवं सञ्ञा उप्पज्जि ‘माहं कम्महीनो अस्सं पयोगहीनो गरहितो देवमनुस्सानं, यंनूनाहं कम्मस्सामी अस्सं कम्मगरु कम्माधिपतेय्यो कम्मसीलो कम्मधोरय्हो कम्मनिकेतवा अप्पमत्तो विहरेय्य’न्ति, एवं खो, महाराज, बोधिसत्तो ञाणं परिपाचेन्तो दुक्करकारिकं अकासी’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, बोधिसत्तो दुक्करकारिकं करोन्तो एवमाह ‘न खो पनाहं इमाय कटुकाय दुक्करकारिकाय अधिगच्छामि उत्तरिमनुस्सधम्मं अलमरियञाणदस्सनविसेसं, सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’ति. अपि नु तस्मिं समये बोधिसत्तस्स मग्गं आरब्भ सतिसम्मोसो अहोसी’’ति?

‘‘पञ्चवीसति खो पनिमे, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणा धम्मा, येहि दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. कतमे पञ्चवीसति? कोधो, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणो धम्मो, येन दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय, उपनाहो…पे… मक्खो…पे… पळासो…पे… इस्सा…पे… मच्छरियं…पे… माया…पे… साठेय्यं…पे… थम्भो…पे… सारम्भो…पे… मानो…पे… अतिमानो …पे… मदो…पे… पमादो…पे… थिनमिद्धं…पे… तन्दि [नन्दी (पी. क.)] …पे… आलस्यं…पे… पापमित्तता…पे… रूपा…पे… सद्दा…पे… गन्धा…पे… रसा…पे… फोट्ठब्बा…पे… खुदापिपासा…पे… अरति, महाराज, चित्तदुब्बलीकरणो धम्मो, येन दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. इमे खो, महाराज, पञ्चवीसति चित्तदुब्बलीकरणा धम्मा, येहि दुब्बलीकतं चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय.

बोधिसत्तस्स खो, महाराज, खुदापिपासा [खुदापिपासा (सी. पी. क.)] कायं परियादियिंसु, काये परियादिन्ने चित्तं न सम्मा समाधियति आसवानं खयाय. सतसहस्सं, महाराज, कप्पानं [कप्पे (क.)] चतुरो च असङ्ख्येय्ये कप्पे बोधिसत्तो चतुन्नं येव अरियसच्चानं अभिसमयं अन्वेसि तासु तासु जातीसु, किं पनस्स पच्छिमे भवे अभिसमयजातियं मग्गं आरब्भ सतिसम्मोसो हेस्सति? अपि च, महाराज, बोधिसत्तस्स सञ्ञामत्तं उप्पज्जि ‘सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’ति. पुब्बे खो, महाराज, बोधिसत्तो एकमासिको समानो पितु सक्कस्स कम्मन्ते सीताय जम्बुच्छायाय सिरिसयने पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नो विविच्चेव कामेहि विचिच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहासि…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहासी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि, ञाणं परिपाचेन्तो बोधिसत्तो दुक्करकारिकं अकासी’’ति.

दुक्करकारिकपञ्हो दुतियो.