२२. महानिपातो

५३८. मूगपक्खजातकं (१)

१. ‘‘मा पण्डिच्चयं [पण्डितियं (सी.), पण्डिच्चियं (पी.)] विभावय, बालमतो भव सब्बपाणिनं;

सब्बो तं जनो ओचिनायतु, एवं तव अत्थो भविस्सति’’.

२. ‘‘करोमि ते तं वचनं, यं मं भणसि देवते;

अत्थकामासि मे अम्म, हितकामासि देवते’’.

३. ‘‘किं नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि;

पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, किं कासुया करिस्ससि’’.

४. ‘‘रञ्ञो मूगो च पक्खो च, पुत्तो जातो अचेतसो;

सोम्हि रञ्ञा समज्झिट्ठो, पुत्तं मे निखणं वने’’.

५. ‘‘न बधिरो न मूगोस्मि, न पक्खो न च वीकलो [नपि पङ्गुलो (सी. पी.), न च पिङ्गलो (स्या.)];

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’.

६. ‘‘ऊरू बाहुं [बाहू (सी. क.)] च मे पस्स, भासितञ्च सुणोहि मे;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’.

७. ‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु [आदु (सी.), आदू (स्या.)] सक्को पुरिन्ददो;

को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मयं’’.

८. ‘‘नम्हि देवो न गन्धब्बो, नापि सक्को पुरिन्ददो;

कासिरञ्ञो अहं पुत्तो, यं कासुया निखञ्ञसि [निघञ्ञसि (सी. पी.), निखञ्छसि (?)].

९. ‘‘तस्स रञ्ञो अहं पुत्तो, यं त्वं सम्मूपजीवसि [समुपजीवसि (सी. पी.)];

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.

१०. ‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा;

न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो [मित्तदूभो (सी. पी.)] हि पापको.

११. ‘‘यथा रुक्खो तथा राजा, यथा साखा तथा अहं;

यथा छायूपगो पोसो, एवं त्वमसि सारथि;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.

१२. ‘‘पहूतभक्खो [बहुत्तभक्खो (क.)] भवति, विप्पवुट्ठो [विप्पवुत्थो (सी. पी.), विप्पमुत्तो (क.)] सकं [सका (सी. पी.)] घरा;

बहू नं उपजीवन्ति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१३. ‘‘यं यं जनपदं याति, निगमे राजधानियो;

सब्बत्थ पूजितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१४. ‘‘नास्स चोरा पसाहन्ति [पसहन्ति (सी. स्या. पी.)], नातिमञ्ञन्ति खत्तिया [नातिमञ्ञेति खत्तियो (सी. स्या. पी.)];

सब्बे अमित्ते तरति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१५. ‘‘अक्कुद्धो सघरं एति, सभायं [सभाय (सी. स्या. पी.)] पटिनन्दितो;

ञातीनं उत्तमो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१६. ‘‘सक्कत्वा सक्कतो होति, गरु होति सगारवो [गरुको होति गारवो (क.)];

वण्णकित्तिभतो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१७. ‘‘पूजको लभते पूजं, वन्दको पटिवन्दनं;

यसो कित्तिञ्च पप्पोति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१८. ‘‘अग्गि यथा पज्जलति, देवताव विरोचति;

सिरिया अजहितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति.

१९. ‘‘गावो तस्स पजायन्ति, खेत्ते वुत्तं विरूहति;

वुत्तानं फलमस्नाति, यो मित्तानं न दुब्भति.

२०. ‘‘दरितो पब्बतातो वा, रुक्खतो पतितो नरो;

चुतो पतिट्ठं लभति, यो मित्तानं न दुब्भति.

२१. ‘‘विरूळ्हमूलसन्तानं, निग्रोधमिव मालुतो;

अमित्ता नप्पसाहन्ति, यो मित्तानं न दुब्भति’’.

२२. ‘‘एहि तं पटिनेस्सामि, राजपुत्त सकं घरं;

रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि’’.

२३. ‘‘अलं मे तेन रज्जेन, ञातकेहि [ञातकेन (स्या. क.)] धनेन वा;

यं मे अधम्मचरियाय, रज्जं लब्भेथ सारथि’’.

२४. ‘‘पुण्णपत्तं मं लाभेहि [पलाभेहि (सी. पी.)], राजपुत्त इतो गतो;

पिता माता च मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते.

२५. ‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा;

तेपि अत्तमना दज्जुं, राजपुत्त तयी गते.

२६. ‘‘हत्थारोहा [हत्थारूहा (सी. पी.) एवमुपरिपि] अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका;

तेपि अत्तमना दज्जुं [तेपि दज्जुं पतीतामे (सी. पी.)], राजपुत्त तयी गते.

२७. ‘‘बहुधञ्ञा जानपदा [बहू जानपदा चञ्ञे (सी.), बहू जनपदा चञ्ञे (पी.)], नेगमा च समागता;

उपायनानि मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते’’.

२८. ‘‘पितु मातु चहं चत्तो, रट्ठस्स निगमस्स च;

अथो सब्बकुमारानं, नत्थि मय्हं सकं घरं.

२९. ‘‘अनुञ्ञातो अहं मत्या, सञ्चत्तो पितरा महं;

एकोरञ्ञे पब्बजितो, न कामे अभिपत्थये.

३०. ‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति;

विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि सारथि.

३१. ‘‘अपि अतरमानानं, सम्मदत्थो विपच्चति;

विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, निक्खन्तो अकुतोभयो’’.

३२. ‘‘एवं वग्गुकथो सन्तो, विसट्ठवचनो चसि [च सो (स्या. क.)];

कस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणी तदा’’.

३३. ‘‘नाहं असन्धिता [असत्थिता (सी.)] पक्खो, न बधिरो असोतता;

नाहं अजिव्हता मूगो, मा मं मूगमधारयि [मूगो अधारयि (सी.)].

३४. ‘‘पुरिमं सरामहं जातिं, यत्थ रज्जमकारयिं;

कारयित्वा तहिं रज्जं, पापत्थं निरयं भुसं.

३५. ‘‘वीसतिञ्चेव वस्सानि, तहिं रज्जमकारयिं;

असीतिवस्ससहस्सानि, निरयम्हि अपच्चिसं [अपच्चसिं (स्या.), अपच्चयिं (पी.)].

३६. ‘‘तस्स रज्जस्सहं भीतो, मा मं रज्जाभिसेचयुं [रज्जेभिसेचयुं (स्या. क.)];

तस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणिं तदा.

३७. ‘‘उच्छङ्गे मं निसादेत्वा, पिता अत्थानुसासति;

एकं हनथ बन्धथ, एकं खारापतच्छिकं [खरापतिच्छकं (स्या.), खरापटिच्छकं (क.)];

एकं सूलस्मिं उप्पेथ [अप्पेथ (सी.), उब्बेथ (स्या.), अच्चेथ (पी.)], इच्चस्स मनुसासति.

३८. ‘‘तायाहं [तस्साहं (सी. पी.)] फरुसं सुत्वा, वाचायो समुदीरिता;

अमूगो मूगवण्णेन, अपक्खो पक्खसम्मतो;

सके मुत्तकरीसस्मिं, अच्छाहं सम्परिप्लुतो.

३९. ‘‘कसिरञ्च परित्तञ्च, तञ्च दुक्खेन संयुतं;

कोमं [को तं (सी. पी.)] जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि.

४०. ‘‘पञ्ञाय च अलाभेन, धम्मस्स च अदस्सना;

कोमं [को तं (सी. पी.)] जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि.

४१. ‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति;

विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि सारथि.

४२. ‘‘अपि अतरमानानं, सम्मदत्थो विपच्चति;

विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, निक्खन्तो अकुतोभयो’’.

४३. ‘‘अहम्पि पब्बजिस्सामि, राजपुत्त तवन्तिके;

अव्हायस्सु [अव्हयस्सु (सी. पी.)] मं भद्दन्ते, पब्बज्जा मम रुच्चति’’.

४४. ‘‘रथं निय्यादयित्वान, अनणो एहि सारथि;

अनणस्स हि पब्बज्जा, एतं इसीहि वण्णितं’’.

४५. ‘‘यदेव त्याहं वचनं, अकरं भद्दमत्थु ते;

तदेव मे त्वं वचनं, याचितो कत्तुमरहसि.

४६. ‘‘इधेव ताव अच्छस्सु, याव राजानमानये;

अप्पेव ते पिता दिस्वा, पतीतो सुमनो सिया’’.

४७. ‘‘करोमि तेतं वचनं, यं मं भणसि सारथि;

अहम्पि दट्ठुकामोस्मि, पितरं मे इधागतं.

४८. ‘‘एहि सम्म निवत्तस्सु, कुसलं वज्जासि ञातिनं;

मातरं पितरं मय्हं, वुत्तो वज्जासि वन्दनं’’.

४९. तस्स पादे गहेत्वान, कत्वा च नं पदक्खिणं;

सारथि रथमारुय्ह, राजद्वारं उपागमि.

५०. ‘‘सुञ्ञं माता रथं दिस्वा, एकं सारथिमागतं;

अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि, रोदन्ती नं उदिक्खति.

५१. ‘‘अयं सो सारथि एति, निहन्त्वा मम अत्रजं;

निहतो नून मे पुत्तो, पथब्या भूमिवड्ढनो.

५२. ‘‘अमित्ता नून नन्दन्ति, पतीता नून वेरिनो;

आगतं सारथिं दिस्वा, निहन्त्वा मम अत्रजं.

५३. ‘‘सुञ्ञं माता रथं दिस्वा, एकं सारथिमागतं;

अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि, रोदन्ती परिपुच्छि नं [रोदन्ती परिपुच्छति (सी. पी.), रोदन्ती नं परिपुच्छति (स्या.)].

५४. ‘‘किन्नु मूगो किं नु पक्खो, किन्नु सो विलपी तदा;

निहञ्ञमानो भूमिया, तं मे अक्खाहि सारथि.

५५. ‘‘कथं हत्थेहि पादेहि, मूगपक्खो विवज्जयि;

निहञ्ञमानो भूमिया, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’.

५६. ‘‘अक्खेय्यं [अक्खिस्सं (सी. पी.)] ते अहं अय्ये, दज्जासि अभयं मम;

यं मे सुतं वा दिट्ठं वा, राजपुत्तस्स सन्तिके’’.

५७. ‘‘अभयं सम्म ते दम्मि, अभीतो भण सारथि;

यं ते सुतं वा दिट्ठं वा, राजपुत्तस्स सन्तिके’’.

५८. ‘‘न सो मूगो न सो पक्खो, विसट्ठवचनो च सो;

रज्जस्स किर सो भीतो, अकरा [अकरी (सी. पी.)] आलये बहू.

५९. ‘‘पुरिमं सरति सो जातिं, यत्थ रज्जमकारयि;

कारयित्वा तहिं रज्जं, पापत्थ निरयं भुसं.

६०. ‘‘वीसतिञ्चेव वस्सानि, तहिं रज्जमकारयि;

असीतिवस्ससहस्सानि, निरयम्हि अपच्चि सो.

६१. ‘‘तस्स रज्जस्स सो भीतो, मा मं रज्जाभिसेचयुं;

तस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणी तदा.

६२. ‘‘अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नो, आरोहपरिणाहवा;

विसट्ठवचनो पञ्ञो, मग्गे सग्गस्स तिट्ठति.

६३. ‘‘सचे त्वं दट्ठुकामासि, राजपुत्तं [राजपुत्ति (सी.)] तवत्रजं;

एहि तं पापयिस्सामि, यत्थ सम्मति तेमियो’’.

६४. ‘‘योजयन्तु रथे अस्से, कच्छं नागान [नागानि (स्या. क.)] बन्धथ;

उदीरयन्तु सङ्खपणवा, वादन्तु [वदन्तु (सी.), नदन्तु (स्या. क.), वदतं (पी.)] एकपोक्खरा.

६५. ‘‘वादन्तु [नदन्तु (सी. स्या. पी.)] भेरी सन्नद्धा, वग्गू वादन्तु दुन्दुभी;

नेगमा च मं अन्वेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या. क.)].

६६. ‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा;

खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या. क.)].

६७. ‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका;

खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या. क.)].

६८. ‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता;

खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको’’ [निवादको (स्या. क.)].

६९. ‘‘अस्से च सारथी युत्ते, सिन्धवे सीघवाहने;

राजद्वारं उपागच्छुं, युत्ता देव इमे हया’’.

७०. ‘‘थूला जवेन हायन्ति, किसा हायन्ति थामुना;

किसे थूले विवज्जेत्वा, संसट्ठा योजिता हया’’.

७१. ‘‘ततो राजा तरमानो, युत्तमारुय्ह सन्दनं;

इत्थागारं अज्झभासि [अभासथ (क.)], सब्बाव अनुयाथ मं.

७२. ‘‘वालबीजनिमुण्हीसं, खग्गं छत्तञ्च पण्डरं;

उपाधि रथमारुय्ह [उपादिरथमारुय्ह (सी.), उपाधी रथमारुय्ह (स्या.)], सुवण्णेहि अलङ्कता.

७३. ‘‘ततो स [च (सी. स्या. पी.)] राजा पायासि, पुरक्खत्वान सारथिं;