५३७. महासुतसोमजातकं (५)

३७१. ‘‘कस्मा तुवं रसक एदिसानि, करोसि कम्मानि सुदारुणानि;

हनासि इत्थी पुरिसे च मूळ्हो, मंसस्स हेतु अदु [आदु (सी. स्या.)] धनस्स कारणा’’.

३७२. ‘‘नं अत्तहेतू न धनस्स कारणा, न पुत्तदारस्स सहायञातिनं;

भत्ता च मे भगवा भूमिपालो, सो खादति मंसं भदन्तेदिसं’’.

३७३. ‘‘सचे तुवं भत्तुरत्थे पयुत्तो, करोसि कम्मानि सुदारुणानि;

पातोव अन्तेपुरं पापुणित्वा, लपेय्यासि मे राजिनो सम्मुखे तं’’.

३७४. ‘‘तथा करिस्सामि अहं भदन्ते, यथा तुवं [यमेव त्वं (सी.)] भाससि काळहत्थि;

पातोव अन्तेपुरं पापुणित्वा, वक्खामि ते राजिनो सम्मुखे तं’’.

३७५. ततो रत्या विवसाने [विवसने (सी. स्या. पी.)], सूरियुग्गमनं पति;

काळो रसकमादाय, राजानं उपसङ्कमि;

उपसङ्कम्म [उपसङ्कमित्वा (सी. स्या. पी.)] राजानं, इदं वचनमब्रवि.

३७६. ‘‘सच्चं किर महाराज, रसको पेसितो तया;

हनति इत्थिपुरिसे, तुवं मंसानि खादसि’’.

३७७. ‘‘एवमेव तथा काळ, रसको पेसितो मया;

मम अत्थं करोन्तस्स, किमेतं परिभाससि’’.

३७८. ‘‘आनन्दो सब्बमच्छानं, खादित्वा रसगिद्धिमा;

परिक्खीणाय परिसाय, अत्तानं खादिया मतो.

३७९. ‘‘एवं पमत्तो रसगारवे रत्तो [रतो (सी. स्या. पी.)], बालो यदी आयति नावबुज्झति;

विधम्म पुत्ते चजि [चजित्वा (क.)] ञातके च, परिवत्तिय अत्तानञ्ञेव [अत्तानमेव (सी. पी.)] खादति.

३८०. ‘‘इदं ते सुत्वान विगेतु [विहेतु (सी. पी.)] छन्दो, मा भक्खयी [मा भक्खसी (सी. पी.)] राज मनुस्समंसं;

मा त्वं इमं केवलं वारिजोव, द्विपदाधिप [दिपदादिप (सी. पी.) एवमुपरिपि] सुञ्ञमकासि रट्ठं’’.

३८१. ‘‘सुजातो नाम नामेन, ओरसो तस्स अत्रजो [तस्स ओरस अत्रजो (सी.), तस्स अत्रज ओरसो (पी.)];

जम्बुपेसिमलद्धान, मतो सो तस्स सङ्खये.

३८२. ‘‘एवमेव अहं काळ, भुत्वा भक्खं रसुत्तमं;

अलद्धा मानुसं मंसं, मञ्ञे हिस्सामि [हेस्सामि (सी. स्या.), हस्सामि (पी.)] जीवितं’’.

३८३. ‘‘माणव अभिरूपोसि, कुले जातोसि सोत्थिये;

न त्वं अरहसि तात, अभक्खं भक्खयेतवे’’.

३८४. ‘‘रसानं अञ्ञतरं एतं, कस्मा [यस्मा (सी. पी.)] मं त्वं निवारये;

सोहं तत्थ गमिस्सामि, यत्थ लच्छामि एदिसं.

३८५. ‘‘सोवाहं निप्पतिस्सामि, न ते वच्छामि सन्तिके;

यस्स मे दस्सनेन त्वं, नाभिनन्दसि ब्राह्मण’’.

३८६. ‘‘अद्धा अञ्ञेपि दायादे, पुत्ते लच्छाम माणव;

त्वञ्च जम्म विनस्सस्सु, यत्थ पत्तं न तं सुणे’’.

३८७. ‘‘एवमेव तुवं राज, द्विपदिन्द सुणोहि मे;

पब्बाजेस्सन्ति तं रट्ठा, सोण्डं माणवकं यथा’’.

३८८. ‘‘सुजातो नाम नामेन, भावितत्तान सावको;

अच्छरं कामयन्तोव, न सो भुञ्जि न सो पिवि.

३८९. ‘‘कुसग्गेनुदकमादाय [कुसग्गे उदकमादाय (सी. पी.)], समुद्दे उदकं मिने;

एवं मानुसका कामा, दिब्बकामान सन्तिके.

३९०. ‘‘एवमेव अहं काळ, भुत्वा भक्खं रसुत्तमं;

अलद्धा मानुसं मंसं, मञ्ञे हिस्सामि जीवितं’’.

३९१. ‘‘यथापि ते धतरट्ठा, हंसा वेहायसङ्गमा;

अभुत्तपरिभोगेन [अवुत्तिपरिभोगेन (सी. पी.), अयुत्तपरिभोगेन (स्या.)], सब्बे अब्भत्थतं गता.

३९२. ‘‘एवमेव तुवं राज, द्विपदिन्द सुणोहि मे;

अभक्खं राज भक्खेसि, तस्मा पब्बाजयन्ति तं’’.

३९३. ‘‘तिट्ठाहीति मया वुत्तो, सो त्वं गच्छसि पम्मुखो [पामुखो (क.)];

अट्ठितो त्वं ठितोम्हीति, लपसि ब्रह्मचारिनि;

इदं ते समणायुत्तं, असिञ्च मे मञ्ञसि कङ्कपत्तं’’ [कङ्खपत्तं (स्या. क.)].

३९४. ‘‘ठितोहमस्मी सधम्मेसु राज, न नामगोत्तं परिवत्तयामि;

चोरञ्च लोके अठितं वदन्ति, आपायिकं नेरयिकं इतो चुतं.

३९५. ‘‘सचे त्वं सद्दहसि [सचेपि सहसि (सी. पी.)] राज, सुतं गण्हाहि खत्तिय [खत्तियं (स्या.)];

तेन यञ्ञं यजित्वान, एवं सग्गं गमिस्ससि’’.

३९६. ‘‘किस्मिं नु रट्ठे तव जातिभूमि [जातभूमि (सी.)], अथ केन अत्थेन इधानुपत्तो;

अक्खाहि मे ब्राह्मण एतमत्थं, किमिच्छसी देमि तयज्ज पत्थितं’’.

३९७. ‘‘गाथा चतस्सो धरणीमहिस्सर, सुगम्भिरत्था वरसागरूपमा;

तवेव अत्थाय इधागतोस्मि, सुणोहि गाथा परमत्थसंहिता’’.

३९८. ‘‘न वे रुदन्ति मतिमन्तो सपञ्ञा, बहुस्सुता ये बहुट्ठानचिन्तिनो;

दीपञ्हि एतं परमं नरानं, यं पण्डिता सोकनुदा भवन्ति.

३९९. ‘‘अत्तानं ञाती उदाहु [उद (सी. पी.)] पुत्तदारं, धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं;

किमेव त्वं [किमो नु त्वं (सी. पी.)] सुतसोमानुतप्पे, कोरब्यसेट्ठ वचनं सुणोम तेतं’.

४००. ‘‘नेवाहमत्तानमनुत्थुनामि, न पुत्तदारं न धनं न रट्ठं;

सतञ्च धम्मो चरितो पुराणो, तं सङ्करं [सङ्गरं (सी. स्या. पी.) एवमुपरिपि] ब्राह्मणस्सानुतप्पे.

४०१. ‘‘कतो मया सङ्करो ब्राह्मणेन, रट्ठे सके इस्सरिये ठितेन;

तं सङ्करं ब्राह्मणसप्पदाय, सच्चानुरक्खी पुनरावजिस्सं’’.

४०२. ‘‘नेवाहमेतं अभिसद्दहामि, सुखी नरो मच्चुमुखा पमुत्तो;

अमित्तहत्थं पुनरावजेय्य, कोरब्यसेट्ठ न हि मं उपेसि.

४०३. ‘‘मुत्तो तुवं पोरिसादस्स हत्था, गन्त्वा सकं मन्दिरं कामकामी;

मधुरं पियं जीवितं लद्ध राज, कुतो तुवं एहिसि मे सकासं’’.

४०४. ‘‘मतं वरेय्य परिसुद्धसीलो, न जीवितं [न हि जीवितं (सी.)] गरहितो पापधम्मो;

न हि तं नरं तायति [तायते (सी. स्या. पी. क.)] दुग्गतीहि, यस्सापि हेतु अलिकं भणेय्य.

४०५. ‘‘सचेपि वातो गिरिमावहेय्य, चन्दो च सूरियो च छमा पतेय्युं;

सब्बा च नज्जो पटिसोतं वजेय्युं, न त्वेवहं राज मुसा भणेय्यं.

४०६. [अयं गाथा सी. पी. पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘‘नभं फलेय्य उदधीपि सुस्से, संवट्टये भूतधरा वसुन्धरा;

सिलुच्चयो मेरु समूलमुप्पते, न त्वेवहं राज मुसा भणेय्यं’’ [अयं गाथा सी. पी. पोत्थकेसु न दिस्सति].

४०७. ‘‘असिञ्च सत्तिञ्च परामसामि, सपथम्पि ते सम्म अहं करोमि;

तया पमुत्तो अनणो भवित्वा, सच्चानुरक्खी पुनरावजिस्सं’’.

४०८. ‘‘यो ते कतो सङ्करो ब्राह्मणेन, रट्ठे सके इस्सरिये ठितेन;

तं सङ्करं ब्राह्मणसप्पदाय, सच्चानुरक्खी पुनरावजस्सु’’.

४०९. ‘‘यो मे कतो सङ्करो ब्राह्मणेन, रट्ठे सके इस्सरिये ठितेन;

तं सङ्करं ब्राह्मणसप्पदाय, सच्चानुरक्खी पुनरावजिस्सं’’.

४१०. ‘‘मुत्तो च सो पोरिसादस्स हत्था, गन्त्वान तं ब्राह्मणं एतदवोच;

सुणोम [सुणोमि (सी. स्या.)] गाथायो सतारहायो, या मे सुता अस्सु हिताय ब्रह्मे’’.

४११. ‘‘सकिदेव सुतसोम, सब्भि होति [होतु (पी.)] समागमो;

सा नं सङ्गति पालेति, नासब्भि बहुसङ्गमो.

४१२. ‘‘सब्भिरेव समासेथ, सब्भि कुब्बेथ सन्थवं;

सतं सद्धम्ममञ्ञाय, सेय्यो होति न पापियो.

४१३. ‘‘जीरन्ति वे राजरथा सुचित्ता, अथो सरीरम्पि जरं उपेति;

सतञ्च धम्मो न जरं उपेति, सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ति.

४१४. ‘‘नभञ्चं दूरे पथवी च दूरे, पारं समुद्दस्स तदाहु दूरे;

ततो हवे दूरतरं वदन्ति, सतञ्च धम्मो [धम्मं (सी. पी.)] असतञ्च राज’’.

४१५. ‘‘सहस्सिया [सहस्सियो (सी. पी.)] इमा गाथा, नहिमा [न इमा, (सी. पी.) नयिमा (स्या.)] गाथा सतारहा;

चत्तारि त्वं सहस्सानि, खिप्पं गण्हाहि ब्राह्मण’’.

४१६. ‘‘आसीतिया नावुतिया [असीतिया नवुतिया (पी.)] च गाथा, सतारहा चापि भवेय्य [भवेय्यु (सी. स्या. पी.)] गाथा;

पच्चत्तमेव सुतसोम जानहि, सहस्सिया नाम का अत्थि [सहस्सियो नाम इधत्थि (सी.)] गाथा’’.

४१७. ‘‘इच्छामि वोहं सुतवुद्धिमत्तनो, सन्तोति मं [सन्तो ममं (स्या.), सन्तो च मं (सी. पी. क.)] सप्पुरिसा भजेय्युं;

अहं सवन्तीहि महोदधीव, न हि तात तप्पामि सुभासितेन.

४१८. ‘‘अग्गि यथा तिणकट्ठं दहन्तो, न तप्पती सागरोव [सागरो वा (सी. पी.)] नदीहि;

एवम्पि ते पण्डिता राजसेट्ठ, सुत्वा न तप्पन्ति सुभासितेन.

४१९. ‘‘सकस्स दासस्स यदा सुणोमि, गाथं अहं अत्थवतिं [गाथा अहं अत्थवती (सी. पी.)] जनिन्द;

तमेव सक्कच्च निसामयामि, न हि तात धम्मेसु ममत्थि तित्ति’’.

४२०. ‘‘इदं ते रट्ठं सधनं सयोग्गं, सकायुरं सब्बकामूपपन्नं;

किं कामहेतु परिभाससिमं [भाससे मं (सी. स्या. पी.)], गच्छामहं पोरिसादस्स ञत्ते’’ [पोरिसादस्स कन्ते (सी. पी.), पोरिसादस्सुपन्ते (क.)].

४२१. ‘‘अत्तानुरक्खाय भवन्ति हेते, हत्थारोहा रथिका पत्तिका च;

अस्सारुहा [अस्सारोहा (स्या. पी.)] ये च धनुग्गहासे, सेनं पयुञ्जाम हनाम सत्तुं’’.

४२२. ‘‘सुदुक्करं पोरिसादो अकासि, जीवं गहेत्वान अवस्सजी मं;

तं तादिसं पुब्बकिच्चं सरन्तो, दुब्भे अहं तस्स कथं जनिन्द’’.

४२३. ‘‘वन्दित्वा सो पितरं मातरञ्च, अनुसासेत्वा नेगमञ्च बलञ्च;

सच्चवादी सच्चानुरक्खमानो, अगमासि सो यत्थ पोरिसादो’’.

४२४. ‘‘कतो मया सङ्करो ब्राह्मणेन, रट्ठे सके इस्सरिये ठितेन;

तं सङ्करं ब्राह्मणसप्पदाय, सच्चानुरक्खी पुनरागतोस्मि;

यजस्सु यञ्ञं खाद मं पोरिसाद’’.

४२५. ‘‘न हायते खादितं [खादितुं (सी. स्या. पी.)] मय्हं पच्छा, चितका अयं ताव सधूमिकाव [सधूमका च (स्या.)];

निद्धूमके पचितं साधुपक्कं, सुणोम [सुणोमि (सी.), सुणाम (पी.)] गाथायो सतारहायो’’.

४२६. ‘‘अधम्मिको त्वं पोरिसादकासि [पोरिसादमकासि (क.)], रट्ठा च भट्ठो उदरस्स हेतु;

धम्मञ्चिमा अभिवदन्ति गाथा, धम्मो च अधम्मो च कुहिं समेति.

४२७. ‘‘अधम्मिकस्स लुद्दस्स, निच्चं लोहितपाणिनो;

नत्थि सच्चं कुतो धम्मो, किं सुतेन करिस्ससि’’.

४२८. ‘‘यो मंसहेतु मिगवं चरेय्य, यो वा हने पुरिसमत्तहेतु;

उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति, कस्मा नो [कस्मा नु (क.)] अधम्मिकं ब्रूसि मं त्वं’’.

४२९. ‘‘पञ्च पञ्चनखा भक्खा, खत्तियेन पजानता;

अभक्खं राज भक्खेसि, तस्मा अधम्मिको तुवं’’.

४३०. ‘‘मुत्तो तुवं पोरिसादस्स हत्था, गन्त्वा सकं मन्दिरं कामकामी;

अमित्तहत्थं पुनरागतोसि, न खत्तधम्मे कुसलोसि राज’’.

४३१. ‘‘ये खत्तधम्मे कुसला भवन्ति, पायेन ते नेरयिका भवन्ति;

तस्मा अहं खत्तधम्मं पहाय, सच्चानुरक्खी पुनरागतोस्मि;

यजस्सु यञ्ञं खाद मं पोरिसाद’’.

४३२. ‘‘पासादवासा पथवीगवस्सा, कामित्थियो कासिकचन्दनञ्च;

सब्बं तहिं लभसि [लब्भति (पी.)] सामिताय, सच्चेन किं पस्ससि आनिसंसं’’.

४३३. ‘‘ये केचिमे अत्थि रसा पथब्या, सच्चं तेसं साधुतरं रसानं;

सच्चे ठिता समणब्राह्मणा च, तरन्ति जातिमरणस्स पारं’’.

४३४. ‘‘मुत्तो तुवं पोरिसादस्स हत्था, गन्त्वा सकं मन्दिरं कामकामी;

अमित्तहत्थं पुनरागतोसि, न हि नून ते मरणभयं जनिन्द;

अलीनचित्तो असि [च’सि (सी. स्या. पी.)] सच्चवादी’’.

४३५. ‘‘कता मे कल्याणा अनेकरूपा, यञ्ञा यिट्ठा ये विपुला पसत्था;

विसोधितो परलोकस्स मग्गो, धम्मे ठितो को मरणस्स भाये.

४३६. ‘‘कता मे कल्याणा अनेकरूपा, यञ्ञा यिट्ठा ये विपुला पसत्था;

अनानुतप्पं परलोकं गमिस्सं, यजस्सु यञ्ञं अद [खाद (सी. स्या. पी.)] मं पोरिसाद.

४३७. ‘‘पिता च माता च उपट्ठिता मे, धम्मेन मे इस्सरियं पसत्थं;

विसोधितो परलोकस्स मग्गो, धम्मे ठितो को मरणस्स भाये.

४३८. ‘‘पिता च माता च उपट्ठिता मे, धम्मेन मे इस्सरियं पसत्थं;

अनानुतप्पं परलोकं गमिस्सं, यजस्सु यञ्ञं अद मं पोरिसाद.

४३९. ‘‘ञातीसु मित्तेसु कता मे कारा [कतूपकारो (स्या. क.)], धम्मेन मे इस्सरियं पसत्थं;

विसोधितो परलोकस्स मग्गो, धम्मे ठितो को मरणस्स भाये.

४४०. ‘‘ञातीसुं मित्तेसु कता मे कारा, धम्मेन मे इस्सरियं पसत्थं;

अनानुतप्पं परलोकं गमिस्सं, यजस्सु यञ्ञं अद मं पोरिसाद.

४४१. ‘‘दिन्नं मे दानं बहुधा बहूनं, सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च;

विसोधितो परलोकस्स मग्गो, धम्मे ठितो को मरणस्स भाये.

४४२. ‘‘दिन्नं मे दानं बहुधा बहूनं, सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च;

अनानुतप्पं परलोकं गमिस्सं, यजस्सु यञ्ञं अद मं पोरिसाद’’.