२१. असीतिनिपातो

५३३. चूळहंसजातकं (१)

१. ‘‘सुमुख अनुपचिनन्ता, पक्कमन्ति विहङ्गमा;

गच्छ तुवम्पि मा कङ्खि, नत्थि बद्धे [बन्धे (स्या. क.)] सहायता’’.

२. ‘‘गच्छे वाहं न वा गच्छे, न तेन अमरो सियं;

सुखितं तं उपासित्वा, दुक्खितं तं कथं जहे.

३. ‘‘मरणं वा तया सद्धिं, जीवितं वा तया विना;

तदेव मरणं सेय्यो, यञ्चे जीवे तया विना.

४. ‘‘नेस धम्मो महाराज, यं तं एवं गतं जहे;

या गति तुय्हं सा मय्हं, रुच्चते विहगाधिप.

५. ‘‘का नु पासेन बद्धस्स [बन्धस्स (स्या. क.)], गति अञ्ञा महानसा;

सा कथं चेतयानस्स, मुत्तस्स तव रुच्चति.

६. ‘‘कं वा त्वं पस्ससे अत्थं, मम तुय्हञ्च पक्खिम;

ञातीनं वावसिट्ठानं, उभिन्नं जीवितक्खये.

७. ‘‘यं न कञ्चनदेपिञ्छ [देपिच्छ (सी. पी.), द्वेपिच्छ (स्या.)], अन्धेन तमसा गतं;

तादिसे सञ्चजं पाणं, कमत्थमभिजोतये’’.

८. ‘‘कथं नु पततं सेट्ठ, धम्मे अत्थं न बुज्झसि [बुज्झसे (सी.)];

धम्मो अपचितो सन्तो, अत्थं दस्सेति पाणिनं.

९. ‘‘सोहं धम्मं अपेक्खानो, धम्मा चत्थं समुट्ठितं;

भत्तिञ्च तयि सम्पस्सं, नावकङ्खामि जीवितं’’.

१०. ‘‘अद्धा एसो सतं धम्मो, यो मित्तो मित्तमापदे;

न चजे जीवितस्सापि, हेतुधम्ममनुस्सरं.

११. ‘‘स्वायं धम्मो च ते चिण्णो, भत्ति च विदिता मयि;

कामं करस्सु मय्हेतं, गच्छेवानुमतो मया’’.

१२. ‘‘अपि त्वेवं गते काले, यं खण्डं [बद्धं (सी.), बन्धं (पी.)] ञातिनं मया;

तया तं बुद्धिसम्पन्नं [बुद्धिसम्पन्न (सी. स्या. पी.)], अस्स परमसंवुतं.

१३. ‘‘इच्चेवं [इच्चेव (सी. पी.)] मन्तयन्तानं, अरियानं अरियवुत्तिनं;

पच्चदिस्सथ नेसादो, आतुरानमिवन्तको.

१४. ‘‘ते सत्तुमभिसञ्चिक्ख, दीघरत्तं हिता दिजा;

तुण्हीमासित्थ उभयो, न सञ्चलेसुमासना [न च सञ्चेसु’मासना (सी. पी.)].

१५. ‘‘धतरट्ठे च दिस्वान, समुड्डेन्ते ततो ततो;

अभिक्कमथ वेगेन, दिजसत्तु दिजाधिपे.

१६. ‘‘सो च वेगेनभिक्कम्म, आसज्ज परमे दिजे;

पच्चकमित्थ [पच्चकम्पित्थ (सी. स्या. पी.)] नेसादो, बद्धा इति विचिन्तयं.

१७. ‘‘एकंव बद्धमासीनं, अबद्धञ्च पुनापरं;

आसज्ज बद्धमासीनं, पेक्खमानमदीनवं.

१८. ‘‘ततो सो विमतोयेव, पण्डरे अज्झभासथ;

पवड्ढकाये आसीने, दिजसङ्घगणाधिपे.

१९. ‘‘यं नु पासेन महता, बद्धो न कुरुते दिसं;

अथ कस्मा अबद्धो त्वं, बली पक्खि न गच्छसि.

२०. ‘‘किन्नु त्यायं [ता’यं (सी. पी. क.)] दिजो होति, मुत्तो बद्धं उपाससि;

ओहाय सकुणा यन्ति, किं एको अवहीयसि’’.

२१. ‘‘राजा मे सो दिजामित्त, सखा पाणसमो च मे;

नेव नं विजहिस्सामि, याव कालस्स परियायं.

२२. ‘‘कथं पनायं विहङ्गो, नाद्दस पासमोड्डितं;

पदञ्हेतं महन्तानं, बोद्धुमरहन्ति आपदं.

२३. ‘‘यदा पराभवो होति, पोसो जीवितसङ्खये;

अथ जालञ्च पासञ्च, आसज्जापि न बुज्झति.

२४. ‘‘अपि त्वेव महापञ्ञ, पासा बहुविधा तता [तता (स्या. क.)];

गुय्हमासज्ज [गूळ्हमासज्ज (सी. पी.)] बज्झन्ति, अथेवं जीवितक्खये’’.

२५. ‘‘अपि नायं तया सद्धिं, संवासस्स [सम्भासस्स (सी. पी.)] सुखुद्रयो;

अपि नो अनुमञ्ञासि, अपि नो जीवितं ददे’’.

२६. ‘‘न चेव मे त्वं बद्धोसि, नपि इच्छामि ते वधं;

कामं खिप्पमितो गन्त्वा, जीव त्वं अनिघो चिरं’’.

२७. ‘‘नेवाहमेतमिच्छामि, अञ्ञत्रेतस्स जीविता;

सचे एकेन तुट्ठोसि, मुञ्चेतं मञ्च भक्खय.

२८. ‘‘आरोहपरिणाहेन, तुल्यास्मा [तुल्याम्हा (क.)] वयसा उभो;

न ते लाभेन जीवत्थि [जीनत्थि (सी. स्या. पी.)], एतेन निमिना तुवं.

२९. ‘‘तदिङ्घ समपेक्खस्सु [समवेक्खसु (सी. पी.)], होतु गिद्धि तवम्हसु [तवस्मसु (सी. स्या.)];

मं पुब्बे बन्ध पासेन, पच्छा मुञ्च दिजाधिपं.

३०. ‘‘तावदेव च ते लाभो, कतास्स [कतस्सा (सी. पी.)] याचनाय च;

मित्ति च धतरट्ठेहि, यावजीवाय ते सिया’’.

३१. ‘‘पस्सन्तु नो महासङ्घा, तया मुत्तं इतो गतं;

मित्तामच्चा च भच्चा च, पुत्तदारा च बन्धवा.

३२. ‘‘न च ते तादिसा मित्ता, बहूनं [बहुन्नं (सी. पी.)] इध विज्जति;

यथा त्वं धतरट्ठस्स, पाणसाधारणो सखा.

३३. ‘‘सो ते सहायं मुञ्चामि, होतु राजा तवानुगो;

कामं खिप्पमितो गन्त्वा, ञातिमज्झे विरोचथ’’.

३४. ‘‘सो पतीतो पमुत्तेन, भत्तुना [भत्तुनो (स्या.)] भत्तुगारवो;

अज्झभासथ वक्कङ्गो [वङ्कङ्गो (स्या.)], वाचं कण्णसुखं भणं.

३५. ‘‘एवं लुद्दक नन्दस्सु, सह सब्बेहि ञातिभि;

यथाहमज्ज नन्दामि, मुत्तं दिस्वा दिजाधिपं’’.

३६. ‘‘एहि तं अनुसिक्खामि, यथा त्वमपि लच्छसे;

लाभं तवायं [यथायं (सी. पी.)] धतरट्ठो, पापं किञ्चि [कञ्चि (सी.)] न दक्खति.

३७. ‘‘खिप्पमन्तेपुरं नेत्वा [गन्त्वा (स्या. क.)], रञ्ञो दस्सेहि नो उभो;

अबद्धे पकतिभूते, काजे [काचे (पी.)] उभयतो ठिते.

३८. ‘‘धतरट्ठा महाराज, हंसाधिपतिनो इमे;

अयञ्हि राजा हंसानं, अयं सेनापतीतरो.

३९. ‘‘असंसयं इमं दिस्वा, हंसराजं नराधिपो;

पतीतो सुमनो वित्तो [चित्तो (क.)], बहुं दस्सति ते धनं’’.

४०. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, कम्मुना उपपादयि;

खिप्पमन्तेपुरं गन्त्वा, रञ्ञो हंसे अदस्सयि;

अबद्धे पकतिभूते, काजे उभयतो ठिते.

४१. ‘‘धतरट्ठा महाराज, हंसाधिपतिनो इमे;

अयञ्हि राजा हंसानं, अयं सेनापतीतरो’’.

४२. ‘‘कथं पनिमे विहङ्गा [विहगा (सी. पी.)], तव हत्थत्तमागता [हत्थत्थ’मागता (सी. स्या. पी.)];

कथं लुद्दो महन्तानं, इस्सरे इध अज्झगा’’.

४३. ‘‘विहिता सन्तिमे पासा, पल्ललेसु जनाधिप;

यं यदायतनं मञ्ञे, दिजानं पाणरोधनं.

४४. ‘‘तादिसं पासमासज्ज, हंसराजा अबज्झथ;

तं अबद्धो उपासीनो, ममायं अज्झभासथ.

४५. ‘‘सुदुक्करं अनरियेहि, दहते भावमुत्तमं;

भत्तुरत्थे परक्कन्तो, धम्मयुत्तो [धम्मे युत्तो (सी. पी.)] विहङ्गमो.

४६. ‘‘अत्तनायं [अत्तनो यं (स्या.)] चजित्वान, जीवितं जीवितारहो;

अनुत्थुनन्तो आसीनो, भत्तु याचित्थ जीवितं.

४७. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, पसादमहमज्झगा;

ततो नं पामुचिं [पामुञ्चिं (पी. क.)] पासा, अनुञ्ञासिं सुखेन च.

४८. ‘‘‘सो पतीतो पमुत्तेन, भत्तुना भत्तुगारवो;

अज्झभासथ वक्कङ्गो, वाचं कण्णसुखं भणं.

४९. ‘‘‘एवं लुद्दक नन्दस्सु, सह सब्बेहि ञातिभि;

यथाहमज्ज नन्दामि, मुत्तं दिस्वा दिजाधिपं.

५०. ‘‘‘एहि तं अनुसिक्खामि, यथा त्वमपि लच्छसे;

लाभं तवायं धतरट्ठो, पापं किञ्चि न दक्खति.

५१. ‘‘‘खिप्पमन्तेपुरं नेत्वा [गन्त्वा (सब्बत्थ)], रञ्ञो दस्सेहि नो उभो;

अबद्धे पकतिभूते, काजे उभयतो ठिते.

५२. ‘‘‘धतरट्ठा महाराज, हंसाधिपतिनो इमे;

अयञ्हि राजा हंसानं, अयं सेनापतीतरो.

५३. ‘‘‘असंसयं इमं दिस्वा, हंसराजं नराधिपो;

पतीतो सुमनो वित्तो, बहुं दस्सति ते धनं’.

५४. ‘‘एवमेतस्स वचना, आनीतामे उभो मया;

एत्थेव हि इमे आसुं [अस्सु (सी. स्या. पी.)], उभो अनुमता मया.

५५. ‘‘सोयं एवं गतो पक्खी, दिजो परमधम्मिको;

मादिसस्स हि लुद्दस्स, जनयेय्याथ मद्दवं.

५६. ‘‘उपायनञ्च ते देव, नाञ्ञं पस्सामि एदिसं;

सब्बसाकुणिकागामे, तं पस्स मनुजाधिप’’.

५७. ‘‘दिस्वा निसिन्नं राजानं, पीठे सोवण्णये सुभे;

अज्झभासथ वक्कङ्गो, वाचं कण्णसुखं भणं.

५८. ‘‘कच्चिन्नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामयं;

कच्चि रट्ठमिदं फीतं, धम्मेन मनुसाससि’’.

५९. ‘‘कुसलञ्चेव मे हंस, अथो हंस अनामयं;

अथो रट्ठमिदं फीतं, धम्मेन मनुसासहं’’ [मनुसिस्सति (सी. पी.)].

६०. ‘‘कच्चि भोतो अमच्चेसु, दोसो कोचि न विज्जति;

कच्चि च [कच्चिन्नु (सी. पी.)] ते तवत्थेसु, नावकङ्खन्ति जीवितं’’.

६१. ‘‘अथोपि मे अमच्चेसु, दोसो कोचि न विज्जति;

अथोपि ते [अथोपिमे (सी. पी.)] ममत्थेसु, नावकङ्खन्ति जीवितं’’.

६२. ‘‘कच्चि ते सादिसी भरिया, अस्सवा पियभाणिनी;

पुत्तरूपयसूपेता, तव छन्दवसानुगा’’.

६३. ‘‘अथो मे सादिसी भरिया, अस्सवा पियभाणिनी;

पुत्तरूपयसूपेता, मम छन्दवसानुगा’’.

६४. ‘‘भवन्तं [भवं तु (सी. पी.), भवन्नु (स्या.)] कच्चि नु महा-सत्तुहत्थत्ततं [हत्थत्थतं (सी. स्या. पी.)] गतो;

दुक्खमापज्जि विपुलं, तस्मिं पठममापदे.

६५. ‘‘कच्चि यन्तापतित्वान, दण्डेन समपोथयि;

एवमेतेसं जम्मानं, पातिकं [पाकतिकं (सी. पी.)] भवति तावदे’’.

६६. ‘‘खेममासि महाराज, एवमापदिया सति [एवमापदि संसति (सी. पी.)];

न चायं किञ्चि रस्मासु, सत्तूव समपज्जथ.

६७. ‘‘पच्चगमित्थ नेसादो, पुब्बेव अज्झभासथ;

तदायं सुमुखोयेव, पण्डितो पच्चभासथ.

६८. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, पसादमयमज्झगा;

ततो मं पामुची पासा, अनुञ्ञासि सुखेन च.

६९. ‘‘इदञ्च सुमुखेनेव, एतदत्थाय चिन्तितं;

भोतो सकासेगमनं [सकासे + आगमनं], एतस्स धनमिच्छता’’.

७०. ‘‘स्वागतञ्चेविदं भवतं, पतीतो चस्मि दस्सना;

एसो चापि बहुं वित्तं, लभतं यावदिच्छति’’ [यावतिच्छति (सी. पी.)].

७१. ‘‘सन्तप्पयित्वा नेसादं, भोगेहि मनुजाधिपो;

अज्झभासथ वक्कङ्गं, वाचं कण्णसुखं भणं’’.

७२. ‘‘यं खलु धम्ममाधीनं, वसो वत्तति किञ्चनं;

सब्बत्थिस्सरियं तव [सब्बत्थिस्सरियं भवतं (सी. स्या. पी.), सब्बिस्सरियं भवतं (स्या. क.)], तं पसास [पसासथ (सी. स्या. पी.)] यदिच्छथ.

७३. ‘‘दानत्थं उपभोत्तुं वा, यं चञ्ञं उपकप्पति;

एतं ददामि वो वित्तं, इस्सरियं [इस्सेरं (सी.), इस्सरं (पी.)] विस्सजामि वो’’.

७४. ‘‘यथा च म्यायं सुमुखो, अज्झभासेय्य पण्डितो;